بيىلعى جىلدىڭ 21 ماۋسىمى كۇنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 117-سانىندا جاريالانعان «اۋىلىڭىزدا مال دارىگەرى بار ما؟» دەگەن ماقالادا ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ارداگەرى, ءارىپتەسىم بازارباي ساتاي قوزعاعان ماسەلەلەر وتە وزەكتى. بۇل جونىندە الداعى ۋاقىتتا وڭ قوزعالىس جاسالاتىن شىعار دەگەن ويدامىز. جاسىراتىنى جوق, قازىر ءبىر-بىرىنە باعىنبايتىن ۆەتەرينارلىق مەكەمەلەر كوبەيىپ, جۇمىس ساپاسى كۇرت تومەندەدى. اۋدانىمىزدا اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىندە ۆەتەرينار مامان, ۆەتەرينارلىق ءبولىم, ۆەتەرينارلىق ستانسا, ۆەتەرينارلىق ۋچاسكە, ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ اۋداندىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسى, ۆەتەرينارلىق زەرتحانا بار. بۇرىن ۆەتەرينارلىق ستانسامەن بىرگە ۆەتزەرتحانا عانا بولدى. وبلىستاعى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ ينسپەكتسياسىندا, وبلىستىق ۆەتەرينارلىق باسقارمادا قانشاما ادام بولمەدەن ءبولمەگە قاعاز تاسىپ بوستان-بوسقا ءجۇر. بۇدان مال باسى ايتارلىقتاي كوبەيىپ, مالداردا بولاتىن اۋرۋلار ازايىپ كەتكەن جوق. بۇل جونىندە بازارباي ساتاي وتە دۇرىس ايتقان.
قاعاز جازۋدان, مالدان الىنعان سىنامالاردى زەرتحاناعا وتكىزۋدەن كورگەن ۆەتمامانداردىڭ قيىندىعى مەن ماشاقاتى مالمەن الىسقانىنان دا كوپ. ۆەتستانسا ماماندارى مالعا سىرعا تاعىپ, ولاردى كومپيۋتەرلىك بازاعا تىركەۋگە مىندەتتى. جالپى, ۆەتەريناريا سالاسىنا جەتەكشى تاعايىنداعان كەزدە ونىڭ بىلىكتىلىگى مەن ىسكەرلىگىنە, ءوز ماماندىعىن ۇناتا ءبىلۋ قاسيەتىنە باسا ءمان بەرىلۋى قاجەت. بۇعان قوسا, سالا ماماندارىن اۋدان جانە وبلىس دەڭگەيىندە جىل جارىم, ەكى جىلدا اتتەستاتسيادان وتكىزىپ وتىرعان ءجون.
سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ وبلىستار مەن اۋداندارداعى اۋماقتىق ينسپەكتسيا باسشىلارى «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ تالاپ ەتە الاتىن قىزمەتكەرلەر بولۋى قاجەت. اتالعان زاڭعا قۇلاق اسپاي, وزدەرى قوجا, ءوزدەرى بي بولىپ جۇرگەن كەيبىر كاسىپكەرلەر مال-جانۋارلارىنا ەشبىر ۆەتەرينارلىق قۇجاتتار الماستان وبلىستان وبلىسقا, تاسىمالداۋمەن اينالىسىپ جۇقپالى اۋرۋلار تاراتۋدا. وعان ۆەتەرينارلىق سالانى باسقارىپ وتىرعان باسشىلار بايقاماعان سىڭاي كورسەتىپ, ەشبىر شارا الماي وتىر. اۋرۋ مالدى كاسىپكەر, تاسىمالداۋشى, قايدان تيەدى, اۆتوكولىككە تيەلگەن مال قاساپحانادان بولسىن, باسقا جەردەن بولسىن, قوزعالعان كەزدە سول مەكەمەنىڭ, اۋماقتىڭ ۆەتەرينار مامانى نەگە قارامايدى؟
جۇقپالى اۋرۋ شىققان ۋاقىتتا, وعان ءتيىستى اكىمشىلىك شەشىمدەر الىنسا, ۇكىمەت مەملەكەتتىك قوردان مال يەلەرىنە تەگىن ۆاكتسينا بەرگىزدىرەر ەدى. وسىندايدىڭ كەسىرى قاراپايىم تۇرعىندارعا ءتيىپ, مالدارى شىعىنعا ۇشىراپ, اۋرۋ جانۋارلارىن ەمدەتۋگە, الدىن الا ەكپەلەۋگە ۆاكتسينا, ءدارى-ءدارمەكتەردى قىمبات باعاعا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. ولگەن مالدارىنىڭ قۇنى مال يەلەرىنە تولەنبەيدى. سوڭعى ۋاقىتتا مال يەلەرى برۋتسەللەزگە قان الدىرۋدان باس تارتقاندىقتان, «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭنىڭ 25-ءشى بابى تالاپتارىن بۇزۋ ارەكەتتەرى كوبەيىپ كەتتى. ءبىر جاعىنان ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. ماسەلەن, «ەرتەڭ مالىم برۋتسەللەز بولىپ شىقسا, ماعان قۇنىن وتەيتىن قاراجات بەرمەيسىڭدەر, شارباعىمدا سويىپ الايىن دەسەم تاعى رۇقسات جوق, قاساپحاناعا اپارىپ سويىپ الىپ كەلۋىمە 100 شاقىرىم جەرگە كولىك جالداۋىم كەرەك. مالدى الىپ كەتەم دەپ, مەن باعاسىنا كەلىسىپ, كەلىپ تۇرعان مال دايىنداۋشىعا تاعى بەرگىزدىرمەيسىڭدەر, ايىپپۇل سالامىز دەپ, 2014 جىلى اۋرۋ مالدارىن قاساپحاناعا تاپسىرعان مال يەلەرى جانۋارىنىڭ تەك ەلۋ پايىز قۇندىق اقىسىن الدى دا, كالعان اقشا ءالى بەرىلمەۋدە», دەپ نارازىلىق ءبىلدىرۋىن ورىنسىز دەي الماساق كەرەك.
وسى سەبەپتى برۋتسەللەز اۋرۋىمەن اۋىراتىن مالدار جويىلماي قالادى دا, اۋرۋ جالعاسىن تابا بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە اۋرۋ ءىرى قارا انالىعى مىندەتتى تۇردە بۇزاۋىمەن بىرگە جويىلۋعا ءتيىس. ال كەي ۋاقىتتاردا مال يەلەرى بۇزاۋلارىن جاسىرىپ الىپ قالىپ, اۋرۋ مالدىڭ ورنىنا بولاشاقتا ءسوزسىز برۋتسەللەزبەن اۋىراتىن تۇقىم ۇستاپ وتىرادى. وعان قوسىمشا اۋرۋ شىققان قوجالىق پەن سەرىكتەستىكتىڭ, مال ءۇيىرىنىڭ, مال قوراسىنىڭ اۋرۋ مالدارى جويىلعاننان كەيىن, قالعان مالداردى سوڭعى ەكى دۇركىن زەرتتەۋدە تەرىس (وتريتساتەلنىي) ناتيجەگە جەتكىزۋ, مال ورنى زالالسىزداندىرۋدان وتكىزىلۋى مىندەتتى ەكەنىن ماماندار ەسكەرە بەرمەيدى.
جالپى, برۋتسەللەز اۋرۋىن اۋىزدىقتاۋ باعىتىندا اۋدان, اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرى, ولاردىڭ ورىنباسارلارى, مەكەمە, كاسىپورىن, سەرىكتەستىك, قوجالىق باسشىلارى, قاراماعىنداعى جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەرىنەن كۇندەلىكتى ۆەتەرينار مامانداردىڭ قىزمەتتىك تالاپتارىنا اتسالىسىپ وتىرۋلارىن تالاپ ەتپەيىنشە, بۇل اۋرۋدى ازايتۋ ەكىتالاي. وسى جۇمىسقا ۆەتەرينار ماماندار, اسىرەسە, مەديتسينا ماماندارى, سەس قىزمەتكەرلەرى, ۆەتەرينارلىق-فيتوسانيتارلىق پوليتسيا سالاسىمەن بىرلەسىپ كىرىسكەنى ءتيىستى ناتيجەلەر اكەلەر ەدى.
ال ەندى, شىعىسقازاقستاندىق ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ارداگەرى بازارباي ساتايدىڭ قازىرگى كەزدەگى اۋداندىق ۆەتەرينارلىق ستانسا ماماندارىنىڭ ايلىق جالاقىلارى جونىندە كورسەتكەن مولشەرلەرى شىندىق. تاڭعالدىراتىنى, باستىقتىڭ جالاقىسى 120 000 تەڭگە بولسا, مالمەن الىسىپ جۇرگەن ۆەتەرينار 38 000 تەڭگە عانا الادى. بۇل جەردە دۇرىستىق جوق. مالدىڭ ءمۇيىزىن ۇستاپ جۇمىس جاساعان ماماننىڭ جالاقىسى كەم دەگەندە 75 000 تەڭگەدەي بولۋى قاجەت. سول ۋاقىتتا عانا ودان جۇمىس ساپاسىن تالاپ ەتىپ, جۇمىس سۇراۋعا بولادى. قازىر ولار تەك ىستەپ كەلسەم بولدى, ءتۇبى وسى جۇمىستان كەتەم اۋ دەۋمەن ءجۇرىپ جاتىر. وسىعان قوسا ايتارىم, مامانداردىڭ قىزمەتتىك ساپاسى تومەندەپ كەتكەن, سەبەبى, قولىنان باسقا جۇمىس كەلەتىن ماماندار اقىسى جوعارى قىزمەتتەرگە, كاسىپكەرلىككە اۋىسىپ, ءوز شارۋاشىلىقتارىن قۇرىپ, كەتىپ قالعان. ال ولاردىڭ ورىندارىنا ۇيدە جۇمىس تابا الماي وتىرعان قىز-كەلىنشەكتەر كەلگەن.
ولار ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ بالا تاۋىپ, بالا كۇتىمى دەمالىستارىندا وتىرادى. ناتيجەسىندە جوسپارلى ۆەتەرينارلىق شارالاردىڭ تولىعىمەن ورىندالماي قالۋ قاۋپى كوپ. جوعارىدان اۋداندارعا بەرىلەتىن ۆەتەرينارلىق جوسپارلار دا قاتە جاسالادى. تومەننەن جوباسى بەرىلگەنىمەن, ول وزگەرتىلەدى. ماسەلەن, قىستاقتاعى 150 باس ءىرى قاراسىنىڭ تەك انالىقتارىن جۇقپالى اۋرۋلارعا زەرتتەۋگە بەرەدى. ال قالعان بويداقتاردى زەرتتەۋدى كەيىنگە قويادى. قازىرگى ۋاقىتتا مال باستارى انالىعى دا, بويداعى دا, جىلقىسى دا جازعى ورىنداردا بىرگە باعىلىپ, جايىلاتىنى بەلگىلى. انالىق مالدارىنان قان الىپ زەرتتەپ كەلگەندە, بويداقتاردىڭ اراسىنداعى اۋرۋ قوزدىرعىشىن تاسىمالداۋشى مال اۋرۋىن تاراتا بەرەدى ەمەس پە؟ سول سەبەپتەن تابىنداعى مالدى ۇلكەندى-كىشىسىن, بارلىعىن بىرگە زەرتتەۋ كەرەك. تاعى دا ەسكە سالايىن دەگەنىم, سول تابىن مالدارىن برۋتسەللەزگە سوڭعى ەكى قان الۋدا, تەرىس ناتيجەلىك ساراپتاما الۋ, مال قوراسىن دەزينفەكتسيالاۋ مىندەتتى.
جاسىراتىنى جوق, كەيبىر ماماندار ساۋ مالدىڭ دەنە قىزۋى ءمولشەرىن, انتيبيوتيكتەردىڭ ەگۋ ولشەمدەرىن, ۆەتەريناريا سالاسىنداعى زاڭدىلىقتار, ەرەجەلەر, نۇسقامالار تالاپتارىن بىلمەيدى. وسىعان وراي اۋداندار, وبلىس ورتالىقتارىندا سالا بويىنشا بولىپ جاتقان جاڭالىقتارمەن تانىستىرىپ, اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەسۋ شارالارى جونىندە 2-3 كۇندىك بولسا دا, پىسىقتاۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلعانى ءجون بولار ەدى. ءبىلىمدى ۆەتەرينار مامان حالىقتىڭ الدىندا بەدەلى بولىپ, سالا جۇمىسىنىڭ ابىرويىن ارتتىرار ەدى.
بولات دوسماعامبەتوۆ,
ۆەتەرينار-دارىگەر
باتىس قازاقستان وبلىسى,
جاڭاقالا اۋدانى