قىدىريانىڭ فينلياندياعا ساياحاتى

ءسۋوميدىڭ ورماندى القابىندا ارقىراي كىسىنەگەن كۇرەڭ قاسقا اعا مال دارىگەرىنىڭ كوزىنە نەگە جاس ءۇيىردى؟! قىدىريا كوپ سويلەمەيدى, كوپ كۇلمەيدى. ءجۇرىسى باياۋ, قيمىلى شابان... سوعان قاراماستان تىرلىگىنە تاپ-تۇيناقتاي, تاپسىرىلعان شارۋانى شاشاۋ شىعارماي ورىنداپ تاستايتىن ىقتياتتى, وزىنە وتە-موتە مۇقيات جان. ايتپاقشى, قىدىريانىڭ سوناۋ جىلدارى مەملەكەتتىك ماڭىزى زور تاپسىرما ورىنداعانىن اۋىلداستارى مەن زامانداستارى, كۇللى شيەلى توڭىرەگى جاقسى بىلەدى!.. بىراق, جىلدار العا جىلجىپ وتكەن سايىن ول جايىندا جۇرت تا ۇمىتا باستاعانداي, قىدىريا دا ول ساپارى تۋرالى قايتالاي ايتىپ جاتپاپتى. مىنەزى سولاي. سونىمەن, بۇل قىدىريا – كىم؟ قىدىريا الياكبار ۇلى ك ۇلىباەۆ شيەلىدەگى كەشەگى «تەلىكول» قاراكول قوي كەڭشارىنىڭ, كەشەگى اعا مال دارىگەرى... ومىردە مۇنداي جاندارمەن ۇشى­راساتىنى, مۇنداي ساتتەر بولاتىنى قىدىريانىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەن! جۇزىنەن يمانى توگىلگەندەي فينليانديا پرەزيدەنتى ماۋنو كويۆيستو قى­دىريانىڭ قولىن قىسىپ تۇرىپ اۋدارماشى جىگىت ارقىلى: «پرەزيدەنتىڭىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا مەنەن سالەم ايتىڭىز, شەكسىز العىسىمدى جەتكىزىڭىز!» دەگەن ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىندا. «ءسىزدىڭ پرەزيدەنتىڭىز...» دەپ بولە-جارا ايتتى-اۋ. بۇل ساپاردىڭ مەملەكەتتىك ءمانى بارىن قىدىريا سوندا ءتۇسىندى. ارادا قانشا جىل ءوتتى, سۋوميگە ساياحات ءبىر ساتكە دە جادىنان شىققان ەمەس. فين پرەزيدەنتىنىڭ الدىندا «ماقۇل» دەپ ك ۇلىمسىرەپ باس يزەگەنىمەن قىدىريا قازاق پرەزيدەنتىنە ول سالەمدى تۋرا سول قالپىندا ءوز اۋزىمەن جەتكىزە المادى. نەگە دەيسىز بە؟! وعان سەبەپ, قايتار جولعا فين جاعى اۆيابيلەتتى ەكى باعىتتا ۇسىندى: ءبىرى – الماتى, ەكىنشىسى – تاشكەنت. ءارى تولقىپ, ءارى جۇرەگى تارسىلداپ, اۋىلعا اسىعىپ الىپ-ۇشىپ تۇرعان قىدىريا بيلەتتى تاشكەنتكە دەيىن دەپ, ۇشاقتان تۇسكەن بويدا جاقىن جەردەن تۋعان شيەلىسىنە تارتىپ كەتپەك نيەت تانىتتى. مۇنىسى كادۋىلگى اۋىل بالاسىنا ءتان ۇياڭدىق پا, الدە مومىندىق پا, قىدىريانىڭ ءوز باسى وسى كۇنگە دەيىن ونىڭ ارا-جىگىن دۇرىستاپ اجىراتىپ كورگەن دە ەمەس. تەك ۇمىتپايتىنى – الماتىعا بارا قالسا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الدىنان شىعىپ: «ءيا, قىدىريا... كۇرەڭ قاسقا – زاسلەن فينلياندياعا قالاي جەتتى... ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ, تەربەلىپ بيلەدى مە؟» دەگەن ساۋال قوياتىنداي كورىندى!؟ «سوندا نە ايتام...» دەپ قاراداي قاتتى قىسىلىپ, ماڭدايىنان سۋىق تەر بۇرق ەتەتىن! يت تۇمسىعى باتپايتىن جىنىستى قالىڭ ورمانعا موينىن تىك سوزا كىسىنەپ, مۋزىكاعا قۇلاق اسپاي... جەر تارپىعان كۇرەڭ قاسقانىڭ سىمباتتى سۇلۋ ءمۇسىنى كوز الدىنا كولدەنەڭدەپ تۇرا قالاتىن... سول قالپىمەن كۇرەڭ قاسقا تالاي رەت تۇسىنە دە كىردى!.. قىدىريانىڭ العاشقى وقىپ-توقىپ ديپلوممەن العان ماماندىعى – مال دارىگەرى. قىزمەتىنىڭ ەڭ وسكەندەگى دارەجەسى كەڭشار بويىنشا اعا مال دارىگەرى. ەشتەڭە دە, ەشنارسە دە ەستەن شىققان جوق. ە-ە, نەسىن ايتاسىز! كەڭشاردىڭ كەرەگەسى كەتپەي, كەمتارلىق جەتپەي تۇرعان مامىراجاي زامان ەدى. ءبىر كۇنى اۋداننان قىدىريا ك ۇلىباەۆتىڭ اتىنا: «بار ءتاۋىرىن دايار­لاپ, ەل استاناسى الماتىعا جينالسىن», دەگەن شۇعىل تاپسىرما ءتۇستى. دۇنيەجۇزىنىڭ قازاقتارى تۇڭعىش رەت الماتىدا باس قوسپاق دەيدى. ءتىزىلتىپ كيىز ءۇي تىگىپ, قانداستارعا سالتانات كورسەتۋ قىزىلوردالىقتاردىڭ موينىنا جۇكتەلىپتى. كۇرەڭ قاسقا زاسلەندى العا سالىپ, كەڭشاردىڭ اعا مال دارىگەرى ك ۇلىباەۆ باستاعان توپ ىرعالماي-جىرعالماي تەز ارادا استاناعا جەتىپ, تابان تىرەدى. قازىرگى «اتاكەنت» اتالاتىن, ول كەزدە حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسى – توردەن ورىن الىپ, جايلاستى. قازاقستان – ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 1 جىلدىق مەرەكەسىن بار پارمەنىمەن اتاپ وتۋگە دايىندالىپ جاتقان. شەتەلدەن كەلگەن قانداستار قازاق ءداستۇرى مەن قازاق ءتىلىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان سىر ەلىنىڭ اق داستارقانىنان ءدام تاتىپ, قاز-قاتار تۇرعان التى قانات اق وتاۋلارعا كىرىپ-شىعىپ, ايران-اسىر شاتتاندى. تاعدىر تالەيىمەن جاتجۇرتتىققا اينالا باستاعان قانداستارمەن قاۋىشىپ, سىر الىسۋ سالتاناتىنان قىدىريا دا تىس قالمادى. اۋىلداستارى سەكىلدى, قىدىريانىڭ دا توبەسى كوككە ءبىر ەلى جەتپەي ءجۇردى. نەتكەن عانيبەت! «ءتۇ-ۋ... دەسەڭىزشى, قازاقتار دۇنيەجۇزىنە تاراداي شاشىلىپ كەتىپتى-اۋ, تەگى. ەستىمەگەن ەلدەن كەلدى. شۆەتسيا, كانادا, مالايزيا دەي مە... تۇركيا... جاڭا زەلانديا دەي مە, اتىنىڭ وزىنەن ات ۇركىپ, ءتىلىڭ سۇرىنەدى». سول كۇنى سارالا جاپىراقتار قالقىپ ءۇزىلىپ, ءوزى ستۋدەنتتىك شاعىن وتكىزگەن اسەم الماتى التىنداي تاڭ شاپاعىنا شومىلىپ, سونداي ادەمى وياندى. ءبارى دە ەستە. 1992 جىلدىڭ 29 قىركۇيەگى. كورمەدەگى قىزىلوردالىق قونىسقا: «تۇسكە تاياۋ وسىندا نازارباەۆ كەلەدى ەكەن! قاسىندا شەتەلدىڭ پرەزيدەنتى بار دەيدى...» دەگەن حابار جەتىپ, اياق-استىنان ابىر-سابىر باستالدى. «پرەزيدەنت» دەگەن جاڭا ءسوزدىڭ وزىنە قۇلاق ۇيرەتە الماي جاتقان اعايىن, شەتەلدىك پرەزيدەنتتەن دە, ءبىر كورۋگە قۇشتار بولىپ جۇرگەن ءوز پرەزيدەنتىنىڭ كەلەتىنىنە قۇراق ۇشىپ, زىر جۇگىردى. ايتىپ اۋىز جيعانشا بولعان جوق, ماڭدايى جارقىراپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان سىرباز توپ بۇلارمەن بەتپە-بەت ۇشىراسىپ, قارسى الدارىندا جىميىپ تۇردى. قىدىريانىڭ ەل باسشىسىن وتە جاقىننان ءبىرىنشى كورۋى. وبلىس باسشىسى سەيىلبەك شاۋحامانوۆ تا قاسىندا ەكەن. نۇرەكەڭنەن باستاپ بار قوناق ۇزىن بويلى, دوڭگەلەك جىلى ءجۇزدى, ساپ-سارى شاشتى مارتەبەلى ءبىر مەيمانعا ەرەكشە اڭسارى اۋىپ, قۇرمەت كورسەتىپ جاتتى. وسى ارادا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز الدى: – دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ 1 قۇرىلتايى ۇستىندە, ءبىزدى, ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 1 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ فينليانديا پرەزيدەنتى ماۋنا كويۆيستو مىرزانىڭ ارنايى ساپارمەن كەلگەنىن سىزدەرگە ايتقىم كەلەدى. وسى كورمەدەگى قانىمىزعا دا جانىمىزعا جاقىن سىزدەردىڭ «اۋىل» قالاشىعىنا مارتەبەلى مەيماندى ادەيى ەرتىپ كەلىپ تۇرمىن. كانە, قانداي ونەرلەرىڭىز بار, الىستان كەلگەن مەيمانعا كورسەتىڭىزدەر... پرەزيدەنت ءسوزىن اياقتاعان بويدا دايىن تۇرعان قىزدار توسىلماي ءان سالىپ, جىگىتتەر كۇمبىرلەتە كۇي تارتتى. مارتەبەلى قوناق – ريزا. مەيىرلەنە ك ۇلىمسىرەپ قول سوقتى. فينليانديا پرەزيدەنتىنە, اسىرەسە, «تەلىكولدىڭ» «جۇلدىزى» – كۇرەڭ قاسقا زاسلەننىڭ ءتورت اياعىن سىلكىپ تاستاپ, تەڭ باسىپ, ءبىر ورىندا تايپالىپ بيلەگەنى ەرەكشە ۇنادى. ونىسىن جۇرت بايقاپ قالدى... فين پرەزيدەنتى ماۋنو كويۆيس­تونىڭ كۇرەڭ قاسقانى اتتاي قالاپ العانى تۋرالى قىدىريا العاش كەڭشاردىڭ ديرەكتورى نۇربەك ەسجانوۆتىڭ اۋزىنان ەستىدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەتەلدىك مەيماننىڭ مەسەلىن قايتارماي, كۇرەڭ قاسقا جۇيرىكتى سۋومي ەلىنىڭ پاتشاسىنا سىيعا تارتىپتى. «ال, قىدىريا, جولعا دايىندال, بۇل تاپسىرمانى ورىنداۋعا سەنەن باسقا لايىقتى ادام جوق!» دەگەن ديرەكتوردىڭ ايتقانىنا, قىدىريانىڭ قاپەلىمدە اۋزىنا تۇسكەن ءسوزى: «قاشان؟!» بولدى. سول: «قاشان؟!» كەلەر جىلدىڭ ناۋرىزىنىڭ باسىندا جۇزەگە استى. جاس مەملەكەتتىڭ شەتەلمەن جەكە-دارا قاتىناسى ءوز الدىنا, ونىڭ مەملەكەتارالىق الىس-بەرىس قۇجاتتارىن دايىنداۋعا عانا 7 اي ۋاقىت كەتتى!.. شيەلى دەپوسىنان شىققان جۇك ۆاگونىنا اۋزى-مۇرنىنان شىعا ازىق-ت ۇلىك, جەم-ءشوپ, بوشكە-بوشكە سۋ تيەلدى... ۆاگوننىڭ ءبىر بۇرىشىنان زاسلەنگە ارنالىپ قورا تۇرعىزىلدى, ەكىنشى بۇرىشىنان كۇتۋشىلەرگە جاعدايى جاقسى جاتىن ورىن سايلاندى. قىدىريانىڭ قاسىنا سەرىك بولىپ كەڭشاردىڭ بايىرعى جىلقىشىسى تيىشتىق سىزدىقوۆ اقساقال قوسىلدى. بۇل ساپار بۇگىن-ەرتەڭ جاسى 35-كە تولعالى تۇرعان قىدىرياعا قىزىق كورىندى. اناۋ-مىناۋ ەمەس, ەۋروپانىڭ يىعىنداعى فينلياندياعا – سۋومي ەلىنە ساياحاتتاپ بارادى! ساياحات بولعاندا قانداي-ي؟! قار كەتكەنمەن, قارا سۋىق باسىم. جىلقىشى اعاسى ەكەۋى ورىس پەشى «بۋرجۋيكاعا» كومىردى كەزەك-كەزەك لاقتىرىپ, جىلىنادى. ءبىر-ءبىرىنىڭ كۇيەلەش-كۇيەلەش بولعان تۇرلەرىنە ك ۇلىسە ءجۇرىپ, قىزىقتاي ءجۇرىپ, ماسكەۋگە جەتتى. جۇك پويىزىنان اعىتىلىپ الىنعان «قازاق ۆاگونى» سامساعان كوپ ۆاگوننان الشاققا, تۇيىق بۇرىشقا تىعىلىپ قويىلدى. «كىمسىڭ», دەگەن كىسى جوق. «ءبىز فينلياندياعا بارامىز, ءترانزيتپىز دەگەن» ەلدەن ەستىگەن ءسوزدى ون قايتالاسا دا, وعان قۇلاق اسار ءبىر پەندە تابىلمادى... «شەتەلگە بارا جاتىرسىڭ...» دەپ كەلىنشەگى قىر ساپ بەرگەن شالبارى مەن پيدجاگىن مەرزىمىنەن بۇرىن كيىپ العان قىدىريا دەپو مەن «قازاق ۆاگوننىڭ» اراسىنداعى ءجۇز سان رەلستى اتتاپ ءجۇرىپ, جول قىلدى. شارشادى. قىرىق تاراۋ, توقسان توراپ بولىپ شيىرلاسىپ جاتقان, ومىرىندە تاراق كورمەگەن قولاڭ شاشتاي ۇيىسقان تەمىرجولدى قىدىريانىڭ ءوز باسى وسى ماسكەۋدە كوردى. ىزدەپ, سۇراۋ سالماساڭ, بارماساڭ مىنا شىم-شىتىرىق شيىرلاسقان تەمىرجولدىڭ اراسىندا ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتۋىڭ كامىل. وتكەن بەس كۇن ىشىندە ۆاگون مەن دەپونىڭ ورتاسىن شاڭ قىلعان قىدىريانىڭ تويعا كيەر شالبارىنىڭ تىزەسى سىر بەرىپ, شودىرايىپ شىقتى. التىنشى كۇن دەگەندە, ايتەۋىر, جول اشىلدى. ماسكەۋدىڭ بەلارۋس باعىتىنداعى ستانساسىنىڭ دەپوسىندا ساعاتتى ساعاتقا ۇرىپ قۇر بوسقا وتىرعان جوق قىدىريا, بىرقاتار قازاققا تانىمال لاۋازىمدى ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونىن جاتتاپ, قويىن داپتەرىنە ايشىقتاپ جازىپ الدى. سول كەزدەگى كولىك ءمينيسترى نىعمەتجان قاباتاي ۇلى ەسەنعارين, سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىس ءمينيسترى سىزدىق جۇماتاي ۇلى ابىشەۆ, ماسكەۋدەگى جاڭادان قۇرىلعان «قازاقستان-كوممەرتسيا» سىرتقى ەكونوميكالىق وڭىرلىك وكىلدىگىنىڭ توراعاسى ءسابيت قايىر ۇلى جادانوۆ, مينيسترلەر كابينەتىنىڭ كومەكشىلەرى وتەگەنوۆ پەن گولۋب – وسىنشاما ادام ماسكەۋ دەپوسىنىڭ ءبىر بۇرىشىندا قاڭتارىلىپ تۇرعان «قازاق ۆاگونىنىڭ» باتىسقا بەت الۋى ءۇشىن, كۇرەڭ قاسقا ءۇشىن... كۇنى-ءتۇنى تىنباي ەڭبەكتەنىپ تەر توكتى. تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەدى. قىدىريا دەپودا وتىرىپ ۇكىمەتتەگى ەكى كومەكشىمەن كۇن قۇرعاتپاي تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ تۇردى. ءبىر كۇنى ماسكەۋدەگى فين كونسۋلى كەلىپ, تاياۋ ۋاقىتتا ءىستىڭ وڭ شەشىلەتىنىن ايتىپ قۋانتىپ, تويعا كيەتىندەي اپپاق بەس ساۋساقتى ءبىر بۋما قولعاپتى تاس­تاپ كەتتى. ونى كيىپ كومىر ۇستاعانعا وبال!.. شيەلىدەن الىپ شىققان برەزەنت قولعاپتىڭ دا ساۋ-تامتىعى قالماي جىرتىلعان. كونسۋل مىرزا ونى قالاي عانا بايقاپ قويدى ەكەن... دەپودا بۇدان دا باسقا قىزىقتار بولدى. كوزتانىس بوپ قالعان دەپونىڭ ەگدە تارتقان ءبىر ازاماتى قىدىرياعا توسىننان ساۋال قويدى. – كاۋاپ جاساي الاسىڭ با؟ – ارينە, جاساي الامىن. نە بولدى؟ – دەگەن قىدىريانىڭ تاڭدانىسىنا ماسكەۋلىك تەمىرجولشى: – سەندەر بۇل ستانسادان جۋىق ارادا ۇزاپ شىعا المايسىڭدار. اناۋ جەمگە تويمايتىن اتىڭدى ارىقتاماي تۇرعاندا كاۋاپ جاساپ, جەپ المايسىڭدار ما؟ – دەگەنى. – بىزدە كاۋاپتى قوي ەتىنەن جاسايدى!.. كىسىنىڭ جانى قىسىلىپ, جولدىڭ جايىن ويلاپ, ازىپ-توزىپ جۇرگەندەگى ەستىگەنى وسى. بۇكىل كەڭسە تولى ادامدار كەڭسەنى باسىنا كوتەرىپ ك ۇلىپ جاتىر. نەتكەن ءبىراۋىزدى حالىق! ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي. «شىركىن, كۇرەڭ قاسقا! قادىرىڭدى, سەنىڭ ميلليون رۋبلگە باعالاناتىن قۇنىڭدى بىلمەيدى-اۋ, مىنا جازعاندار... جەر شارىندا قازاقتان اسقان باۋىرمال حالىق جوق ەكەن عوي, تەگىندە. كىمگە بولسىن, قانداي جاعداي بولسىن قول ۇشىن سوزۋعا ءازىر. اۋىزىنداعىسىن جىرىپ بەرەدى...» التى كۇندىك ماسكەۋ ايالداماسى ءجى­گىتتىڭ بولاشاق ومىرىنە زور ساباق بولدى. ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن ءجۇرىپ لەنينگراد پەن ۆىبورگ قالالارىن ارتقا تاستاپ لۋجايكا ستانساسىنا تۇمسىق تىرەگەندە, ەندىگى ايالداما – فين شەكاراسى دەگەن حابار الدى. قانشا قيسىنسىز ءسوز ەستىسە دە ماسكەۋ ءوز جەرى, ءوز اۋىلىنداي ەكەن, ءتىل بىلمەيتىن ەلدەگى ەندىگى تىرلىگىمىز نە بولار ەكەن دەگەن قوبالجۋ باستالدى. «كۇيەلەش» ۆاگون شەكاراعا جەتپەي توقتادى. كۇرەڭ قاسقانىڭ جەم-ءشوبى, وزدەرىنىڭ جەلىنبەي قالعان جارماسى مەن ىشىلمەگەن شاي-پايى... سۋومي ەلىمەن العاش تانىستىرعان كونسۋل بەرگەن اق قولعاپ بۋماسىمەن, ءتۇپ-تۇگەل سول ۆاگوندا قالدى. قول سومكەسىن كوتەرىپ, اۋدارما­شىنىڭ سوڭىنان ەرىپ, بۇرىشتان شىعا بەرگەنى سول ەكەن, و توبا, بۇلاي دەپ كىم ويلاعان؟! ۇرلەمەلى اسپاپپەن اياق استىنان مۋزىكا ويناپ بەرسىن. قىزىل قوڭىر كەسەك تاستان ادەمىلەپ قيىستىرىپ, ءورىلىپ توسەلگەن الاڭنىڭ ءتور جاعىندا مويىندارىنا گالستۋك تاققان, كوستيۋم كيگەن, كىل ۇزىن بويلى ءبىر توپ ەر كىسىنىڭ قاراسى كورىندى. مۋزىكانتتار مارتەبەلى توپتىڭ وڭ جاعىنان ورىن الىپتى. اۋدارماشىنىڭ نۇسقاۋىمەن القىزىل لەنتا تارتىلعان جولاققا يمەنە اياق باسقان قىدىريا مەن تيىشتىق اقساقالدىڭ الدىنان ۇلتتىق كيىم كيگەن ەكى قىز نان مەن تۇز الىپ شىقتى. مىنە, قۇرمەت! مىنە, قوشەمەت! قازاقستانعا, رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتىنە قۇرمەت جاسالىپ جاتىر! قالاي تولقىمايسىڭ! توپتىڭ ىشىندە ءبىر مينيستر مەن باسقا لاۋازىمدى ادامداردىڭ جۇرگەنى قىدىريانىڭ ەسىندە قالىپتى. سالتاناتتى ميتينگىدەن ۇققانى – شەكاراعا تاياۋ ورنالاسقان شاھاردىڭ باسشىسى ەلگە تۇڭعىش رەت رەسمي تۇردە قادام باسقان قازاقتاردى ءوزى باس بولىپ مەملەكەتتىك دارەجەدە قابىلداۋ جاساعانى ەكەن. شاھاردىڭ اتى – ۆاينيككالا (Vainikkala) ەدى. تەمىرجول بەكەتىنىڭ باسىندا سايگ ۇلىكتەن قان الىندى. تولقۇجاتى مۇقيات تەكسەرىلدى. ارنايى ورىنعا اپارىپ, تۇلا بويى سۇيىق سابىنمەن جۋىپ-شايىلىپ, تازارتىلدى. ارىپتەسى – مال دارىگەرى ماتە روۋز ەسىمدى جىگىت قىدىريامەن بەينە كوپتەن كورمەگەن ەسكى تۋىسىنداي شۇيىركەلەستى. ءوزىنىڭ ورىس ءتىلىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىنىن قايتەرسىز!؟ كيەۆتە ءدارىس الىپتى. ءار ءارىپتىڭ دىبىسىن سوزىپ سويلەگەنى بولماسا, ءسوزى وتە ۇعىنىقتى. اۋدارماشىمەن بىرگە جۇرگەن فين پرەزيدەنتى اديۋتانتىنىڭ ەسىمى كاري كااسۋرۋنەەن ەدى. ءتۇسى سۋىق, كوپ سويلەمەيتىن كىسى. سونىمەن, قىدىريالاردىڭ كوز الدىندا كۇرەڭ قاسقا بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن ەرەكشە جىلتىلداعان كۇيمەگە كىرگىزىلىپ, ول كۇيمەنى دىبىسى بىلىنبەيتىن ەرەكشە جەڭىل كولىك سۇيرەي الا جونەلدى. ەكى قازاق ەرتەگىلەر ەلىندە جۇرگەندەي! راسىندا دا 5 مىڭ شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاپ كەلگەن قازاقتار بەيتانىس جەردە ءوڭ مەن ءتۇستى اجىراتا الماي قالدى... فەرمادا بۇلاردى پرەزيدەنت ماۋنو كويۆيستو مەن ونىڭ بويجەتكەن ەكى قىزى قارسى الدى. استا-توك داستارقان جايىلىپتى. داستارقان باسىندا پرەزيدەنت سويلەدى. جاس رەسپۋبليكا قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا داڭعىل جول تىلەدى. ۇلى دالانى مەكەندەگەن جاۋگەر-نومادتىڭ ۇرپاعىنا دەپ, اتاپ ايتىپ, بۇلارعا قانجار تەكتەس ءبىر-ءبىر پىشاق سىيلادى. ونى پرەزيدەنت ءوز قولىمەن تاپسىردى. كىم بىلەدى, سۋومي ەلىنىڭ قوناق كۇتۋدەگى سالت-ءداستۇرى سولاي شىعار, بىراق, تيىشتىق اقساقال تيىش تۇرماي: «ءبىزدىڭ سالتىمىزدا جاقىن ادامدار ءبىر-بىرىنە پىشاق سىيلامايدى, سوندىقتان ءبىز ساتىپ الايىق», دەپ قالتاسىنان قۇنى كەتە باستاعان كەڭەستىك قىزىل قۇلاق ەكى ون سومدىقتى شىعارىپ داستارقاننىڭ ۇستىنە قويدى. قىدىريا ورنىنان تۇرىپ, باس يزەپ, اعاسىن قولدادى. بايقاعانى, فين جاعى اۋدارماشىنىڭ سوزىنەن كەيىن مۇنى دۇرىس تۇسىنگەن سەكىلدى, ءتىپتى, جايدارى قاۋقىلداسىپ, قول شاپالاقتادى... اس ءىشىلىپ, كوڭىلدى توپ سىرتقا شىققاندا كوكتەم شىعىپ ۇلگەرمەسە دە كوكپەڭبەك بولىپ قۇلپىرىپ تۇرعان كوك وسكىننەن قازاقى جانۋار كۇرت-كۇرت شايناپ تۇر ەكەن. دەرەۋ مۋزىكا قويىلدى. پرەزيدەنتتىڭ قىزدارى مايىسىپ, زاسلەننەن كوز الار ەمەس. «ال باستا, زاسلەن!..» دەدى قىدىريا داۋىستاپ. كۇرەڭ قاسقا قاننەن-قاپەرسىز. مۋزىكاعا قۇلاق اسقان جوق. الدەن ۋاقىتتا... يت تۇمسىعى باتپايتىن جىنىستى قالىڭ ورمانعا موينىن سوزا ارقىراي كىسىنەپ, جەر تارپىدى. ءسويتتى دە تۇك بولماعانداي كوك وسكىنگە قايتا باس قويدى. «زاسلەن, مۇنىڭ نە؟ كانە, بيگە باس!» قىدىريا سايگ ۇلىكتىڭ جانىنا جەتىپ باردى. كەكىلىن تاراپ, جالىنان سيپادى. «كانە, كۇرەڭ قاسقا, كورسەت ونەرىڭدى...» تيىشتىق اقساقال دا مۇنىڭ ارتىنان ەنتەلەي جەتىپتى: «كۇيى بولماي تۇر عوي, شاماسى. جەرسىنبەي جاتىر-اۋ, جانۋار. ءوز-وزىنە كەلىپ السىن, بيلەيدى عوي...» دەپ جاتىر. باسىن شۇعىل كوتەرىپ, قارا ورمانعا قاراپ وقىرانعان جانۋاردىڭ شاراسى كەڭ جانارىندا جاس تامشىسىنىڭ تولىپ قالعانىن بايقاعانداي بولدى قىدىريا. اقىلدى جانۋار يەسىنە مۇنىسىن بايقاتپايىنشى دەگەندەي-اق باسىن تومەن سالىپ, كوك ءشوپتى يىسكەلەپ, تەرمەلەپ, بىرت-بىرت ۇزە بەردى. يىعىنا قولىن سالعان ارىپتەسى ماتە ەكەن. – قام جەمە, قىدىر... زاسلەن وتە الىس جول ءجۇردى. سۋومي جەرىنە ەتى ۇيرەنگەن سوڭ, ول بيلەيدى... – دەپ ورىسشاسىن سوزىپ سويلەپ, ك ۇلىپ تۇر. ماتە ءروۋزدىڭ: «ااداپتەيشن, ااداپتەيشن...» دەگەن ءسوزى قىدىريانىڭ قۇلازىعان كوڭىلىنە دەم بەرگەندەي اسەر ەتتى. «ماتە دە مال دارىگەرى عوي, بىردەڭەنى بىلەتىن شىعار, اداپتاتسيادان ءوتسىن دەپ تۇر عوي...» دەپ ءوزىن-ءوزى ىشتەي جۇباتقانداي بولىپ, كۇرەڭ قاسقانىڭ شاراسى ۇلكەن قارا كوزدەرىنە تاعى ءبىر زەر سالدى. و, توبا! ات تا ادام سەكىلدى-اي!.. قىدىريانىڭ كوڭىلى بوساپ, كوزىنە جاس ۇيىرىلگەنى... «قوش, ساۋ بول, كۇرەڭ قاسقا – زاسلەن, جانۋارىم!..» 1994 جىلى شيەلىدەگى «تەلىكول» قاراكول قوي كەڭشارى ءبىرجولاتا تارادى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداعان كەڭشاردىڭ اعا مال دارىگەرى قىدىريا ك ۇلىباەۆ جۇمىسسىز قالدى. قۇر بەكەرگە قاراپ جاتپادى, ءوزى ايتقانداي, زامان تالابىنا ساي ەل قاتارلى ماماندىعىن اۋىستىرىپ, كاسىبىن تۇرلەندىرىپ ۇلگەردى. شيەلى تەمىرجول ستانساسىندا وپەراتور-دەفەكتوسكوپ قىزمەتىن اتقارادى. قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى ارلى-بەرلى ءجۇرىپ وتەتىن ون بەس شاقىرىم جاياۋ جۇرىستە تەمىرجولدىڭ تابانىندا قانداي كىنارات بار, سونى ءبىرىنشى بايقايتىن ناعىز قىراعى كوز مامانىڭىز قىدىريا بولىپ الدى! باتىستان شىعىسقا, شىعىستان باتىسقا دامىل تاپپاي كۇنى-ءتۇنى زاۋ­لايتىن ون سان پويىز قىدىريانىڭ ارقاسىندا سەبەپ-سالدارسىز توقتامادى. ءسويتىپ, وتكەن 19 جىلدىڭ ىشىندە بۇل قىدىريا ك ۇلىباەۆ جەر شارىن ەكۆاتورمەن ەكى اينالىپ شىققانداي جول ءجۇرىپ تاستاپتى! ايدالادا, شاقىرىمداردى ارتقا تاستاپ كەلە جاتقاندا كەشەگى اعا مال دارىگەرى قىدىريانىڭ ويىنا نە كەلىپ, نە كەتپەيدى؟! تالاي رەت كۇرەڭ قاسقا ارقىراپ كىسىنەگەندەي بوپ ارتىنا جالتاق-جالتاق قارايتىن... جانۋاردىڭ داۋىسى الىستاعى ساعىم اراسىنان تالىپ جەتكەندەي كۇي كەشەتىن. تەرەڭ وي ۇستىندە قالاتىن كەزدەيسوق تانىسىمنىڭ جۇرەگىن قانشا جەردەن تىرمالاعىم كەلمەسە دە: – قىدەكە, موينىڭىزداعى جۇكتى ءتۇسىرۋ ءۇشىن سول جولى تاشكەنتتى قويىپ, نەگە ءتىپ-تىكە الماتىعا ۇشپا­دىڭىز؟ نەگە پرەزيدەنتتىڭ سالەمىن ءوز اۋ­زى­ڭىز­دان پرەزيدەنتكە جەتكىزبەدىڭىز؟ – دەي­مىن عوي باياعى. –بالالىق قوي, ءاي, بالالىق... ەلباسىنا نە ايتام دەگەن ۇياڭدىق باسىم ءتۇستى؟! ءبىز كەتكەن سوڭ ءوز-وزىنە كەلگەن جانۋار ءسۋوميدىڭ كوكمايساسىن كەشىپ تۇرىپ, ادام سەكىلدى 62 تامىرى ەزىلىپ تۇرىپ, ۇزىن سيراقتارىن سىلكىپ تاستاپ, بيلەگەن دە شىعار-اۋ... ءوتتى-كەتتى نە دەيمىن... امان-ەسەن بارىپ, پرەزيدەنتتىڭ اماناتىن تاپسىرعانىمىز تۋرالى اۋدان باسشىلارى وبلىس باسشىلارىنا جەتكىزدى, وبلىس باسشىسى پرەزيدەنتكە ايتتى دەگەن حاباردى ەستىدىك تە, سونىمەن بولعان وقيعا كومەسكىلەنە بەردى. ونىڭ ۇستىنە وتە كۇشتى دامىعان ەلدىڭ تۇرمىسىن ءوڭىمىز تۇگىلى تۇسىمىزدە كورمەگەن ءبىز بەيباقتار, اۋزىمىز اشىلىپ, كوزىمىز جۇمىلىپ ەسەڭگىرەپ قالدىق قوي, نەسىن جاسىرايىن! سودان بەرى دە ارادا 25 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. ءبىزدىڭ قازاقستان ءدال سول كەزدەگى فيندەردىڭ دارەجەسىنە جەتەدى دەپ كىم ويلاعان!؟ اسىپ تا كەتتىك-اۋ دەيمىن. قازىر استانا مەن الماتىعا بارعاندا سونداي ويدا قالامىن. زامان كوشى تەز جۇرەدى ەكەن عوي, – دەيدى قىدىريا قىزاراقتاپ. پرەزيدەنت ماۋنو كويۆيستونىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا قازاق­ستان­دىق قوناقتار ءۇش كۇن ارنايى جا­ساقتالعان جالتىلداعان كولىكتەن تۇسپەي قىدىرادى. گيپەر-سۋپەرماركەتتەر ءوز الدىنا, ايماقتاعى ءسۇت فەرمالارى مەن ەت كومبيناتىن ارالايدى. حەلسينكي, تۋركۋ, ساۋكەلە قالالارىن ارمانسىز شارلايدى. ەلدىڭ اتىن تانىتىپ, شەتەلگە ساياحاتتاپ قايتقان قىدىريا ءۇشىن ول ساپار قيال-عاجايىپ ەرتەگىمەن پارا-پار. – ونىڭ ماڭىزىن ايتسايشى, شىركىن, ماڭىزىن... اتتەڭ, كەش ءبىلدىم عوي... – دەپ, كوپ كۇلمەيتىن قىدىريا مۇڭاي­عانداي بولىپ, ءبىر جىميىپ قويدى. وسى قىدىريا ك ۇلىباەۆ سياقتى ماڭىزدى تاپسىرمامەن ارابيا ەلىنە بارىپ قايتقان ءبىر ازاماتپەن جاقسى تانىسپىن. سىزگە وتىرىك, ماعان شىن – سول ازامات اراب شەيحىنىڭ اتباسىنداي التىنى مەن اتشاپتىرىم باسپاناسىنان, جەلمەن جارىسقان كولىگىنەن باس تارتقان... نەگە, نەگە... دەيسىز عوي؟! ول جايلى تولعاۋدى الداعى كۇن­دەردىڭ ۇلەسىنە قالدىرا تۇرايىن... تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» قىزىلوردا وبلىسى