مەملەكەت باسشىسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قازاقستاندىقتاردى الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم مەن بىلىكتىلىككە, باسەكەلەستىككە دايىن بولۋعا شاقىراتىن قۇندى قۇجات. اتالعان رەفورمانىڭ ەل ىشىندە بىردەن قولداۋ تاۋىپ, حالىقتىق رەفورما رەتىندە قابىلدانۋى ونىڭ ءمان-ماڭىزىن ەرەكشەلەي تۇسەدى.
جالپى, ۇلت جوسپارى مەن ەلباسى جولداۋى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس پەن ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇرعان ساباقتاستىق بۇگىنگى كۇن شىندىعى تۇرعىسىنان انىق بايقالادى. بۇل ەكى ماڭىزدى قۇجاتتىڭ كوزدەگەن ماقساتى دا ءبىر: داعدارىستى ەڭسەرىپ, الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, شىن مانىندەگى ماڭگىلىك ەل بولۋ.
مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحي تاجىريبەسىنىڭ كوپ ەمەستىگىنە قاراماستان, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتيىمدى ءارى كورەگەندىك باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا قالىپتاسقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ داعدارىسقا قارسى ستراتەگياسى وتە سالماقتى بولىپ سانالادى. جانە قازىرگى داعدارىستى ەڭسەرۋ, جولداۋدا قوعامدى توپتاستىرۋ, بىرىكتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ جانە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ كلۋبىنا كىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ورنىقتى نەگىز جاساۋ بولىپ كورسەتىلگەن.
مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى جولداۋ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتىپ, داعدارىسقا قارسى جانە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردىڭ بەس باعىتىن ءدال ايقىنداپ بەردى.
ءبىرىنشى باعىت بويىنشا, ەلدىڭ جوو-لارى ءۇشىن, ەكونوميكانى دوللارسىزداندىرۋ قۇرالدارىن كەڭەيتۋ ارقىلى ۇلتتىق قارجى-نەسيە جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋعا قولجەتكىزۋدى, حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ءارى قاراي دامىتۋ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدى نەگىزگى مىندەتتەر رەتىندە ايقىنداۋعا بولادى. بۇل رەتتە جوو-لار بازاسىندا, نارىقتىڭ جانە حالىقتىڭ بۇكىل جىكتەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگە مەن ونىڭ رەتتەۋىشى ۇلتتىق بانككە دەگەن سەنىمىن قايتارىپ, ونى ءارى قاراي نىعايتۋ بويىنشا قارجى-نەسيە ۇيىمدارىمەن جانە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرمەن بىرلەسكەن ءىس-شارالار ىسكە اسىرىلۋى قاجەت.
ەكىنشى باعىت – ول سالىق جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىكتەرىن ەنگىزۋ نەگىزىندە, بيۋدجەتتىك ساياساتتى ءارى قاراي وڭتايلاندىرۋ. بۇل باعىتتا جوو-لار, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وتاندىق كاسىپكەرلىك جۇيەسى ءۇشىن سالىق جۇيەسىن رەفورمالاۋدان الۋى مۇمكىن پايدالاردى كەڭىنەن كورسەتۋى ءتيىس. ويتكەنى, قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ (ققس-تىڭ) ورنىنا ساتۋدان تۇسەتىن سالىقتى ەنگىزۋدەن, ساتىپ الىپ باعاسىن قايتا كوتەرىپ ساتاتىندار ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە, اتاپ ايتقاندا, تۇپكى ءونىم وندىرەتىن ءوندىرۋشى كاسىپورىندار ۇتادى. ودان بولەك, اتالمىش رەفورما «كولەڭكەلى ەكونوميكانى» جارىققا الىپ شىعۋعا باعىتتالعان, سونداي-اق, بۇل جاڭا جاھاندىق احۋال جاعدايلارىندا باسەكەلەسۋگە دايىن, قازىرگى زامانعا ساي ۇلتتىق كاسىپكەرلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى جاعدايى بولىپ سانالادى.
قازىرگى جاعدايلاردا ەكونوميكادا تاۋارلاردىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا حالىق شارۋاشىلىعى جانە زاتتاي-قۇندىق, سالاارالىق بالانستار, حالىقتىڭ اقشالاي كىرىستەرى مەن شىعىستارىنىڭ بالانستارى, ەڭبەك رەسۋرستارى مەن نەگىزگى قۇرالدار بالانستارى جۇيەسىن, اعىمداعى جاعدايدى باعالاۋدىڭ ادىستەرى مەن مودەلدەرىن جانە كەلەشەككە نۇسقالىق ەسەپتەۋلەردى, سونداي-اق, بولجاۋ مەن ستراتەگيالىق باسقارۋ جانە جوسپارلاۋ ءۇشىن قۇرالدار جيىنىن قالپىنا كەلتىرۋ باسىمدىققا اينالادى. ولار بىزگە ەكونوميكانىڭ ءوسۋ سەرپىنىن, تولەم بالانسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىن, اقشا ماسساسى مەن ينفلياتسيانىڭ شاماسىن وتە ءدال بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءالى كۇنگە دەيىن ەكونوميكالىق تاجىريبەدە, ەلەكتر قۋاتىنا باعانى 1%-عا وزگەرتۋ, ءوندىرىس ءتيىمدىلىگىن, بيۋدجەت كىرىستەرىن جانە ت.ب. تومەندەتۋدى قوسا العاندا, ەكونوميكانىڭ بۇكىل قالعان سالالارىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن وتە ءدال ساناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, ىرىلەندىرىلگەن نومەنكلاتۋراداعى سالاارالىق بالانس سياقتى ەكونوميكانىڭ سەنىمدى جانە ءتيىمدى قۇرالى قولدانىلمايدى. وسى قۇرالدى بىلمەۋ نەمەسە قولدانباۋ سالدارىنان تەرەڭ ويلاستىرىلماعان شەشىمدەر قابىلدانادى, قورىتىندىسىندا باعانىڭ وسۋىنە ەلەۋلى اسەر ەتەدى.
وسىمەن بايلانىستى قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ بيۋدجەتتىك ساياساتىن ءارى قاراي وڭتايلاندىرۋ شەڭبەرىندە, ءبىز ءوڭىردىڭ سالاارالىق بالانسىن جاساۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز, ول بويىنشا ءوڭىردىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارىنىڭ نەگىزگى اعىندارىن قاداعالاۋعا بولادى. جانە وسى اعىنداردىڭ نەگىزىندە ءوڭىر ءۇشىن مول تابىس اكەلەتىن ەكونوميكا سالاسىن, سونداي-اق, ءوڭىر ءوزىنىڭ تابىستارىن جوعالتاتىن ەكونوميكا سالاسىن انىقتاۋعا بولادى.
ءبىز تۇتىنۋ سۇرانىسىن ىنتالاندىرۋدىڭ ەكونوميكالىق ءادىستەرىن جەتىلدىرۋىمىز قاجەت. اتاپ ايتقاندا, جۇمىسپەن قامتيتىن جانە ونى ارتتىراتىن, سونداي-اق, وتاندىق ءوندىرىستىڭ ءوسىمىن جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ونىمگە دەگەن سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ كەرەك. مىسالى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ ءوسىمىن ىنتالاندىرا وتىرىپ, ءبىز, قايتا ءوڭدەۋ, ماشينا قۇراستىرۋ, كولىك, ساۋدا سياقتى ارتتا ءجۇرۋشى سالالاردىڭ ءوسۋى مەن دامۋى ءۇشىن ەكونوميكالىق نەگىز جاسايمىز. ال ەلدە تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك سەكتورىنىڭ بولۋى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا كەپىل بولادى. ول تۋرالى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جولداۋىندا ناقتى كورسەتىلگەن, بۇل تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا دا قاتىستى.
وسىنداي بالانس جاساۋ ءۇشىن وعان قازاقستاننىڭ مامانداندىرىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوو-لارى قاتىستىرىلۋى ءتيىس.
جاڭا ەكونوميكالىق قاتىناستار قالىپتاسقان, ال ونىڭ ەكونوميكاسى الەمدىك قاۋىمداستىققا بارعان سايىن كوبىرەك ىقپالداسا تۇسكەن قازىرگى قازاقستاندا, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن تولىققاندى ەنگىزۋگە قاتىستى ايتاتىن بولساق, وندا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردىڭ جانە مەملەكەت پەن جەكە سەكتوردىڭ نەعۇرلىم تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ اسا قاجەتتىلىگى كوپتەن بەرى پايدا بولدى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. مەملەكەت پەن جەكە بيزنەستىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا دەگەن جوعارى قىزىعۋشىلىعى, كوپتەگەن ەلدەردە ونىڭ, مەملەكەت پەن جەكە سەكتوردىڭ رەسۋرستارىن بىرىكتىرۋ جولىمەن ءىرى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگىمەن تۇسىندىرىلەدى.
ولاردىڭ كاپيتالدى قاجەت ەتۋى مەن ۇزاقمەرزىمدىلىك سەبەبى بويىنشا اعىمداعى قارجىلىق-ينۆەستيتسيالىق داعدارىس جاعدايلارىنداعى بيۋدجەتتىك شەكتەۋلەر, كوپتەگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن قايتا قاراۋ مىندەتىن الدىعا قويادى.
وسى باعىتتاردا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن تارتا وتىرىپ, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارىن انىقتاۋ ارقىلى, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىگىن دامىتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن وڭىرلىك تۇجىرىمداماسى ازىرلەنۋى ءتيىس.
ءۇشىنشى باعىت بويىنشا, جەكەشەلەندىرۋدى دامىتۋدا جانە ەكونوميكالىق باسەكەنى ىنتالاندىرۋدا, جوو-لاردىڭ الدىنا باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتىق بيزنەستى قالىپتاستىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋ مىندەتى قويىلدى. جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, «نارىقتىق ەكونوميكا – ول كۇشتىلەر باسەكەسى». اعىمداعى جاعدايلاردا بەلسەندى جانە كۇشتى ويىنشى بولۋ ءۇشىن, بيزنەس-ورتانىڭ وكىلدەرى ءوز كۇشى مەن مۇمكىندىكتەرىن ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن جانە عىلىممەن بىرىكتىرۋى قاجەت. دامىعان ەلدەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر – ول يننوۆاتسيالاردى جەتكىزۋشىلەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ولاردى كوممەرتسيالاندىرۋداعى جانە نارىققا شىعارۋداعى نەگىزگى قاتىسۋشىلار. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ جەتەكشى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى بازاسىندا ءوڭىردىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرى ءۇشىن داعدارىسقا قارسى كونسۋلتاتسيالار ورتالىقتارىن قۇرۋ قاجەت. ەكونوميكانىڭ, ماركەتينگتىك جانە ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەردىڭ اعىمداعى كونيۋنكتۋرالىق تسيكلىن ساراپتامالىق باعالاۋ نەگىزىندە, داعدارىس جاعدايلارىندا جاڭا وتكىزۋ نارىقتارىن ىزدەۋدە جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ستراتەگيالارىن ازىرلەۋدە, ياعني ناقتى ءىس-شارالار قابىلداۋدا, ءوڭىردىڭ كاسىپورىندارىنا, كاسىپكەرلەر مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا اقىل-كەڭەس بەرۋگە بولادى.
ءتورتىنشى باعىت – جاڭا ينۆەستيتسيالىق ساياسات نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ, قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى جۇيەسىنىڭ الدىنا اسا زور مىندەتتەر قويادى. رەسپۋبليكادا جانە وڭىرلەردە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جانە وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كەڭەيتۋ مىندەتتەرىن, قاجەتتى عىلىمي نەگىزدەمەلەرسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ, جوو-لار ورتاسى ءۇشىن نەگىزگى مىندەت بولىپ سانالادى. الايدا, كادرلار دايارلاۋ ماسەلەلەرى ءاربىر وڭىردە ءتيىستى ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بالانسىن جاساۋدى قاجەت ەتەدى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جولداۋىندا جاستاردى قاي جەردە ەڭبەك ەتەتىن ماماندىقتار قاجەت, سول جەرلەرگە بارۋدان قورىقپاۋعا, جاڭا, قاجەت ەتەتىن ماماندىقتاردى مەڭگەرۋگە شاقىردى, ال ءبىزدىڭ وڭىرلەرىمىز وسىنداي اقپاراتتار بەرۋگە دايىن با؟ سوندىقتان اتالمىش باعىتتى جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرلەرىندە, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ءاربىر وڭىرىندە سول بويىنشا ەڭبەك رەسۋرستارىنا وڭىرلىك ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى بويىنشا جانە بىرنەشە جىل الدىعا جاسالعان بولجام مۇمكىندىكتەرى بويىنشا تولىق اقپارات الۋعا بولاتىنداي, ءوڭىردىڭ ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بالانسى سياقتى اقپاراتتىق قۇجات ازىرلەۋ قاجەت.
جانە بەسىنشى باعىت – جاڭا الەۋمەتتىك ساياسات. جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ينتەلليگەنتسيانىڭ ءاربىر وكىلىنىڭ مىندەتى – سىرتقى سىلكىنىستەرگە ورنىقتى, ءتيىمدى ەكونوميكانىڭ ناقتى نەگىزىنە اينالۋعا قابىلەتتى, قازاقستاندا جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋدىڭ زور بولاشاعىن حالىق اراسىندا كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋ. اسىرەسە, اتالمىش باعىت, بيىلعى جولداۋدىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدارى سولارعا ارنالعان, قازاقستاندىق جاس ۇرپاقپەن تىكەلەي جۇمىس جاسايتىن جوو-لار ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ سانالادى.
قاراعاندى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋدا ايتىلعان مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا دايىن ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ولاردى نەعۇرلىم ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىزدەر ءوزىمىزدىڭ حالىقارالىق ارىپتەستەرىمىزدى تارتاتىن بولامىز. بۇگىنگى كۇنگە قاراعاندى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتى اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, قىتاي, تۇركيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە ت.ب. سول سياقتى الەمنىڭ 22 ەلىنىڭ 100-دەن استام ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ورنىقتى بايلانىس ورناتقان.
ءبىزدىڭ حالىقارالىق ارىپتەستەرىمىزدى قوسا العاندا, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ بۇكىل عىلىمي-يننوۆاتسيالىق الەۋەتى مەملەكەت باسشىسى جولداۋىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى.
ەرقارا ايماعامبەتوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازتۇتىنۋوداعى قاراعاندى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
قاراعاندى