كەشە استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆتىڭ توراعالىعىمەن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى ءوتتى.
وعان ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەلمار مامەدياروۆ, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى موحامماد دجاۆاد زاريف, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ جانە تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى راشيد مەرەدوۆ قاتىستى.
جيىندى اشقان ەرلان ىدىرىسوۆ «كاسپي بەستىگى» حالىقارالىق كەلىسىمدەردى ازىرلەۋ مەن جۇيەلەۋ قارقىنىن ۇدەتۋگە ايرىقشا نيەتتەستىك تانىتىلىپ وتىرعانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي پىشىمدەگى كەزدەسۋ قازاقستاندا العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان. سوندىقتان, وسىنداي سيپاتتاعى جيىنداردىڭ ناتيجەسىندە ەڭ الدىمەن, كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە قاتىستى كونۆەنتسياعا قول قويىلۋ كوزدەلمەك.
«كاسپي بەستىگى» مەملەكەتتەرىنىڭ بەسىنشى سامميتىنە دايىندىق جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل وتىرىستى قازاق جەرىندە وتكىزۋ جوسپارلانۋدا», دەدى ءوز سوزىندە سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى. جالپى, ارنايى جۇمىس توبى اياسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر باستالعالى 20 جىلدىڭ بەدەرى بولعانىن بىلەمىز. وسى كەزەڭ ارالىعىندا بارلىق تاراپ ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق رەجيمىنە قاتىستى جەكەلەگەن تۇيتكىلدەردىڭ شەشىلۋىنە مۇرىندىق بولعانعا ۇقسايدى.
ەرلان ىدىرىسوۆ ءوز سوزىندە جينالعاندارعا وسىنداي تۇيىندەگى ءسوزىن ايتتى. «كاسپي بەستىگىنىڭ» قۇقىقتىق بازاسى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, كاسپي تەڭىزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە نەگىزدەلىپ وتىر. اتالعان كەلىسىم – نەگىزدەمەلىك قۇجات ءارى كاسپيدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە جانە قۇقىققا قايشى ارەكەتتەرمەن كۇرەس بويىنشا تەڭىز ماڭىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋشى. بۇدان بولەك, بۇگىنگى تاڭدا تاراپتاردىڭ قاراۋىندا كەلەشەكتەگى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا نەگىز بولاتىن بىرقاتار ماڭىزدى كەلىسىمشارت جوبالارى بار», – دەدى ە.ىدىرىسوۆ.
جالپى, 2002 جىلى العاش رەت اشحابادتا وتكىزىلگەن كاسپي ءسامميتى جوعارى دەڭگەيدەگى بىرنەشە كەزدەسۋدىڭ وتۋىنە ۇيىتقى بولسا, تەگەران تورىندە ۇيىمداستىرىلعان ەكىنشى سامميت كاسپي ماڭى ەلدەرى اراسىنداعى دەكلاراتسياعا قول قويىلۋعا سەپ بولعان. ول دەكلاراتسيادا كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە قاتىستى بىرقاتار ەلەمەنتتەردى, سونداي-اق, تاراپتار اراسىنداعى حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ جەكەلەگەن اسپەكتىلەرىن ساياسي دەڭگەيدە بەكىتۋگە ىقپال ەتەدى. ال باكۋدە وتكەن سامميت بەس تاراپقا ورتاق ەكى ماڭىزدى قۇجاتتىڭ رەسىمدەلگەنىمەن كوپشىلىككە ايان. ولار: كاسپي تەڭىزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ىنتىماقتاستىق كەلىسىمى جانە «كاسپي بەستىگى» ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ بىرلەسكەن ءمالىمدەمەسى. بۇعان قوسا, ازەربايجان استاناسىندا ليدەرلەر كاسپي تەڭىزىنەن بەكىرەنى اۋلاۋعا موراتوري تەتىگىن ەنگىزۋ, تەڭىزدىڭ بيورەسۋرسىن قورعاۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلىپ ۇلگەردى.
كاسپي ماڭى ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن استراحاندا وتكەن ءتورتىنشى سامميت بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن قۇجاتتىڭ دا تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن نىعايتۋدى كوزدەيتىنى جونىندە سالا ماماندارى سول كەزدىڭ وزىندە سەندىرە ايتقان بولاتىن. وسىدان كەيىن مەملەكەتتەردىڭ سالا ماماندارى ءتۇرلى باعىتتا, ماسەلەن, گيدرومەتەورولوگيا, سۋ بيورە-سۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, كاسپي تەڭىزىندە بولۋى مۇمكىن توتەنشە جاعدايلاردى الدىن الا ەسكەرتۋ جانە كەدەرگىلەردىڭ الدىن الۋ سەكىلدى ماسەلەلەر بويىنشا جۇمىستاردى اتقارۋدى قولعا الا باستادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىندە كاسپي تەڭىزىنە قاتىستى تۇيتكىلدەردى شەشۋدە اۋقىمدى قۇقىقتىق بازا بار جانە ول الدەقاشان قالىپتاسقان. ال ەندىگى جۇمىس ۇدەرىسى قالاي ءوربۋى مۇمكىن؟
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, «كاسپي بەستىگى» بۇل قارقىنمەن توقتاپ قالماق ەمەس, ءتۇرلى سالاداعى حالىقارالىق كەلىسىمدەردى دايىنداۋ ۇدەرىسىندەگى شارالار جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلە بەرمەك. بۇل تۋرالى سىرتقى ىستەر ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى: «ءسوزسىز, ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىز كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى كونۆەنتسيا جوباسى جونىندەگى كەلىسسوزدى اياقتاۋعا باعىتتالماق. بۇل نەگىزگى زاڭدى قۇجات. سوندىقتان, ول كاسپي ماڭى ەلدەرى قارىم-قاتىناسىنىڭ بولاشاق «ارحيتەكتۋراسىنا» نەگىز بولىپ قالانباق, سونىمەن قاتار, اتالعان ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتپەك. ياعني, بۇگىنگى جيىن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ اتالعان كونۆەنتسيا جوباسىنا قاتىستى جۇمىستاردى اياقتاۋ ءجونىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن ءناتيجەلى ءتۇردە ورىنداۋمەن وزەكتى بولىپ تۇر. بۇل قۇجاتقا قازاقستاندا وتەتىن بەسىنشى سامميت بارىسىندا قول قويۋ كوزدەلۋدە. وسى ورايدا, بارلىق تاراپتى ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ورتاق كونسەنسۋسقا كەلۋگە شاقىرامىز», – دەدى.
سول كۇنى تۇستەن كەيىن اتالعان جيىننىڭ قورىتىندىسىنا ارنالعان بريفينگ ءوتتى. وندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا جوباسىنا, كاسپيدەگى ىنتىماقتاستىقتىڭ جەكە باعىتتارى بويىنشا جۇمىستىڭ بارىسىنا, قازاقستاندا ءوتۋى جوسپارلانعان بەسىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ دايىندىعىنا بايلانىستى ءوز پىكىرىن جەتكىزدى.
«الداعى ۋاقىتتا بەكىتىلۋى ءتيىس كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق ءمارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا – كاسپي تەڭىزىنىڭ, بۇل باعىتتاعى اتقارىلاتىن قىزمەتتەردىڭ بارلىق سالالارىنا قاتىستى زاڭنامالىق نەگىزدەمەنى رەتتەيتىن كەشەندى قۇجات. سوندىقتان, بۇعان قاتىستى كەلىسسوزدەر ۇزاققا سوزىلۋدا. دەسەك تە ءبىز وسى كونۆەنتسيانىڭ جوباسىنا بايلانىستى جۇمىستاردى اياقتاۋعا جاقىنداپ قالدىق», – دەدى ەرلان ىدىرىسوۆ.
سونداي-اق, 2014 جىلى استراحان قالاسىندا (رەسەي) وتكەن كاسپي ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كونۆەنتسيا جوباسىنىڭ ماتىنىنە قول قويۋعا كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ايتا كەلىپ «الداعى ۋاقىتتا وتكەلى وتىرعان استانا ءسامميتىنىڭ نەگىزگى قورىتىندىسىندا اتالعان كونۆەنتسياعا مەملەكەت باسشىلارى قول قويادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى ارالىقتا ءبىز كونۆەنتسيا شەڭبەرىندە كوپتەگەن ءمان-ماڭىزى جوعارى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ناتيجەسىندە ورتاق كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك. دەگەنمەن, قۇجاتتا قامتىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر وتە كۇردەلى بولعاندىقتان ءارى وندا كاسپي ماڭىنداعى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى قامتىلاتىن كوپتەگەن اسپەكتىلەر قوزعالاتىندىقتان بىزگە ءالى دە ءبىراز ۋاقىت قاجەت», – دەدى مينيستر.
ە.ىدىرىسوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, كەزدەسۋدە كاسپي كونۆەنتسياسىنىڭ جوباسىنا بايلانىستى ارنايى جۇمىس توبى ساراپشىلارىنىڭ باسقوسۋى الداعى قىركۇيەكتە تەگەراندا, سونداي-اق, قازان ايىندا اشحابادتا وتەتىنى تۋرالى كەلىسىلگەن.
وسى ارادا ايتا كەتەيىك, 12 شىلدە كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ استاناعا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە كەلگەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆپەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. تاراپتار وڭىرلىك ءوزارا دامۋدىڭ اعىمداعى جاي-كۇيىن جانە كەلەشەگىن, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىعىن تالقىلادى.
«ءسىزدىڭ ساپارىڭىز – ءبىزدىڭ كوشباسشىلارىمىزدىڭ جۇيەلى بايلانىستارى نەگىزىن قۇرايتىن, ەكى ەل اراسىندا ورناعان ءداستۇرلى ۇزدىك قارىم-قاتىناستىڭ تاعى دا ءبىر كورىنىسى دەپ سانايمىن. سانكت-پەتەربۋرگتە جاقىندا وتكەن كەزدەسۋ قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ بارىنشا نىعايا تۇسۋىنە جول اشتى. جالپى, ءبىزدىڭ بايلانىستارىمىز بەن ءوزارا ءىس-قيمىلدارىمىز بارلىق دەڭگەيدە قارقىندى دامىپ كەلەدى», – دەپ اتاپ ءوتتى ە.ىدىرىسوۆ.
ەكى ەلدىڭ وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق اياسىنداعى بىرلەستىكتەردە جانە حالىقارالىق ۇيىمداردا, سونىڭ ىشىندە 2017-2018 جىلدارعى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى كاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە قازاقستاننىڭ مۇشەلىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى.
كەزدەسۋدە س.لاۆروۆ: «قازاقستاندى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانۋىمەن قۇتتىقتايمىز جانە الداعى ەكى جىلدا بۇل الاڭدا دا تىعىز ارەكەتتەستىك ورناتۋعا دايىنبىز», – دەدى.
جالپى, كەزدەسۋ ءداستۇرلى تۇردە ساليقالى جانە ىسكەرلىك مازمۇندا ءوتىپ, قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناستارىنىڭ قالىپتاسقان ستراتەگيالىق جانە وداقتاستىق سيپاتىن تاعى دا راستادى.
جولدىباي بازار,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»