م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترى رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ا.بريانتسەۆ اتىنداعى جاس كورەرمەندەر تەاترى ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن 17-ءشى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىنەن ۇلكەن ولجامەن ورالعان بولاتىن. وسى وقيعاعا جانە تەاتردىڭ 115-ءشى ماۋسىمىنىڭ جابىلۋىنا وراي استانالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ءارى كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەركىن قاسەنوۆ ءوز ويلارىمەن بولىسكەن بولاتىن.
– ەركىن تىلەۋعازى ۇلى, حالىقارالىق «رادۋگا» فەستيۆالىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– مۇندا جاس كورەرمەندەردى تارتۋعا ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى. «رادۋگا» بايگەسى بيىل شىعىسقا بەت بۇرۋىمەن ەرەكشەلەندى. المەتەۆسك, تەھران, تبيليسي قالالارىنان تانىمال ونەر ۇجىمدارى بايگەگە ءتۇستى. بىزگە وسىلاردىڭ تاساسىندا قالىپ قويماۋ مىندەتى جۇكتەلدى. استانا قالالىق م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترى بۇل دوداعا اننا يابلونسكايانىڭ «يازىچنيكي» («پۇتقا تابىنۋشىلار») پەساسى نەگىزىندە ليتۆالىق رەجيسسەر يوناس ۆايتكۋس ساحنالاعان تىڭ تۋىندىمەن قاتىستى. ولاي بولاتىنى, سپەكتاكل – تمد اۋماعىنا كەڭىنەن تانىمال ءارى كوتەرىپ وتىرعان تاقىرىبىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاراي ساراپشىلار تاراپىنان وتە جوعارى باعاعا يە.
– سوڭعى ۋاقىتتا شەتەلدەن تەاتر ماماندارى ءجيى شاقىرىلۋدا. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ليتۆالىق بەلگىلى تەاتر جانە كينو رەجيسسەرى يوناس ۆايتكۋس شىعارماشىلىعىنىڭ سىرى – قاتىسۋشىلار ءىس-ارەكەتكە, دەكوراتسياعا تىم تاۋەلدى ەمەس. سپەكتاكلدە ارتىستەر قوزعالمايدى, ءتىپتى, كوزدەرىن جۇمىپ وتىرىپ, كورەرمەندى ءوز تولقىنىمەن ءۇيىرىپ اكەتەدى. ي.ۆايتكۋس شەبەرلىگىن سول ءۇشىن دە اياق باسقان سايىن تۇمسىعىڭ تەاترعا تىرەلەتىن ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ جۇرتشىلىعى سۇمدىق قۇرمەتتەيدى. قاراڭعىلىقتان جارىق تۋدىرۋعا بولا ما؟ ويلاڭىزشى. جۇرتقا ءبارى الاقانداعىداي ايقىن, شايناپ, تەك جۇتۋعا دايىن دۇنيەنىڭ ءوز باسىم تابىنۋشىسى ەمەسپىن. ەكىنشى جاعىنان, تەاتردان ادام ومىرىنە ازىقسىز, بوس قايتپاۋى كەرەك. وسى جاعىنان رەجيسسەردىڭ ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىندىعىنا, ءوز كاسىبىنە ادالدىعىنا ءشۇبام جوق. ءارتىستەردىڭ كيىمدەرىنە دەيىن قارا ءتۇستى. جارىق تەك بەتتەرىنە عانا ءتۇسىپ تۇرادى. نەگە ولاي شەشىم قابىلداعان؟ مۇنىمەن نە ايتپاقشى؟ وسى ارەكەتتەردىڭ استارىندا نە سىر بار؟ مۇنداعى ويلار تەاتردىڭ ىشىندە قالىپ قويمايدى, كورەرمەنمەن ىلەسىپ, ۇيىنە كىرەدى. وتباسىنا وي سالادى. وسى رەتتە ساحناعا جاڭالىق الىپ كەلۋگە ۇمتىلىس جاساعان رەجيسسەرلىك شەبەرلىككە قاتتى قىزىقتىم...تىكەلەي سۇراعىڭىزعا قاتىستى ايتاتىن بولساق, بۇل ۇلگىنى ءبىز ويلاپ تاپقان جوقپىز. الەم تەاترلارىنداعى جاعداي سولاي. اي – ورتاق, كۇن – ورتاق, ونەر – ورتاق.
– ونىڭ ۇستىنە, ساحنا ونەرىندە مۇنداي داستۇرلەر باياعىدان بار ەمەس پە؟
– اۋەلى 2011 جىلى ماسكەۋگە «كينو ونەرى» جۋرنالىنىڭ ادەبي سىيلىعىن الۋعا كەلە جاتقاندا دومودەدوۆاداعى ۇشاقتىڭ جارىلىسى كەزىندە لاڭكەستىك سالدارىنان, بار-بولعانى 27 جاسىندا قازا تاپقان ۋكراينانىڭ دراماتۋرگ قىزى اننا يابلونسكايا كىم, جانە ءبىز ونىڭ شىعارماسىن نە ءۇشىن تاڭدادىق دەگەنگە توقتالىپ وتەيىن. وسىنشا قىسقا مەرزىمدە قارشاداي قىزدىڭ قانشاما دراماتۋرگيالىق بايقاۋدا توپ جارىپ ۇلگەرگەنىنە قايران قالماسقا امالىڭ جوق. ول «ليۋبيموۆكا», «ەۋرازيا», «سۆوبودنىي تەاتر», «پرەمەرا» بايگەلەرىنە قاتىسىپ, لاۋرەات اتانعان. جاس قالامگەردىڭ تۋىندىسى ماسكەۋ, ۆيلنيۋس, سانكت-پەتەربۋرگ, ودەسسا, گلازوۆ جانە باسقا دا قالالاردا ساحنالانعان. ساراپشىلار: «ول – قازىرگى ايەل دراماتۋرگتەردىڭ اراسىنان شىققان ەشكىمگە دەس بەرمەس, مايىسپاس مىعىم بۇتاق» دەپ باعا بەردى. ا.يابلونسكايانىڭ شىعارماسى بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى مەن وتباسى قۇندىلىقتارىن اينا-قاتەسىز ءدال سۋرەتتەۋىمەن جان باۋرايدى. بارىمىزگە ۇعىنىقتى تىلمەن باياندالاتىن پەسانىڭ اياق جاعى كىسىگە قاتتى اسەر ەتەدى. ءار ادامعا ءومىر تۋرالى وي سالادى. الاسۇرىپ اقيقات ىزدەگەن جاننىڭ جانايقايى شىم-شىتىرىق وقيعامەن ورىلگەندە جانىڭىز تۇرشىگەدى. ءار پەندە مىنا جارىق دۇنيەدەگى اتقارعان ءىسى ءۇشىن ار سوتى الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ومىرگە كەلۋ – سىناق. بۇكىل جەر بەتىندەگى ءتىرشىلىك مۇڭى مەن ويلانارلىق جايت بىرەۋ عانا. قايتكەندە ادام ادام بولىپ قالادى؟ قازىر مەيىرىم مەن قايىرىمدىلىق, ادالدىق پەن ادىلدىك السىرەپ, زامانا كەلبەتىن توزاڭ باسىپ تۇر. ادامداردىڭ اراسىنداعى ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ تۇسكەلى قاشان؟ سەنىم جوعالسا, سەرگەلدەڭ جورعالايدى. «يازىچنيكتىڭ» بىزگە كەلىپ قالۋىنىڭ سەبەبى سودان. حالىقارالىق «رادۋگا» فەستيۆالىنە قاتىسقان 14 مەملەكەتتىڭ ىشىندە ەكى سپەكتاكلدىڭ ايرىقشا اتالۋى, سونىڭ ءبىرى وسى ا.يابلونسكايانىڭ «يازىچنيگىنە» ءمان بەرىلۋى كەزدەيسوق ەمەس جانە ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىز جاندى. (ەكىنشىسى – تەھراننىڭ «ماكبەت» سپەكتاكلى). شىعارمادا اۆتور ءبىر وتباسىنىڭ باسىنداعى جاعداي ارقىلى ورتاق كۇيزەلىستى, ورتاق وكىنىشتى باياندايدى.
– ال ي.ۆايتكۋستىڭ مۇندا العاش رەت كەلۋى مە؟
–يوناس ۆايتكۋس ليتۆاداعى ورىس دراما تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, كسرو جانە ليتۆا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «زولوتوە رۋنو» (تبيليسي قالاسى), «اۋليە حريستوفور» سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى. ءبىزدىڭ تانىستىعىمىز سانكت-پەتەربۋرگ فەستيۆالىندە, وسىدان كوپ جىلدار بۇرىن باستالدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىندا ي.ۆايتكۋس ساحنالاعان «قورقىتتىڭ كورى» سپەكتاكلى كەزىندە تاتارستاننان ءجۇلدەمەن ورالعانىن جاقسى بىلەمىز. مەن تانىمال رەجيسسەرگە وسى سپەكتاكلدى اۋەلى ءوز تەاترىمىزدا قويۋعا قولقا سالعان بولاتىنمىن. بىراق ول: «ەركىن, مەن سەنىڭ تەاترىڭا سىيمايمىن. ماعان كەڭىستىك كەرەك. ال گوركي تەاترىنىڭ ءىشى تار, ونىڭ ۇستىنە ارتىستەرىڭ دە جەتپەيدى» دەگەن سوڭ, شەتەلدىك قوناقتىڭ ەڭبەگىنە وبال بولماسىن دەگەن ماقساتپەن م.اۋەزوۆ تەاترىنا قويدىرتۋعا سەبەپكەر بولعان اداممىن. بۇل وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى اڭگىمە. جالپى, سوڭعى ۋاقىتتا رەسەيدەگى ءمۇيىزى قاراعايداي تەاترلاردىڭ قاي-قايسىسىن الساڭىز دا, اسىرەسە, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ رەجيسسەرلەرى كوپ. سانى جاعىنان عانا ەمەس, ولارعا سۇرانىس باسىم. يونيس ۆايتكۋس دوسىمىزدىڭ قازاقستانعا سۇيىسپەنشىلىگى الابوتەن. «يازىچنيكي» سپەكتاكلىنىڭ وتە ءساتتى شىعۋى, مەنىڭشە, ونىڭ وسى جەرگە سونداي اعەدىل كوڭىلىنەن بولسا كەرەك. مۇنىمەن ءۇش فەستيۆالگە قاتىستىق. ەڭ ءبىرىنشى بىلتىر استانا كۇنى قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان «ساحنادان سالەم!» حالىقارالىق فەستيۆالىندە وتە جوعارى باعاعا يە بولدىق. مۇنان سوڭ الماتىدا وتكەن مەملەكەتتىك ەمەس تەاترلاردىڭ «وتكروۆەنيە» فەستيۆالىنە باردىق. باسەكە «ارت ي شوك» تەاترى نەگىزىندە ۇيىمداستىرىلدى. ۇشىنشىدەن, 17-ءشى رەت تىگىلگەن بايگەدە جۇلدەگە قول جەتكىزۋ وڭاي ولجا دەپ كىم ايتادى؟ جىل سايىن مەملەكەتتىڭ قارجىسىمەن وتكىزىلەتىن بۇل دوداعا پولشا, بولگاريا, گرۋزيا, يزرايل, ت.ب. كوپتەگەن ەلدەردەن دۇلدۇلدەر قاتىستى. سوعان قاراماستان رەسەيدىڭ ءۇش-اق تەاترى عانا ونەر كورسەتتى.
– ۇلتتىق تەاترلاردىڭ سوڭعى ۋاقىتتا ءتول دراماتۋرگياعا كوڭىل ءبولىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. قازاق قالامگەرلەرىنەن كىمدەر ساحنالاندى؟
– الماتىدا ونەر ادامدارىنا الاڭدايتىن ەشتەڭە جوق. ويتكەنى, كورەرمەنى تۇگەل. ال ەلورداعا بۇل رەتتە كوپ تەر توگۋگە تۋرا كەلەدى. جانە دە ول جۇمىس قازىر تياناقتى اتقارىلۋدا. ءبىز كورەرمەنىمىزدى جاڭادان قالىپتاستىرىپ جاتقان تەاترمىز. ويتكەنى, مۇندا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ادامدار قونىستانۋدا. بيىل 115 جىلدىق مەرەيتويى اتاپ وتىلەتىن تەاتر ۇجىمىنىڭ سوڭعى ون جىلعى جۇمىستارىنا كەلسەك, رەپەرتۋارىمىزدان قازاق دراماتۋرگتەرىنىڭ الاتىن ورنى بولەك. ورالحان بوكەيدىڭ «اتاۋكەرەسى» داعىستانداعى, راحىمجان وتارباەۆتىڭ «سۇلتان بەيبارىسى» ۆەنگرياداعى, الىمبەك ورازبەكوۆتىڭ «ءبىر ءتۇپ الما اعاشى» ۋفادا وتكەن فەستيۆالدەردەن ءجۇلدەمەن ورالسا, ال قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قۇرمەتىنە بولات جانداربەكوۆتىڭ رومانى جەلىسىندە ساحنالانعان «توميريس – ساق پاتشايىمى» سپەكتاكلىن ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنا اپارماقپىز... بۇل سپەكتاكل تەاتر سالاسىنداعى شوقتىعى بيىك ۇلكەن شىعارمانىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. پرەمەرانى مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ءوزى كەلىپ تاماشالادى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ تۇراقتى كورەرمەندەرىمىزدىڭ اراسىندا ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ وكىلدەرى بار, اتاپ ايتساق, رەسەيدىڭ, بەلارۋستىڭ, ۋكراينانىڭ, بولگاريانىڭ, ەۋرووداقتىڭ ەلشىلەرى بىردە-ءبىر قويىلىمدى بوس جىبەرمەيدى. سپەكتاكلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا رومان چەحونادسكي قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاعىن يەلەندى, ءتوميريستى ويناعان اناستاسيا ۆورونتسوۆا پرەزيدەنت سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى. دۋلات يسابەكوۆتىڭ «باقىت قۇسى» شىعارماسى نەگىزىندە مينيسترلىك تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان اۋقىمدى جوباعا قاتىستىق. مۇندا ەلىمىزدەگى بىرنەشە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ىنتىماق-بىرلىگى, جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى شاڭىراعىنداعى شاتتىق جىرى ناسيحاتتالادى. سونداي-اق, «قۇرت» قويىلىمى كوپ ادامنىڭ كوزىنە جاس الدىردى. يدەياسى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مەيىرىم-شاپاعاتىنا, ادامگەرشىلىك پەن قايىرىمدىلىققا نەگىزدەلگەن تۋىندى ومىردە بار ادامنىڭ تاعدىرىنان الىنعان. الجير تۇتقىنى – نەمىس ايەلىنىڭ پوەماسى نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن ساحنالىق قۇندىلىقتىڭ سيۋجەتى مىناداي: ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ايەلدەرى كۇندىز-ءتۇنى اق قار, كوك مۇزعا قاراماستان قامىس كەسۋمەن اينالىسادى. اش-جالاڭاش قامىس ورۋعا شىققان بەيباقتارعا بۇل از بولعانداي جەرگىلىكتى جەردىڭ ادامدارى جان-جاقتان «تاس» لاقتىرىپ مازا بەرمەيدى. جىلاپ-سىقتاعان سورلىلار: «مىنا اۋىلدىڭ ادامدارىنىڭ الدىندا ءبىزدىڭ نە جازىعىمىز بار ەدى؟ نەگە بۇلار ءبىزدى سونشاما جەك كورەدى؟» دەپ جازىقسىز پەندەلەرگە كورسەتكەن تۇرعىنداردىڭ «قاتىگەزدىگىنە» قورلانادى. سونداي ساتتە الگى نەمىس ايەلدىڭ باسىنا ءبىر «تاس» كەلىپ تيەدى. قۇلاپ جاتقاندا كەنەت تاس تۇيىرشىكتەن ءالسىن-ءالسىن ءسۇتتىڭ ءيىسى سەزىلەدى. جالاپ كورسە, كادىمگى ىرىمشىك ءدامى. ءدامدى. سويتسە, اشتىقتان قالجىراعان عارىپ جاندار تىم بولماسا قۇرتتى تالعاجاۋ ەتسىن دەگەن تۇرعىندار سولاي ىستەۋگە ءماجبۇر بولعان ەكەن. وسى وقيعاعا وراي اۆتور پوەما جازعان, ءبىز سودان قويىلىم ازىرلەدىك.
– بيىلعى ماۋسىمنىڭ ايشىقتارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– ءفيننىڭ بەلگىلى دراماتۋرگى ميكي ميۋلليۋاحونىڭ 2007 جىلى جازىلعان شىعارماسى جەلىسىمەن رەجيسسەر كەنجەباي دۇيسەنباەۆ ساحنالاعان «حاوس» سپەكتاكلىنىڭ مازمۇنى ادامي قاسيەتتەر تۋرالى بولعاندىقتان الەم تەاترلارىنىڭ وعان بارىنشا نازار اۋدارعانى بايقالادى. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا قۇندى قاسيەتتەردى قوزعاۋ وتە وزەكتى. بىرەۋگە بىرەۋدىڭ قاراۋعا ۋاقىتى جەتپەي جاتقان زاماندا كەۋدەنى كەۋلەگەن مۇڭ مەن شەردى ءبىلۋ ماڭىزدى. نەگە دەسەڭىز, جانىمىزداعى ادامداردى كورمەيتىن كور سوقىرعا اينالىپ بارامىز, تىرشىلىكتىڭ تىلىنە كوڭىل بولىنبەيدى. مۇنداعى مۋزىكا مەن اندەر سولاردىڭ ءتۇيىنىن تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزۋگە قىزمەت ەتەدى. سول سياقتى «پروبۋجدەنيە» سپەكتاكلى تەاترىمىز ءۇشىن ايشىقتى تاعى ءبىر تانىمدىق قويىلىمعا جاتادى. مۇنى حالىقارالىق «ساحناعا سالەم!» بايگەسىنە تەككە قوسقانىمىز جوق. سونىمەن بىرگە, 115-ءشى ماۋسىم سالتاناتتى جاعدايدا جابىلعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وعان باسقا مەملەكەتتەردەن ارىپتەستەرىمىزدى, ايتۋلى ونەر مايتالماندارىن ارنايى شاقىردىق. ارمەنيادان, گرۋزيادان, بەلورۋسسيادان, ۋكراينادان, رەسەيدەن, ت.ب. ەلدەردەن ءمارتەبەلى قوناقتار استاناعا اتباسىن ءتىرەدى. مەرەيلى مەرەكەمىزدى «تەاتر ءتۇنى» جاڭا باعدارلاماسىمەن اتاپ وتۋدەمىز.
– گاسترولدىك ساپارلارعا ءجيى شىعىپ تۇراسىزدار ما؟
– بيىل قىركۇيەكتە قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى مادەنيەت كۇندەرى وتەدى دەپ جوسپارلانۋدا. وسىعان ۇلكەن جوبا ازىرلەنۋدە. بۇل ساپارعا اكىمدىك ءبىزدى «توميريس – ساق پاتشايىمى» سپەكتاكلىمەن قوسىپ وتىر. مۇنى ونەرىمىزدىڭ شىنايى باعاسى, سونىمەن قاتار, زور سەنىم دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل قويىلىمدى 21 قىركۇيەكتە ماسكەۋلىكتەر تاماشالاماق. سودان كەيىن بەلورۋسسيا ءبىزدى برەست فەستيۆالىنە شاقىرۋدا. وعان كەن ليۋدۆيگتىڭ پەساسى نەگىزىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى بەكبولات پارمانوۆ ساحنالاعان «پريمادوننا» سپەكتاكلىمەن بارماقپىز. «حاوس», «پريمادوننا», «پروبۋجدەنيە» بيىلعى جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك تۋىندىلارىنا جاتادى. قۋانۋعا ءالى ەرتەرەك, بىراق ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, ب. پارمانوۆقا «الپامىستى» ساحنالاۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇيىرتسا, ءوزىمىزدىڭ كەلەسى 116-شى ماۋسىمىمىزدى سونىمەن اشامىز با دەگەن ۇمىتتەمىز. بۇعان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, م.رىسقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى, ەۋروپاعا كەڭىنەن تانىمال ستسەنوگراف-سۋرەتشى يۋلداش نۇرماتوۆتى شاقىرىپ وتىرمىز. ساحنانى بەزەندىرۋدى, كيىم ۇلگىلەرى مەن ديزاين جاعىن وسى كىسىگە تاپسىردىق. تەاتردىڭ كوركەمدىك كەڭەسىندە بۇل ۇسىنىستى وتكىزۋگە كوپ تەر توگىلدى. الداعى ۋاقىتتا بۇعان قوسا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارناپ «امانات» كومپوزيتسيالىق قويىلىمىن ازىرلەمەكپىز. قويۋشى-رەجيسسەرى – ليۋدميلا كريۋچكوۆا. مۇنى ورىس ءتىلدى قازاق اۆتورلارى – ولجاس سۇلەيمەنوۆ, باقىتجان قاناپيانوۆ سياقتى قالامگەرلەر شىعارمالارىنىڭ جەلىسىمەن دايىنداماقپىز.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا