قازاقستانداعى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جاقىندا اسپاناستى ەلىنە اپتالىق ارنايى ساپار ۇيىمداستىرىلدى. بۇل ساپارعا قىزمەت بابىندا قازا بولعان ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتباسى مۇشەلەرى ارنايى تاڭدالىپ الىنعان. ەلشىلىكتىڭ پوليتسيامەن بايلانىس بويىنشا ءبولىمىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان ساپاردا قىتاي ەلىنىڭ بەيجىڭ, شانحاي جانە ءۇرىمشى قالالارىنا بارۋ, مۇنداعى سان عاسىرلىق تاريحى بار ورىنداردى تاماشالاۋ جوسپارلانعان.
ءسوز باسىندا ايتا كەتەيىك, اسپاناستى ەلىنە قىزمەت بابىندا قازا بولعان ساقشىلاردىڭ زايىبى مەن ۇل-قىزدارىن اپارىپ, شەجىرەسى 2 مىڭ جىلدان اسىپ جىعىلاتىن ەلدىڭ مۇراعاتىمەن, سالت-داستۇرىمەن تانىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس العاش رەت 2015 جىلدىڭ اقپان ايىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى, پوليتسيا گەنەرال-پولكوۆنيگى قالمۇحانبەت قاسىموۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جəنە وكىلەتتى ەلشىسى چجان حانحۋەيمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتىلعان. كەيىننەن ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە وپات بولعان ساقشىلاردىڭ زايىبى مەن بالالارىن قحر-عا ساپارعا جىبەرۋ تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىم جاسالادى.
ءدال وسىنداي كەلىسىمدى رەسەي ءىىم مەن قحر قوعامدىق قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى وسىدان 20 جىلداي بۇرىن جاساعان. قازاقستان – قىتاي ەلىمەن كەلىسىمگە كەلگەن ەكىنشى ەل. ءوز كەزەگىندە قحر-دا ەلىندە قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە اۋىر جاراقات العان نەمەسە قازا بولعان قوعامدىق قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بالالارىن ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ سەكىلدى داڭقتى قالالارعا اپارىپ, تاريحي-مادەني وشاقتارىن ارالاپ كورسەتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
قازاقستاننان العاش ساپارعا شىققان دەلەگاتسيانى باستاپ بارعان قحر-دىڭ قازاقستانداعى ەلشىسىنىڭ كەڭەسشىسى, ەلىمىزدەگى قحر ققم-ءنىڭ وكىلەتتى وكىلى داي سيۋيكۋي ەكى ەلدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى باتىرلارىنىڭ جۇبايلارى مەن بالالارىنان قۇرالعان توپتى شاقىرۋ, ارنايى تاعىلىمدى ساپار ۇيىمداستىرۋ قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل ساپاردان قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ ءار مۇشەسى, انالار دا, بالالار دا ۇلكەن اسەر الدى دەگەن ويدامىن. سەبەبى, مۇنداي باستامالار, كەزدەسۋلەر مەن جۇزدەسۋلار ەكى ەل حالقىنىڭ اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتىپ, سىيلاستىقتى ارتتىرا تۇسەدى. بەيبىت كۇن باتىرلارىنىڭ ۇل-قىزدارى وسى سالتتى ودان ءارى جالعاستىرىپ, اعا ۇرپاقتىڭ سالىپ بەرگەن جولىن جالعاستىرار, تەرەڭ ءبىلىم الىپ, بولاشاقتا وتانىن گۇلدەندىرۋگە ءوز ۇلەسىن قوسار دەگەن سەنىمدەمىن. جانە دە بۇل ساپاردىڭ سوڭعى بولمايتىنىنا دا سەنىم مول», – دەدى ول.
راسىمەن دە, اسپاناستى ەلىنە التى كۇنگى ساپار تانىمدى-تاعىلىمدى عانا ەمەس, مازمۇندى ءوتتى. شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار – قحر قوعامدىق قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى ساپار باعدارلاماسىنا بالالارعا قىزىقتى جەرلەردى عانا ەمەس, ەل تاريحىمەن تانىستىرار, ۇلكەندى دە تامساندىرار ساياحاتتى قامتي العان. سول سەبەپتى, بۇل ساپاردىڭ قازاقستاندىق قوناقتاردىڭ ەسىندە ۇزاققا قالارى ءسوزسىز.
قازاق ەلىنەن قىتايعا اتتانعان دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا باسى-اياعى 20-دان استام ادام بولدى. ونىڭ ىشىندە, حالىق قاھارمانى, پوليتسيا كاپيتانى عازيز بايتاسوۆتىڭ جۇبايى گۇلجامال ءتاجيەۆا مەن ۇلى ارمانجان; قاراعاندىلىق جول ساقشىسى, 2008 جىلى ەلورداعا جولعا شىققان اۆتوبۋس تولى بالالاردىڭ ءومىرىن امان الىپ قالام دەپ, وپات بولعان قايرات جۇمابەكوۆتىڭ جارى نازگۇل جەكسەنبينا مەن ۇلى عالىم; وسىدان بەس جىل بۇرىن اقتوبەنىڭ شۇبارشى ەلدى مەكەنىن عانا ەمەس, ءدۇيىم جۇرتتى شۋلاتقان قىلمىستىق توپتى قولعا ءتۇسىرۋ كەزىندە جالعىز وق عۇمىرىن قيىپ كەتكەن «ارلان» ارنايى جاساعىنىڭ اعا ينسپەكتورى, پوليتسيا اعا لەيتەنانتى رۋسلان جولدىباەۆتىڭ زايىبى ايگۇل جولدىباەۆا مەن قىزى ايدا; اسا قاۋىپتى قىلمىسكەردى قۇرىقتاۋ كەزىندە مەرت بولعان الماتى قالالىق ءىىد پاترۋلدىك پولك پوليتسياسىنىڭ اعا سەرجانتى عالىمجان ءابدىروۆتىڭ زايىبى گۇلناز مەرەەۆا مەن قىزى اياجان; قاندى قاراشادا قاندىقول قاراقشىنىڭ قولىنان كوز جۇمعان جامبىلدىق جامپوز, مكقب-نىڭ پوليتسيا اعا سەرجانتى پولات ايانقۇلوۆتىڭ وتىن وشىرمەي وتىرعان مياسار يۋسۋپوۆا مەن قىزى جانسايا; 2008 جىلى قىزمەتتىك مىندەتىن اتقارۋ كەزىندە قايتىس بولعان كەرەكۋلىك ءتارتىپ ساقشىسى, قاشىر اۋداندىق ءىىب-ءنىڭ پوليتسيا كاپيتانى فاريد كاكاباەۆتىڭ جارى ءلاززات كاكاباەۆا مەن قىزى امينا; ەلدىڭ ەسىندە «كەڭقياقتاعى قىرعىن» دەگەن اتاۋمەن قالعان قاندى وقيعا كەزىندە اقتوبە جەرىندە قازا تاپقان «سۇڭقار» ارنايى ماقساتتاعى جاساقتىڭ ءبولىم باستىعى بولعان پوليتسيا مايورى ايبولات يمانباەۆتىڭ ارتىندا قالعان اتۇستارى ايبار مەن جارى فەرۋزا مالىكوۆا; قىزمەتتەن تىس ۋاقىتتا جۇرسە دە, كورشىسىنە كومەككە كەلەم دەپ, اجال قۇشقان شۋ ستانساسىنداعى ءىىجب-ءنىڭ پوليتسيا اعا سەرجانتى راحات امانتاەۆتىڭ جارى ايمان ايتقۇلوۆا مەن ۇلى نۇربولات; 2012 جىلى 18 قاڭتاردا قاڭىراپ بوس قالعان عيمارات ءىشىن تەكسەرىپ ءجۇرىپ, ءبىر ەسسىزدىڭ مىلتىعىنان اتىلعان وقتان جەدەل جاردەم كولىگىندە كوز جۇمعان كوكشەتاۋ قالالىق ءىىب-ءنىڭ جەدەل ۋاكىلى, پوليتسيا لەيتەنانتى قايرات جۇسىپباەۆتىڭ ءىزىن جالعاپ قالعان ۇلى ءالتاير مەن ومىرلىك سەرىگى مارجان جۇسىپباەۆا; تۋرا 40 جاسىندا قانىپەزەردىڭ اتقان وعىنان قازا بولعان الماتى وبلىستىق ءىىد «ارلان» ارنايى جاساعىنىڭ اعا ينسپەكتورى ەرجان احمەتوۆتىڭ قىزمەتتىك جولىن جالعاپ قالعان زايىبى بايان احمەتوۆا مەن اكە ارمانىن ۇكىلەپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۇلى ازامات بار.
ساپاردىڭ العاشقى كۇنى قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قىتاي ەلىنىڭ استاناسى – بەيجىڭ قالاسىنىڭ كورىكتى ءارى تاريحي جەرلەرى – پاتشا اۋلەتىنىڭ سارايى, تيانانمەن الاڭى مەن 2008 جىلى بەيجىڭدە وتكەن جازعى وليمپيادا ويىندارى نىساندارىن ارالاپ كوردى. ال, كەشكە قازاق ەلىنەن كەلگەن قوناقتاردى قحر حالىقارالىق دوستىقتى دامىتۋ قوعامىنىڭ باس حاتشىسى چەن شاوسين مىرزا اق داستارقان جايىپ كۇتىپ الدى.
قوعام تىنىشتىعى كۇزەتىندە ءجۇرىپ قازا بولعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە سىي-قۇرمەت كورسەتكەن گەنەرال چەن شاوسين مىرزا: «قازاقستان مەن قىتاي – ىنتىماقتاستىعى جاراسقان ەلدەر. ال, قازاقستاندىقتار ەجەلدەن ءبىزدىڭ دوستارىمىز. سول سەبەپتى, بۇگىنگى قىتاي ەلىنە كەلۋلەرىڭىز, وسىندا وتكەن كۇندەر سىزدەرگە جارقىن جاقتارىمەن ەستە قالادى دەپ سەنەمىز. حالىقارالىق دوستىقتى دامىتۋ قوعامى – ەلدەر مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى دوستىقتى, قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتۋدى ۇستانعان مەكەمە. ءبىز قازاقستان حالقىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتا بىلدىك. جالپى قازاقتار – دوستىقتى جوعارى باعالايتىن ەل. ەندەشە, دوستىعىمىز ارتىپ, سىيلاستىعىمىز جاراسا بەرسىن!», – دەپ ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىردى. كەش سوڭىندا باس حاتشى قوعام اتىنان ءار انا مەن بالاعا سىيلىقتارىن تارتۋ ەتتى. داستارقان باسىندا انالاردىڭ اق تىلەگىن جەتكىزگەن حالىق قاھارمانى عازيز بايتاسوۆتىڭ جۇبايى گۇلجامال تاجيەۆا: «بىزدەر ءۇشىن, بالالارىمىز ءۇشىن وسىنداي ساپار ۇيىمداستىرىپ, باستاما كوتەرگەن سىزدەرگە العىسىمىز شەكسىز. قىتاي – ۇلكەن ءارى تاريحى تەرەڭ ەل. وسىنداي ەلگە كەلىپ, كونە تاريحىن كوزبەن كورۋ – ءبىز ءۇشىن عانيبەت, بالالارىمىز ءۇشىن ۇلكەن تاعىلىم. ەرلەرىمىزدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, ەرلىگىن دارىپتەپ قانا قويماي, ارتىندا قالعان ۇرپاعىنا وسىنداي ساليقالى, مازمۇندى ساپار ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولعاندارىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمىزدى ءبىلدىرەمىز. ەشقاشان ساقشىلار قىلمىسكەردىڭ قولىنان قازا بولماسىن, اسپانىمىز اشىق, ەلىمىز تىنىش, جۇرتىمىز امان بولسىن!», – دەدى.
كەلەسى كۇنى ۇلى قىتاي قورعانى مەن فۋ گو تەڭىز الەمىن تاماشالاعان دەلەگاتسيا مۇشەلەرى قحر قوعامدىق قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستى. قحر ققم كادر دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, قحر ققم-ءنىڭ قازا بولعان قىزمەتكەرلەرى قورىنىڭ باستىعى چەن جەنحۋا مىرزانىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن شاعىن باسقوسۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىم كادر جۇمىسى دەپارتامەنتىنىڭ تاربيە جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ اعا ينسپەكتورى, پوليتسيا مايورى رۇستەم سادۋاقاسوۆ ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ سالەمىن جەتكىزىپ, ءىىم-ءنىڭ گەربىن تابىس ەتتى.
«ءبىز, قىتاي حالقى, پوليتسيا قىزمەتىن وتە جوعارى باعالايمىز. اسىرەسە, قىزمەت بابىندا قازا بولعان ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ارتىندا قالعان جارلارى مەن بالالارىنا دەگەن قۇرمەتىمىز ەرەكشە. سىزدەر, انالار, ۇلى ادامدارسىزدار. باستارىڭىزعا تۇسكەن قاسىرەت پەن قايعىعا مويىماي, باستارىڭىزدى كوتەرە ءبىلىپ, جۇبايلارىڭىزدىڭ ءىزىن جالعاپ قالعان ۇل-قىزدارىڭىزدى ءوسىرىپ, لايىقتى تاربيە بەرىپ كەلەسىزدەر. قازاقستان دا قىتاي ەلى سەكىلدى ىشكى ىستەر سالاسىندا قىزمەت ەتىپ ءجۇرىپ, قىلمىسكەرلەردىڭ قولىنان قازا بولعان ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ وتباسىلارىنا ەرەكشە قامقورلىق كورسەتىپ, كومەك قولىن سوزىپ كەلەدى. ءبىز حالىق تاتۋلىعى مەن ەل تىنىشتىعى, قوعام قاۋىپسىزدىگى مەن زاڭ ۇستەمدىگى ءۇشىن جانىن قيعان ەرلەردىڭ ەسىمىن ەشقاشان ۇمىت قالدىرمايمىز», – دەدى ول.
ارينە, الىپ ەلدىڭ ۇلى قىتاي قورعانى, تيانانمەن الاڭى, يمپەراتورلار سارايى سەكىلدى تاريحي مەكەندەرى مەن قحر-دىڭ ەڭ باي شاھارى – شانحايدان العان اسەردى ەكى-ءۇش سوزبەن جەتكىزۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, ءبىز تەك قويناۋى اڭىز بەن اقيقاتقا, شىندىق پەن شىرعالاڭعا تولى تاريحي مەكەندەردىڭ شەت جاعاسىن عانا كورىپ قايتتىق ەمەس پە؟!
بانۋ راحىمبايقىزى,
جۋرناليست
استانا – بەيجىڭ–شانحاي – ءۇرىمشى – استانا