وتكەن جىل قازاق كينوسى ءۇشىن وتە جاۋاپتى جىل بولدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى تىكەلەي كينوگەرلەرگە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي كوپ سەريالى, بالالارعا ارنالعان تاريحي انيماتسيالىق فيلم ءتۇسىرۋدى تاپسىردى. سوعان بايلانىستى ماماندار جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن جوبالارىن ويلاستىردى. بيىل سول تاپسىرمالاردىڭ العاشقى ناتيجەلەرى توبە كورسەتە باستادى, سونىڭ ءبىرى – «قازاق ەلى» تاريحي تولىقمەتراجدى انيماتسيالىق ءفيلمى كورەرمەنگە جول تارتتى.
ايتا كەتەرلىگى, «قازاق ەلى» انيماتسيالىق ءفيلمى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاپسىرىسىمەن «ساق-دالا» كينوستۋدياسىنا جۇكتەلدى.
كينوستۋديانىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, 14 جىلدىق تاجىريبەسى بار شىعارماشىلىق توپ بۇگىنگى تاڭعا دەيىن 50-گە جۋىق قىسقامەتراجدى مۋلتفيلم مەن بىرنەشە دەرەكتى جانە كوركەم تۋىندىلاردى جەتكىنشەكتەرگە تارتۋ ەتىپتى.
ولاردىڭ ىشىندە «قوشقار مەن تەكە», «مومىن مەن قاراقشىلار», «تولاعاي», «مايماق قاز», «مۇڭلىق – زارلىق», «ساپا وليمپياداسى», «قاناتتى بارىس تۋرالى اڭىز», «قازاقستان برەندى» مۋلتفيلمدەرى, سونىمەن قاتار, «التىن بالىق تۋرالى», «وپەراتسيا ش», «جاڭاجىلدىق قالىڭدىق», «تومپاق تەلەحيكاياسى» كوركەم فيلمدەرى كورەرمەن تاراپىنان جوعارى باعالاندى.
ال «قازاق ەلى» انيماتسيالىق ءفيلمىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى ءوز الدىنا بولەك حيكايا. بۇل جوباعا ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن تانىمال كينوستسەناريشىلەرى مەن قالامگەرلەر قاتىستى. دەگەنمەن, ۇلكەن سىناقتان سۇرىنبەي وتكەن ساعادىلدا ءۇسىبالىنىڭ نۇسقاسى ەدى. تانىستىرىلىم ساتىندە اۆتورمەن اڭگىمە ءوربىتۋدىڭ ءساتى تۇسكەن بولاتىن.
– ساعادىلدا مىرزا, ءوزىڭىزدى ساحنادان, كينودان بۇرىن اكتەر رەتىندە تانيتىنبىز. ستسەناريمەن قاي ۋاقىتتان باستاپ اينالىسا باستادىڭىز؟
– تەاتر جانە كينو اكتەرى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدىم. اكتەر – ادام جانىنىڭ ينجەنەرى دەپ ايتىپ جاتادى. ءبىر وبراز جاساۋ ءۇشىن قانشاما كىتاپتى پاراقتاپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. تاڭعاجايىپ الەمنىڭ سىرىنا قانىق بولسام دەگەن ارمان-قيالدىڭ تۇلپارىنا ءمىنىپ, جەر شارىن تۇگەل شارلايسىڭ. مەنى ستسەناري جازۋعا باستاپ بارعان جول – بالا كۇننەن بەرگى تاريحقا دەگەن قۇمارلىعىم. قازىرگى كەزدە تاريح تۋرالى ماعلۇمات الۋعا ءمۇمكىندىك تە, اقپارات تا مول. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە كوپ نارسە جاسىرىن, قۇپيا ساقتالدى. بىلگىمىز كەلگەندى سىرتتان ىزدەۋگە تۋرا كەلەتىن. مەكتەپتە وقىتقان مۇعالىمدەرىمىز تەگىن ادام بولعان جوق. سول كىسىلەردىڭ جاسىرىن, سىبىرمەن ايتقان تاريحتارىن قۇلاعىمىزعا قۇيىپ وستىك.ۇستازدارىمىز ءتۇرلى ماتەريالدارعا سىلتەمە بەرەتىن ەدى. سونى ىزدەنىپ ءجۇرىپ تاپتىق. بويىمىزعا سىڭىردىك. تالاي كونتسەرتتەرگە ستسەناري, ينتەرمەديالار جازىپ جۇرگەندىگىمىزدىڭ دە پايداسى تيمەي قالمادى. ال بۇل تاپسىرمانىڭ ءجونى دە, جولى دا ماعان ايرىقشا بولەك. سول تاريحقا دەگەن قۇشتارلىعىما ەلباسىنىڭ «انيماتسيالىق فيلم تۇسىرىڭدەر» دەگەن تاپسىرماسى ءدوپ كەلگەندەي. قانشاما بايقاۋعا تۇسكەن ستسەناريلەردىڭ ىشىنەن مەنىڭ دۇنيەمنىڭ تاڭدالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل مەنىڭ تىرناقالدى تۋىندىم, العاشقى قادامىم.
– بالالار الەمى ەڭ قيىن, كۇردەلى تاقىرىپ دەپ ايتىلادى. وسى ءسوز قانشالىقتى راس؟
– بالالارعا ارناپ شىعارما جازۋ وتە قيىن. مەيلى ولەڭ, اڭگىمە, پەسا, پوۆەست بولسىن, قاي-قايسىسى دا وڭاي ەمەس. ال ەندى كينو ءتۇسىرۋ تىپتەن قيىن. ويتكەنى, بارلىعى بالانىڭ تىلىمەن جازىلۋى كەرەك, ءسابيدىڭ قيالىمەن جاسالۋى كەرەك. مىسالى, شەتەلدەردە بۇرىن ەشقاشان ومىردە بولماعان حاننىڭ دا, قۇدايدىڭ دا وبرازىنا ستسەناري جازىلىپ جاتادى ەمەس پە؟ سول سياقتى بالالىقتى ءبارىمىز باستان كەشتىك. ول ءبىز ءۇشىن بوگدە نارسە ەمەس. مەن جالپى كينونى كوپ كورەتىن اداممىن. بارلىق جانردى نازاردان تىس قالدىرمايمىن. ال مۋلتفيلمگە دەگەن ىقىلاسىم ەرەكشە. ۇناعان ءفيلمدى بىرنەشە رەت كورەمىن. زەرتتەيمىن, ءتىپتى, كەيدە ايگىلى ءبىر ءفيلمدى بىرەسە انا ەلدىڭ, بىرەسە مىنا ەلدىڭ رەجيسسەرلەرى جاڭعىرتىپ قايتا تۇسىرەتىن ءداستۇر بار. سوندىقتان, ارقايسىسىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, اسىرەسە, ستسەناريدەگى وزگەرىستەردى, رەجيسسەردىڭ شەشىمدەرىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرامىن. شىنىن ايتقاندا, بۇل تاپسىرمانىڭ ماعان بۇيىرۋى ەرەكشە كۇش بەردى, جىگەرلەندىردى. نەگە دەسەڭىز, سوڭعى ون جىلدا ءتۇرلى تاقىرىپتارعا قالام تەربەدىم, ونىڭ ىشىندە بالالارعا دا ارنالعان شىعارمالار بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبارىنىڭ ءساتتى بولۋى ىشتەي دايىندىعىمنىڭ ارقاسى.
– تاريحي تۋىندىدا كىمدەردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەندىڭىز؟
– قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن اقتارعانىم راس. الايدا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جامبىل ارتىقباەۆتىڭ دەرەكتەرىنە كوبىرەك جۇگىندىم. اسىرەسە, عالىمنىڭ «قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى وڭاي بولماعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى. ابىلقايىردان ءبولىنىپ شىققان قازاق رۋلارى ەڭ الدىمەن, بەتپاقدالاعا قاراي جىلجىپ, سوندا تاڭبالى نۇرا دەگەن جەردە باس قوسادى. وسىنى زەرتتەۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز دەپ ەسەپتەيمىن. سونداي-اق, بەتپاقدالادا ورنالاسقان, قازاقتىڭ مەملەكەت, ەل بولۋ تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلعان, ەرتەدە ەل باسشىلارى مەن كوسەمدەرى كەلىپ ءتاۋ ەتەتىن تاڭبالى تاسقا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. ونىڭ بەتىندە قازاق رۋلارىنىڭ تاڭبالارى, قازاققا دەيىن ورتالىق ازيانى مەكەن ەتكەن كونە تۇركى تايپالارىنىڭ ءىزى, جازۋلارى سايراپ جاتىر. بەتپاقدالاداعى تاڭبالى تاستىڭ قادىرى سارىارقاداعى – ۇلىتاۋ, جەتىسۋداعى – قوزىباسى-شۋ, اتىراۋداعى سارايشىق سياقتى قاسيەتتى مەكەندەردەن ءبىر دە كەم ەمەس.
كونەكوز, كارىقۇلاق اقساقالدار ءالى كۇنگە دەيىن تاڭبالى تاستى وسى ق.ساتباەۆ جازعان مازمۇندا ايتىپ كەلەدى. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, التىن وردا ىدىراپ, ونىڭ قۇرامىنداعى ەلدەر سەرگەلدەڭ جاعدايدا جۇرگەندە التى الاش توبىنا كىرەتىن ەلدەر وسى تاڭبالى نۇرادا باس قوسىپ, وزدەرىنىڭ جەكە مەملەكەت قۇراتىنىن جاريا ەتكەن» دەگەن پىكىرى قيالىما قانات ءبىتىردى.
– ستسەناريدىڭ قىسقاشا مازمۇنىنا توقتالساڭىز...
– فيلم وسى زاماننان باستاۋ الىپ, اق وردا داۋىرىنە وتەدى. كەرەي مەن جانىبەكتىڭ بالالىق شاعى, ءوسىپ جەتىلگەن كەزەڭى, كەمەلدەنىپ قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن قالاپ نىعايتقانعا دەيىنگى ءومىرى قامتىلادى. سول كەزدەگى اق وردانىڭ جاي-كۇيى مەن ىشكى-سىرتقى ساياساتىنان بالالارعا ءتۇسىنىكتى تىلمەن مالىمەت بەرىلەدى, بالا ءتاربيەسى باستى نازاردا بولادى. كىشكەنتاي بالانىڭ باتىر بولۋعا دەگەن ىنتىقتىعى جەتكىنشەكتىڭ مىنەزدەرىمەن بەرىلەدى.
وردا وڭىرىندەگى قالالار, سول قالالاردىڭ وردا ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى كورسەتىلەدى. سول داۋىردەگى ەڭ باستى ەكونوميكالىق كۇرەتامىر «جىبەك جولىنىڭ» ەل ءۇشىن ماڭىزدىلىعى سەزىلەدى.
سونىمەن قاتار, بولاشاق حانداردىڭ بىلىمگە دەگەن ىنتاسى ايگىلى وتىرار كىتاپحاناسى ارقىلى تاماشا كورىنىس تاپتى دەپ ويلايمىن. قالا مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنىپ تۇرعان كەمەل شاعىن كورسەتۋ بۇرىننان ارمانىم ەدى. سول ارمان وسى فيلمدە ورىندالدى.
جوباعا تانىمال وتاندىق عالىمدار مەن جازۋشىلار اتسالىسقاندىقتان, فيلم تاريحي فاكتىلەرمەن ءورىلىپ, بالالارعا تۇسىنىكتى تىلدە جەڭىل ءارى قىزىقتى وقيعالار ارقىلى باياندالدى. تۇسىرگەن رەجيسسەر – باتىرحان داۋرەنبەكوۆ, ال پروديۋسەرى – ءسابيت ابدىحالىقوۆ.
– قازاق انيماتسياسى ءتول تۋىندىلاردان كەندە ەمەس, بىراق سوعان قاراماستان مۇنىڭ تۇڭعىش اتالۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ءيا, بۇعان دەيىن «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى «ەرتوستىك» تولىقمەتراجدى انيماتسيالىق ءفيلمىن ءتۇسىردى. بىراق ول ەرتەگى جانرىندا. ءبىزدىڭ ەرەكشەلىگىمىز, بۇل تۋىندى جەتكىنشەكتەرگە تاريحي تۇلعالار جايىندا باياندايدى. مۇنى بالالارمەن قاتار تاريحشىلار دا تاماشالايدى, جالپى, كوپشىلىك كورەرمەنگە ارنالعان. سوسىن ءبىر جەردەن قاتە جىبەرۋگە قۇقىمىز جوق. سول سەبەپتى, ستسەناري جازاردا تاريحشى عالىم جامبىل ارتىقباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەندىك. ال كوركەمدىك جاعىنان جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ اعامىزبەن اقىلداستىق.
– تاريحي انيماتسيالىق ءفيلمنىڭ بالالارعا بەرەتىن ونەگەسى تۋرالى ايتساڭىز.
– كىشكەنتاي كورەرمەندەرگە قىزعىلىقتى بولۋى ءۇشىن وقيعا كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ بالالىق شاعىنان باستالادى.
«ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى حالقىمىز. بالالاردىڭ قازىرگى كوزقاراسى ءمۇلدەم باسقاشا. كەڭەس كەزىندە كورگەن مۋلتفيلمدەرگە قازىرگى زاماننىڭ بالالارى قىزىقپايدى. ويتكەنى, بالالاردىڭ ويلاۋ قابىلەتى وتە جىلدام. ءازىلدىڭ ءبارىن ءتۇسىنىپ قويادى. وسى ءمۋلتفيلمدى كورىپ-وسكەن بالا ەكى ماسەلەگە وراي ءوزىنىڭ ناقتى كوزقاراسىن بىلدىرە الادى. بىرىنشىدەن, قازاق حاندىعىن كىم قۇردى دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابادى. كەرەي مەن جانىبەك مەملەكەتتى قالاي قۇردى دەسە, وعان دا سيۋجەتتەر ارقىلى ءتيىستى دەرەگىن تابارى ءسوزسىز. ولار قارت باتىردان قىلىشتاسۋدى, ساداق اتۋدى, اتبەگىلىكتى ۇيرەنەدى. جالپى, قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى تۋرالى اڭگىمەنى تولىعىمەن بايانداپ بەرەتىن بولادى. ەلباسى ءوز ساياساتىندا جەتكىنشەكتەردى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ ماسەلەسىن ۇنەمى العا تارتىپ وتىرادى. مىنە, وسى جاعىنان ءبىز كوپ جۇمىس اتقارعان سياقتىمىز. انيماتسيالىق فيلم ارقىلى كىشكەنتايلاردىڭ جۇرەگىنە پاتريوتيزم ءدانىن سەبۋ نيەتىمىز جۇزەگە استى.
– بالالارعا ارنالعان شىعارمالاردى دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– وسى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, ەڭ الدىمەن, ايتاتىن ماسەلە – قازاقستاندا بالالار كينوستۋدياسى اتىمەن جوق. الداعى ۋاقىتتا, ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى باتىرحان باۋىرىم ايتپاقشى, ەلىمىزدە بالالار كينوستۋدياسى اشىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ويتكەنى, قازىر نەگىزىنەن ۇيدە بالالار تاربيەنى تەلەارنالاردان الىپ جاتىر. كەي جاعدايدا اتا-انا تاراپىنان قاداعالاۋ بولماعاندىقتان, تاربيە ماسەلەسى باقىلاۋسىز قالىپ جاتاتىنى, ءتۇرلى جات اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتەتىنى تاعى جاسىرىن ەمەس. شەتەلدىڭ كينولارى توپان سۋداي سانانى جۋىپ كەتۋدە. دەمەك, جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسى بوس جاتقان الاڭ سياقتى, اركىمنىڭ ونىمىنە مەيلىنشە ەركىن جول اشىلدى. ەل ارنالارىن شەتەلدىڭ سىقپىتى سيىقسىز كەيىپكەرلەرى باسىپ كەتتى. بۇل ارقىلى قانشاما بۇزاقىلىق, سۋيتسيدتىك, قىلمىستىق ارەكەتتەر بوي كوتەردى. قازىرگى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ كەڭ ەتەك جايۋىنا وسى كەمىستىكتەر تۇرتكى بولۋدا. ولارمەن شايقاسىپ, جات ارەكەتتەردىڭ تۋىنداۋىنا تويتارىس بەرەتىن بىزدە لايىقتى تۋىندىلار شىعا قويمادى. بولعان جاعدايدا ازبەن الىستاعى اۋىل-ايماقتى تۇگەل قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سول سەبەپتى, العاشقى انيماتسيانى الاقايلاپ جاريا ەتۋگە ءتيىسپىز. باي تاريحىمىزدى بالالارىمىز تۇگەل كورىپ, كەۋدەلەرىن ماقتانىش سەزىمى كەرنەۋلەرى كەرەك. ساناپ وتىرساق تاريحتا وتىز التىدان استام حان وتكەن ەكەن. سول سياقتى قانشاما باتىرلار, بيلەر, تۇلعالار بار دەسەڭشى. قاسىم, تاۋكە, ابىلاي حانداردىڭ بەينەسىن ەكرانعا الىپ شىعىپ, سۇيىسپەنشىلىك وياتۋ ۇلكەن جاڭالىق ەمەس پە؟ ولاردىڭ ءومىرى تۋرالى اڭىزدار مەن ءاپسانالاردان كەلەشەكتە بالالارعا بازارلىق ازىرلەۋدى ەشقاشان توقتاتپاۋىمىز كەرەك.
– تەحنيكالىق قيىندىقتاردى قالاي ەڭسەردىڭىزدەر؟
– مۇنداي تولىقمەتراجدى فيلمدەردى تۇسىرۋگە شەتەلدەردە كەمىندە ەكى جىل كەتەدى. «ەرتوستىك» تە سونداي ۋاقىتتا دۇنيەگە كەلدى. مىنا رەسەيدىڭ وزىندە مۋلتفيلمدەر وسىنشالىق از ۋاقىتتا جاسالمايدى. سوندىقتان, ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانىپ, ماماندار كۇنى-ءتۇنى دەم الماي جۇمىس ىستەدى. ءفيلمنىڭ اياعىنا دەيىن قيىندىقپەن كۇرەستىك. كانن فەستيۆالىندە ءفيلمنىڭ قىسقاشا ترەيلەرى كورسەتىلگەن ەكەن. ءبىز ءۇشىن قانداي مەرەي, الگى جىلت ەتكەن قىسقاشا ءۇزىندىنى قالت جىبەرمەگەن شەتەلدىك كينوگەرلەر سول جەردە تارپا باس سالىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتقان كورىنەدى. سوعان وراي يدەيامىز ارى قاراي ۇلاسىپ, الداعى ۋاقىتتا بىرنەشە تىلگە اۋدارساق پا دەپ وتىرمىز. قازاق دەگەن حالىقتى الەم بالالارى ءبىلىپ جاتسا ارتىق پا؟
– بۇل ورايدا ءفيلمنىڭ قاي جاعىنا كوبىرەك نازار اۋدارعان ءجون؟
– قازاقتار ەجەلدەن كوشپەلى ەل رەتىندە تانىمال. شەتەلدىكتەر حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, حانداردىڭ ءومىرىن تەك كيىز ۇيمەن بايلانىستىرادى. مىسالى, ولار « ۇلى جىبەك جولى» بويىندا نەبىر كەرەمەت قالالارىمىز بولعانىن ءبىلمەيدى. تاريحي قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ارتەفاكتتەر مۇندا ءۇلكەن وركەنيەت داۋىرلەگەنىن ايعاقتاۋدا. ءتىپتى, بۇگىنگى دامىعان, وزىق تەحنولوگيانىڭ قۇدىرەتى جەتپەيتىن نەبىر قۇرىلىس قۇندىلىقتارىنىڭ سىرىن اشۋعا عالىمداردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن باسى قاتۋلى. ءبىر عانا مىسال, الەمدەگى ەڭ ءىرى الەكساندريا كىتاپحاناسىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ تۇرۋىن تەگىن دەپ كىم ايتادى. ءبىز وسىلاردى كينو تىلىمەن بالالارىمىزعا ءمىنسىز بايانداپ بەرۋگە ءتيىسپىز... ولارعا مىنا ومىردە جاقسىلىق پەن جاماندىق قاتار جۇرەتىنىن اق پەن قارا كۇرەسى ارقىلى سۋرەتتەيتىن العاشقى انيماتسيامىز وسى ماقساتتارعا باستار باسپالداق دەپ ەسەپتەيمىز. ءفيلمنىڭ قازىرگى زامان بالالارى ارقىلى تاريح قويناۋىنا ءوتۋىنىڭ ءوزى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇندەستىگى دەپ بىلەمىز. بارشا كورەرمەننىڭ كينوعا نازار اۋدارۋى, ءباسپاسوز بەتتەرىندە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل تاقىرىپتىڭ كەڭىنەن ءسوز ەتىلۋى, جاستاردىڭ كينوعا تۇسۋگە قۇلشىنىسىنىڭ ارتۋى, مۇنىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە, كينەماتوگرافيا سالاسىنداعى ۇلكەن قوزعالىستىڭ ناتيجەسى! ءفيلمنىڭ ءلايىم عۇمىرى ۇزاق بولعاي!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»