جاقسىنى تانۋ, باعالاۋ – جان سىرى تازا, بۇكپەسى, قۋلىعى, سۇمدىعى جوق ادامنىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە. بۇل كەسەك كىسىلەردىڭ بولمىسىن كورسەتەدى. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ, ساكەن سەيفۋلليننىڭ بويىنداعى وزگەدە جوق ەكى قاسيەتتى تاراتىپ: «مۇنىڭ ءبىرىنشىسى – جالتاعى جوق شىنشىلدىعى. ەكىنشىسى – اقىندىق تاكاپپارلىعى. جاي مىنەز ماشىعىن ايتپايمىن, اقىندىق ەڭبەگىنىڭ سيپاتىن ايتامىن», دەپتى. تاپ باسىپ تانۋ, كوزدى جۇمباي كورۋ, ونى اجارىن اشىپ ايتا ءبىلۋ دەگەن وسى شىعار.
سول الاش ارىستارىنىڭ بۇگىنگى ءبىر تۇياعى, قىرىق جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى جىر الەمىندە ءوزىندىك قولتاڭباسىمەن تانىلىپ ءجۇرگەن تالانتتى اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى دەسەك جاراسادى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ايتقان شىندىقتان اۋىتقىماي, ورىندى جەرىندە ءتاكاپپارلىعىن دا كورسەتە الاتىن ارقالى اقىننىڭ «سارىارقا كىتاپحاناسى» سەرياسى اياسىندا الماتىداعى «قازاقستان» باسپاسىنان شىققان باس-اياعى جۇمىر, وزىندىك ءبىتىمى بار ەكى تومدىعىن قادالا وقىپ شىققان سوڭ, از-كەم پىكىر ءبىلدىرۋدى ماقۇل كوردىك.
ءبىرىنشى توم «ۋا, اقسوراڭ» دەپ اتالادى. اقسوراڭ «ۋا-اي, اقسوراڭ, تۇرسىڭ با ەتەكتەگى ەلدى ەلەمەي, توبەڭدە – جۇلدىز, ءتومەندە – ۇشقان قۇس قالىپ», دەپ جىرلاعان تاۋ اتى. تاۋ اتىن العان كىتاپتا سول تاۋداي بيىك ويلاردى وربىتەدى. «مەنىڭ دوسىم – دوسى بارلىق پۋشكيننىڭ, مەنىڭ دوسىم – قاسى بارلىق دانتەستىڭ», دەپ پۋشكين تۋرالى ولەڭىن تۇيىندەيدى. اۆتور بۇل ارادا ۇلى اقىندار ءبىر ۇلتتىڭ ەمەس, ادامزاتتىڭ ارقا سۇيەر شىرقاۋ شىڭى ەكەنىن اڭعارتادى. تومدارداعى سۇبەلى شىعارمالاردىڭ قاتارىندا «عاسىردىڭ جيىرما ءساتى» دەگەن توپتاما ەكەنىن ايتۋ پارىز. بۇل دۇنيە بۇرىنعى «سوتسياليستىك قازاقستان» قورجىنىندا بەس جىل جاتىپ, ۇلتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن جەتىك بىلەتىن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ قولداۋىمەن جارىققا شىققان ەكەن. جيىرما ءسات – جيىرما تاقىرىپتى تاراتىپ ايتادى. زۇلمات جىلدارداعى سۇمدىقتار كوز الدىڭنان تىزبەكتەلىپ وتكەندە, توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. «اق پاتشا تاقتان قۇلادى, الاشقا كەلىپ ازاتتىق – ماعجاندارىمدى سىنادى – «حالىق جاۋى» دەپ – مازاق قىپ!» دەسە, ودان كەيىن: «1944-ءتىڭ كۇزى ەدى. مۋزا ەلى بولاتۇعىن – مۇز ەلى...» دەيدى. وسىلايشا تولعاي بەرىپ, ارقا توسىندەگى ەلورداعا جەتكەندە: «قاراورمانسىز قالعاندا قايتەر-ەك دەپ, قامىققان جۇرت قازىقتان قايتا كوكتەپ, قاراوتكەلدىڭ قاق جارىپ توپىراعىن, قايتا قاۋلاپ شىعىپ تۇر بايتەرەك بوپ!.. ار-ۇياتى ۇلتىمنىڭ, ءبارى – وسىندا, ادامزاتپەن ءتۇسىپ ءبىر جاراسىمعا, – استانا تۇر اسپاني كوپىردەيىن, اللا مەنەن الاشتىڭ اراسىندا», دەپ ءبىر ءتۇيىپ تاستايدى. سوڭعى بايلامى: «التىنعا اپتاپ اسىعىڭدى, بوساپ ءبىر ءسات مۇڭدى ويلاردان, قارسى ال جاڭا عاسىرىڭدى, الاش-انام, كۇندى اينالعان! تەكتىلەرى گۇلگە اينالعان, تەكسىزدەرى كۇلگە اينالعان...» دەيدى.
مىناۋ زاماندا اتتەگەن-اي دەگىزەتىن پەندەلىك جايلى «كرەسلو – بيۋروكرات» اتتى ولەڭنەن الار تاعىلىم از ەمەس. وقىپ كورەلىك: «تالانتتى دا تاستايتۇعىن ىسىرىپ, ءدوڭايبات قىپ سويلەگەندە ءىسىنىپ – كرەسلو دەيتىن تاقتىڭ ۇستىندە, پايدا بولدى كرەسلو – كىسىلىك. تالاي زالدى وكتەم ۇنمەن جاڭعىرتىپ, تالاي ءزىلىن كوكەيىندە قالدى ىركىپ. سەرىك تۇگىل, مۇقاعالي كەلسە دە, قابىلداماي جىبەرەدى قاڭعىرتىپ! وعان ەندى قاي قۇدىرەت تەڭ كەلەر؟ شىعىپ كورسىن ءوز كۇشىنە سەنگەن ەر! كوز ءسۇزىپ تۇر كرەسلو – قۇدايعا, ورىندىق بوپ كەتكەن وڭكەي پەندەلەر!.. باياعىدا ولگەن مارقۇم ءتىرىلدى, كرەسلو دەيتىن تاقتىڭ ۇستىندە... قوناقتا دا ونىڭ ورنى جوعارى, بايەك بوپ ءجۇر ورىندىقتار قوعامى. وتىرىپ اپ كرەسلو – اقىماق, نەشە ءتۇرلى ءفالسافانى سوعادى!», دەيدى. سول سەكىلدى «لاتىن ءتىلى» دەگەن ولەڭدى تۇسىنە الساق, استارى قالىڭ ايتارى مول. ءتۇيىنىن: «زارەم ۇشادى ەسىمە تۇسكەندە, لاتىننىڭ سوڭعى اقىنى», دەپ بايلام جاسايدى. «ماحامبەتتىڭ مونولوگىندا»: «وزەكتى جانعا – ءبىر ءولىم!» – دەگەن, ءور ەدىڭ نەتكەن, قازاعىم! «كۇرەس!» – دەيتۇعىن ءجۇر كۇش قانىمدا, قۇدايىم – جىرىم, ق ۇلىنىم. زۇلمات كۇشتەرمەن جۇلقىسقانىمدا, ج ۇلىنسىن مەنىڭ ج ۇلىنىم!», دەيدى ۇلى قازاق. ال كەزىندە شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا سۇيسىنە جازعان «قاسقىرلاردىڭ مونولوگى» كەرەمەت دۇنيە. «يتتەرمەن بىرگە تۋىسقان بولساق, نە بولدى – اتا تەگىمىز؟!» دەيدى بورىلەر. «بويدا قان باردا قۇرۋشى ما ەدى تەك دەگەن, تەمىرگە يلەنىپ نە ءتۇرلى؟ تسيۆيليزاتسيا! مەن سەنى جەك كورەم – ۇرەيلى ءۇندىس سەكىلدى» – بۇل «تسيۆيليزاتسيا» ولەڭىنىڭ ءبىر شۋماعى. اقىن «تسيۆيليزاتسيا» دەپ ءسىڭىر سوزعانىڭ قالاي بولادى, ساقتىقتا كەرەك شىعار دەگەندى ۇندىستەر تاعدىرى ارقىلى ەسىڭە سالادى. كەنەسارى تۋرالى ولەڭى دە تەرەڭ ويعا قالدىرادى.
اقىن قوزعاعان تاقىرىپ ادامدىققا جەتەلەيدى. ارامزالىقتان الشاق جۇرگىزەدى. كولگىرسىمەيدى. اقيقاتتى بۇكپەيدى, بۇگەجەكتەمەيدى. ءتىلىن جاسىرىپ, ءتىسىن كورسەتپەيدى. ءار ويى تەرەڭنەن تامىر تارتادى. «ءبىر يىعىمدا – پەرىشتە, ءبىر يىعىمدا – سايتانىم» دەپ ارتىنان: «اقىل-ەستەن اداسقان, اقىماق جان ەكەنمىن. اباي تۋعان الاشقا, اقىن بولعان – نە تەڭىم» دەيدى.
ەكىنشى توم ءححى عاسىردا تۋعان ولەڭدەر مەن ەسسەلەردەن تۇرادى. جارناما دەگەن جاراپازاندى قاراسوزبەن ايتىپ, قاتەسىن تىزۋمەن سىلەلەپ ەدىك. ونى اقىن ەندى ولەڭ جولدارىنا ءتۇسىرىپ, «ءشۇرشىت, قالماق جەڭە الماعان جەردى كەپ, جاۋلاپ الدى جارناماسى سايتاننىڭ... «سۇلۋ قىزدار» – اي ءوڭدى. كەلىپ قالعان بىزگە, تاستاپ قاي ەلدى؟! مۇنىسى نە, سوندا قازاق, نەمەنە, كورمەپ پە ەكەن تىر جالاڭاش ايەلدى؟!», دەپ ايتقاندا جونارقاڭنان سويىلمەن وسقانداي كۇي كەشەسىڭ. «ۇلتتىق ۇيات, ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىز قايدا قالدى؟» – دەپ كۇيىنەسىڭ. ارتىنان اقىننىڭ «ساق بول قازاق, ۇرپاعىڭدى جات قىلىققا اۋەستەندىرىپ, بارماعىڭدى شايناپ قالما؟!» دەگەن اششى ءۇنى ەستىلگەندەي بولادى. تاعى بىردە «عالامدا بولەك قازتۋعان سىندى دانادا – وي. كوز توقتار, شىركىن, قارا عوي, دانا, دارا عوي: ابايدى ەشكىم قازاقشا وقي المايدى, وقيتىن ونى – اللا مەن الاش قانا عوي...» دەپ جار سالادى. وتەجان نۇرعاليەۆقا ارناعان رەكۆيەمىندە «ونى وزىنە شاقىردى وت, شاقىردى ءورت, سوندا وتەجان وزەگىنەن ساپىردى وت. تۇركى جۇرتى بۇ دۇنيەگە نە باتىر بوپ كەلەدى, كەلەدى نە – اقىن بوپ!», دەسە مۇحتار اعاسىنا «ماعاۋين – الاشتىڭ ءبىر الداسپانى. الاشتىڭ اسپانىندا جارقىلداعان! اقيىق قانات قاعىپ, كوككە جونەپ, قارعالار جەردە قالدى قارقىلداعان...», دەيدى جالتاقتاماي توتەسىنەن تارتىپ.
قازاق پوەزياسىنىڭ بەس ءداۋىرى تۋرالى تولعاۋى دا تولىمدى تۋىندىلار ساناتىندا. شاكارىم, ماعجان, جۇبان, تولەۋجان, كەڭشىلىك جايلى شۋماقتار شۇرايلى عانا ەمەس, شىمبايعا باتسا دا شىندىقتىڭ شىرپىسىن تۇتاتىپ, قولامتاسىنان ولەڭ ورنەكتەرىن ورەدى. شاكارىمگە كەلگەندە «پوەزيا – دەمىن ىشكە تارتىپ تۇر, جيدەبايدىڭ تۇسىندا. دانتەس – قاراسارتوۆتىڭ, مىلتىعىنىڭ ۇشىندا», دەسە ماعجان ءوز مونولوگىندا: «مەن – ماعجان... وتكەن ءومىر – ءتۇس مىنە. باس يەم جوق. ۋاقىت دەگەن كۇشتىگە: جارتى عاسىر جەردە جاتىپ... يساداي, جانتالاسىپ شىقتىم جەردىڭ ۇستىنە!» دەيدى. جۇبان جايلى: «مەن جۇبانمىن باس يمەگەن قۇلدىققا... ۇرعىزباڭدار ۇلدارىمدى باسىنان, جۇلعىزباڭدار قىزدارىمنىڭ شاشىنان!» دەپ, تولەۋجان ىسمايلوۆ تۋرالى «سويلەدى ول جىرىنا وت ءورىپ, تاكاپپار ءور باسىن وڭەزگە يگىزبەي. جىر – قىران تالانتتى اكەتتى كوتەرىپ, اياعىن جەرگە تيگىزبەي... اح, توكەڭ! قوش, كوكەم!» دەيدى. «كەرەمەت ءبىر اقىن بار ەد قازاقتا, كەتتى اقىرى ول بوزداق تا – جۇرەكتەن... باقۇل بول, باۋىرىم! ءسابي جانى بۇلقىنىپ, دالاڭ قالدى – ايعىز-ايعىز جىرتىلىپ» – بۇل كەڭشىلىكتىڭ بەينەسى. مىنە, جوعارىداعى جىر جامپوزدارىنىڭ تاعدىرىن وسىلاي بايان ەتەدى.
«جيىرما ءبىر جىل» اتتى پوەمادان الار تاعىلىم مول. سىدىرتىپ ەمەس, ءار جولىنا ءۇڭىلىپ, زەردەڭنەن وتكىزسەڭ كوپ جايعا قانىعاسىڭ. ءبىر عانا: «كوكتەي وتكەن, جاھان, سەنى كوك تۇركىنىڭ كوزى بوپ – قازاق دەگەن – اقان سەرى. ولەڭى – بار. ءوزى – جوق. ەرتەڭگى كۇن ەلەس ءالى. بۇلدىراپ تۇر شاشىپ وت. قازاق دەگەن – كەنەسارى. دەنەسى – بار. باسى – جوق...». بۇل دا قازاق جۇرتىنىڭ بودان زاماندا كەشكەن قاسىرەتىنەن, تارتقان ازابىنان ماعلۇمات بەرەدى.
بۇل تومداعى كەلىستى ءبىر تۋىندىلار «انتيپوەزيا» اتتى ءبولىمگە جيناقتالعان ەكەن. مۇنى قاراسوزبەن جازىلعان جىر دەسەك تە جاراسادى. قاسىم (امانجولوۆ), ءانشى, اقىن اسەت (نايمانباي ۇلى), ەبىنەي (بوكەتوۆ), ءالىمحان (ەرمەكوۆ), تەمىرحان (مەدەتبەك), فاريزا (وڭعارسىنوۆا), نۇرماحان (ورازبەكوۆ), بايانعالي ء(الىمجان) تۋرالى ەسسەلەر دە ەرەن. «كوك «ءتاڭىرى – كوگىمدە, كوك تۇركى – جەرىمدە ەدى. ءبىر كيە بار مەنىڭ تەگىمدە, كەۋدەمدى كەرىم جىر كەرنەدى», دەپ وت بولىپ لاۋلار جىر قولامتاسىن ۇرلەگەن اقسۇڭقار جىردىڭ يەسى اقسۇڭقار ۇلى سەرىكتىڭ ەكى تومى تۇنىپ تۇرعان ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق بولمىس, جوعالىپ كەتپەۋ, جويىلىپ تىنباۋ جولىنداعى قاجىر-قايرات – ءبارى ولەڭ ورىمدە بىردە ويعا باتىرىپ, بىردە سەرپىلتىپ, بىردە سەرگىتىپ, بىردە قىرانداي قاناتتاندىرىپ وتىرادى. «اقىن – ۇندەستىك ۇلى» (ا.بلوك) دەگەن وسى شىعار.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»