ۆلاديمير بوجكو,
پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ اقتوبە وقيعاسىنان كەيىنگى كەشە جاساعان مالىمدەمەسىنەن تۇسىنگەنىمىز, قوعامداعى ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋدا ۇلتارالىق ىنتىماق پەن نانىم-سەنىم بىرلىگى ەكسترەميستىك ماڭىزداعى ارەكەتتەرمەن مۇلدەم ۇيلەسپەيتىندىگىن ايقىنداپ بەردى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كوپۇلتتىلىق جانە كونفەسسياارالىق تانىم-تۇسىنىكتەردىڭ ارتۇرلىلىگى بولا تۇرا, بەيبىتشىلىك زامان مەن مامىراجاي تىرشىلىك ورناپ, ءوزارا اۋىزبىرشىلىگىمىزدىڭ ارتۋىنا كوپتەگەن ەلدەردىڭ قىزىعا قارايتىنى ءسوزسىز.
الايدا, وكىنىشكە قاراي, وسىنداي تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىكتىڭ شىرقىن بۇزعىسى كەلەتىندەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بوي كورسەتتى. ەندىگى جەردە ەلباسىمىز 9 ماۋسىمدى ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالاي وتىرىپ, ەكسترەميستىك ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ مەن ونداي جاعدايدى بولدىرماۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن ۇقتىردى. مەنىڭشە, بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز اسىرەسە, جاستارمەن ەتەنە تىعىز بايلانىستى جۇرگىزىلۋى كەرەك. سەبەبى, قولعا تۇسكەن قاسكويلەر مەن ولاردىڭ اراسىنداعى وققا ۇشىپ مەرت بولعانداردىڭ ارالارىندا جاستار كوپ. دەمەك, ءبىز قوعام بولىپ جاستارىمىزدىڭ دۇرىس جولمەن ءجۇرىپ-تۇرۋىن قاداعالاپ, ەلىمىزدە جاستار يدەولوگياسىن بەلسەندى قولعا العانىمىز ءجون.
ارينە, ەلباسى تاپسىرماسىمەن ورىندالىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ زور ەكەنى بارشاعا ءمالىم. جانە وعان تەك ءتيىستى مەكەمە, ۇيىمدار عانا جاۋاپتى دەۋ دە جارامسىز. قوعام بولىپ كۇرەسۋدىڭ باستاۋ, بۇلاعى ءاربىر وتباسىنداعى دۇرىس ءتارتىپ, تاربيەدەن ەكەندىگىن ءبارىمىز دە جاقسى بىلەمىز.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:
– ادامنىڭ ومىرىندە ۇقساس ساتتەر ءجيى بولاتىنى سەكىلدى, ەلدىڭ دە ومىرىندە سىناق ساتتەر كوپ كەزدەسىپ جاتادى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وسى كۇندەگى تاريحىنا دەيىنگى كەزەڭدە ەلدىگىمىزگە ۇلكەن سىناق ءساتى تۋىپ تۇر. ەلباسىمىز بۇگىن جۇرتشىلىققا جاساعان ءمالىمدەمەسىندە بۇل جايىندا اشىق ايتتى. اقتوبەدەگى قاندى وقيعا قاسيەتتى رامازان ايىندا ءدىندى بەتپەردە ەتىپ, قان توگۋگە بارعان قاسكويلەر زاڭنىڭ ەڭ قاتال تالابىمەن جازالانۋى ءتيىس ەكەندىگىن قاداپ ايتتى.
ءوز باسىم بۇل شەشىمدى تولىق قولدايمىن. ويتكەنى, جالپى ادام قانداي قىلمىس جاساسا دا ءوزىنىڭ ءتىرى قالاتىنىن بىلسە, ول ەشتەڭەدەن تايىنباۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سەبەبى, قاسكويلەر ەلىمىزدە ءولىم جازاسىنا موراتوري جاريالانعانىن ءبىلىپ العان بولۋى دا مۇمكىن عوي. ەندەشە, شىن مانىندە ەلدىڭ تىنىشتىعىنا بالتا شاپقىسى كەلگەن مۇنداي قانى بۇزىق ادامدارعا ەڭ اۋىر جازا قولدانىلۋى ءتيىس. بۇل جايىندا حالقىمىز ءبىراۋىزدى بولادى دەپ سەنۋگە بولادى.
ەل ومىرىندەگى وسىنداي سىندارلى كەزەڭدە ءبىز اركەز بىرلىكشىل, ىنتىماقشىل جانە تاتۋ بولۋىمىز كەرەك. ولاي بولسا, قازاقستاندى تالاي اسۋلارعا الىپ شىققان, بۇكىل الەم مويىنداعان باسشىمىزدىڭ سوزىنە ۇيىعانىمىز ءجون. وسى ساتتە ءبىز نامىسشىل حالىق ەكەنىمىزدى, بەيبىتشىل ەل-جۇرت, ىنتىماقتى ۇلت ەكەندىگىمىزدى, كەۋدەشىل مەملەكەت ەكەندىگىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن جانە سولاي بولادى دا.
احمەت مۋرادوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش مادەني
بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى:
– مەملەكەت باسشىسى 9 ماۋسىمدى كۇللى قازاقستان بويىنشا ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالاۋ ارقىلى ەلدى ىنتىماق, بىرلىك پەن سابىرلىلىققا شاقىردى دەپ سانايمىن. سوندىقتان دا, يسلام ءدىنىن بەرىك ۇستاناتىن زايىرلى مەملەكەتتەگى مۇسىلمان رەتىندە ءبىز قايعىلى وقيعادا قازا تاپقان جانداردىڭ ەت جاقىن تۋىستارىنا شىن پەيىلمەن كوڭىل ايتامىز. قاسيەتتى رامازان ايىندا بارشا باۋىرلارىمىزدى سابىرلى دا ساليقالى, كوركەم مىنەزدى بولۋعا ۇندەگىم كەلەدى. باسقا تۇسكەن وسىنداي قيىندىقتى قالىڭ بۇقارا بولىپ, ۇيىمشىلدىعى جاراسقان ۇلت رەتىندە ءبىر كىسىدەي-اق ءبولىسۋىمىز كەرەك. بۇل جاعدايعا قابىرعامىز قايىسا وتىرىپ, مارقۇمداردىڭ وتباسىنا وزدەرىنە ءتوزىمدى, بەرىك بولۋىن تىلەيمىن.
اقتوبەدە ورىن العان جاعدايدى ءبىز, ارينە, وتە اۋىر قابىلدادىق جانە ونى ۇيىمداستىرۋشىلاردى اشىق ايىپتايمىز. وكىنىشكە قاراي, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم قاۋىپ-قاتەرى سوڭعى جىلدارى الەم ەلدەرىن ەلەڭدەتە باستادى. سونى ەسكەرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەل ىشىندەگى قاسكوي توپ وكىلدەرى شەتەلدەن تاپسىرما مەن بۇيرىقتار العاندىعىن اتاپ ءوتتى. سوعان قاراعاندا, قازاقستان كوگىندە ورناعان بەيبىتشىلىك پەن مامىراجاي تىرشىلىك ەتۋ باز بىرەۋلەرگە ۇنامايتىن بولۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان دا ەندىگى جەردە ءبىز قوعام تىنىشتىعىن ساقتاۋدا وتە ساق ءارى مۇقيات بولۋىمىز كەرەك. ءارى-بەرىدەن سوڭ بۇل باعىتتاعى جۇزەگە اسىراتىن جوسپار, جۇمىستارىمىزدى حالىقارالىق ۇيىمداردى قاتىستىرا وتىرىپ, مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە ورىنداساق قۇبا-قۇپ. بۇل مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى بولاتىنى ءسوزسىز.
تولەۋبەك الپيەۆ,
«استانا وپەرا» تەاترىنىڭ ديرەكتورى:
– اقتوبەدەگى وقيعانى ۇيىمداستىرۋشىلار بارىپ تۇرعان قاسكويلەر, جاۋىز قىلمىسكەرلەر. ويتكەنى, ولار قارۋ-جاراق دۇكەنىنە شابۋىل جاساپ, حالىققا قاراي وق جاۋدىردى. وسى وقيعاعا بايلانىستى ەلباسىنىڭ ازا تۇتۋ كۇنىنە بايلانىستى مالىمدەمەسى كوڭىلدەرگە تۇسكەن قاياۋدى سەيىلتەدى دەپ ويلايمىن.
ال ەندى ازامات قارۋدى قاي كەزدە قولعا الۋى كەرەك ەدى. ارينە, وتانىن جاۋدان قورعاۋ ءۇشىن. وتباسى ءۇشىن, اتا-انا, باۋىرلارى مەن بالالارى, جان جارى ءۇشىن قانداي جاۋمەن بولسا دا قاسقايىپ تۇرىپ ايقاسسا, سۇيسىنەسىڭ ەمەس پە؟!. ال ەندى اقتوبەدەگى ورىمدەي جاستاردىڭ قالىڭ بۇقاراعا, ىنتىماعى ايرانداي ۇيىعان ۇلتىمىزعا قارسى تۇرۋى, جانىڭدى قۇلازىتادى. ولاي بولسا, بەيبىتشىلىگىمىزدىڭ شىرقىن بۇزعان قاسكويلەردىڭ بۇل ارەكەتى عاسىرلار بويى وشپەيتىن سۇيەككە تۇسكەن تاڭبا بولدى. ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاساتىن مۇنداي سىزاتتىڭ ورنى تولماس وكىنىش ەكەنى بەلگىلى.
ارينە, «ورنىندا بار وڭالار» دەمەكشى, وتانى مەن وتباسىن قاندىقول قاراقشىلاردان قورعايمىن دەپ مارقۇم بولعان ازاماتتارىمىزدىڭ تۋىستارىنا ەل بولىپ, جۇرت بولىپ, كۇللى قازاقستان حالقى بولىپ قايعىرىپ كوڭىل ايتامىز.
ليۋبوۆ ني,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى:
– 9 ماۋسىم ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ جولىندا شەيىت بولعانداردى ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالاندى. ءبىز مۇنى قۋاتتايمىز. اقتوبە قالاسىندا قاپىدا وققا ۇشقان ازاماتتارىمىزدىڭ ارتىندا قالعان وتباسى, تۋعان-تۋىستارىنا بارشامىز قايعىسىنا ورتاق ەكەندىگىمىزدى بىلدىرگىم كەلەدى.
مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى ايى – رامازاننىڭ الدىندا وسىنداي وقىس ارەكەتكە بارۋ ەشقانداي دا اداميلىققا, سانالىلىققا جاتپايدى. ىزگى ىستەردى كوبەيتىپ, بارشا ادام بالاسىنا مەيىرىم شۋاعىن تاراتاتىن قاسيەتتى ورازا ايىنىڭ الدىندا قان توگۋشىلەر مۇسىلمانشىلىقتان الىس ادامدار. ءبىز ولاردىڭ اۋىر كۇنا جاساعان ءىس-ارەكەتتەرىنە نارازىلىعىمىزدى تانىتامىز.
ءبىزدىڭ دە ۇل-قىزدارىمىز ءوسىپ كەلەدى. قاي اتا-انا بالاسىنىڭ جامان ىسكە شالدىققانىن قالاسىن؟ ارينە, قالامايمىز! بەيبىت ءومىردى ارمانداپ جۇرگەن ەلدەر بار. ءبىر كۇن بولسا دا مىلتىق ءۇنى ەستىلمەسە ەكەن دەپ تىلەيتىن ەلدەر بار. سولاردى ويلاعاندا, سونداي زۇلماتتى جاعدايلاردى كورگەندە, وسى كۇنىمىزگە شۇكىرلىك ەتۋمەن قاتار, وسى بەيبىت زاماننىڭ ماڭگى ساقتالۋىنا قىزمەت ەتكىڭ كەلىپ تۇرادى. ەلىمىز تىنىش بولسا ەكەن, قايعى جۇتقان اتا-انا بولماسا ەكەن دەپ تىلەيمىن!
انۆار كەرەيباەۆ,
«يحلاس» تاتار-باشقۇرت مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى:
– ەلباسى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە قاتاڭ تۇردە تويتارىس بەرۋ ءجونىندەگى شەشىمىنە قولداۋ بىلدىرگىم كەلەدى. بىزدەر – كوپۇلتتى قازاقستان حالقى ەجەلدەن بەيبىتشىلىكتى قالاعان, ءاۋىزبىرشىلىكتى جاقتاعان ەلمىز. ەلدى الا تايداي بۇلدىرمەكشى بولىپ جۇرگەن اسىرەدىنشىلدەر مەن تەرىس پيعىلدى سودىرلار ءبىزدىڭ مىزعىماس بىرلىگىمىزگە, ۋاقىت سىنىنان وتكەن دوستىعىمىزعا سىنا قاعا المايدى.
ءدال وسىنداي جاۋاپتى ساتتەردە ءبىز بۇرىنعىدان بەتەر بىرىگە ءتۇسىپ, مۇنداي سويقان ارەكەتتەرگە تۇتاس قوعام بولىپ سوققى بەرۋىمىز كەرەك. بۇكىل قوعامدى اقتوبەدەگى لاڭكەستىك ارەكەتتەردى ايىپتاۋعا شاقىرامىن!
قاراعاندى
دانيار قاجى جۇماباەۆ,
قمدب-نىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا وكىل يمامى, «ھيباتۋللا-تارازي» مەشىتىنىڭ باس يمامى:
– اقتوبەدەگى لاڭكەستىك جاعدايعا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ەكسترەميستەردى قاتاڭ ايىپتادى. شىنىندا بۇل وقيعا ەلدىڭ جاعاسىن ۇستاتتى. يسلام ءدىنىنىڭ اتىن جامىلىپ, قولىنا قارۋ العاندار تەرىس اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەن قاسكويلەر ەكەنى انىق. ءداستۇرلى يسلام دىنىندە جازىقسىزدان جازىقسىز ادام جانىن قيۋ وتە ۇلكەن كۇنا سانالادى. بۇل تۋرالى سۇرەلەردە, اياتتاردا ناقتى, انىق ايتىلعان. جازىقسىز ادام ولتىرگەننىڭ جازاسى – توزاق. سوندىقتان, بۇل لاڭكەستەر تىرلىگىنىڭ يسلام دىنىنە ەش قاتىسى جوق. ەندى مۇنداي جاعدايدىڭ قايتالانباۋىن سۇيىكتى اللامىزدان سۇرايمىز, تىلەيمىز. وسى ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە وسىناۋ جاعدايعا جۇرەگىمىز قاتتى اۋىردى. لايىم, اللا تاعالام پەندەلەرىن اق ادال جولىنا, تۋرا جولىنا باستاي بەرسىن.
ساعىندىق سالمۇرزين,
«دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى اسسوتسياتسياسى» جەرگىلىكتى فيليالىنىڭ جەتەكشىسى:
– ادامدى قان جىلاتاتىن وتە اۋىر وقيعا! قانشاما جازىقسىز جانداردىڭ ءومىرى قيىلىپ, وتباسىلار اڭىراپ قالدى. بۇل – ءدىن اتىن جامىلعان لاڭكەستەردىڭ ازۋ ءتىسىن اقسيتا كورسەتكەن ءبىرىنشى ارەكەتى ەمەس. يسلاممەن ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ولاردىڭ ارانداتۋشىلىقتارى – كەز كەلگەن ادامي وركەنيەتكە جات.
مەنىڭشە, اقتوبەدەگى وقيعادان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا, ءدىني ۇيىمدار دا ساباق الىپ, قورىتىندى شىعارۋلارى قاجەت. قىلمىسكەرلەر سىرتتان كەلگەن جوق, ءوز ورتامىزدا تۋىپ-وسكەن. ولاي بولسا, جات اعىم جەتەگىنە نەگە ەرىپ وتىر دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. دەمەك, وسكەلەڭ ۇرپاق اراسىندا ءدىن قاعيداتتارى, شاريعات ىلىمدەرى جەتە تۇسىندىرىلمەيدى, جالاڭ ۋاعىزدالادى دەگەن ءسوز. وسىندايدا بەلگىلى وقىمىستى عاريفوللا ەسىم «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ايتقانداي, «اقتوبەدە وسىنداي قاۋىپ-قاتەر بار ەكەنىن ءبىز بىرنەشە رەت ايتتىق. ءدىنتانۋشىلاردى جۇمىسقا تارتۋ كەرەك», دەگەن سوزدەرىن ەسكەرگەن ءجون.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
شالقىما قۇرمانالينا,
جاھانشا دوسمۇحامبەتوۆ اتىنداعى ورال پەداگوگيكا كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– قالاي بولعاندا دا ءبىز حالىقتىق جانە ۇلتتىق تاربيەدە قانداي دا بولماسىن ءبىر كەمشىلىك پەن ۇستىرتتىك جىبەرىپ العان جوق پا ەكەنبىز؟! وسى ساۋال توڭىرەگىندە تەرەڭىرەك ويلانساق قايتەر ەدى. بۇل بارىمىزگە ورتاق ماسەلە دەپ بىلەمىن. لاڭكەستەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قانىمىزدان جاراتىلعاندار ەكەن. ەشكىم دە اناسىنىڭ قۇرساعىنان قىلمىسكەر بولىپ تۋمايدى عوي. ولار قانداي ورتادا دۇنيەگە كەلگەن؟ قانداي ورتادا تاربيە العان؟ اتا-انالارى كىمدەر؟ تەرىس اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتۋىنە كىمدەر اسەر ەتتى؟ مۇنداي تەررورلىق وقيعا ارام نيەتتى ىشكى جانە سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرى مەن ىقپالىنان ورىن الماعانىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟
مەنى انا, ۇستاز جانە پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ وڭىردەگى ءبىر وكىلى رەتىندە وسىنداي ساۋالدار دا مازالايدى. قالاي بولعاندا دا, ءبىز اقتوبە قالاسىنداعى لاڭكەستىك جانە ەكسترەميستىك اكتىلەردەن ساباق الا بىلۋگە ءتيىسپىز. بۇل ءبىزدىڭ تاربيە ماسەلەسىنە بۇرىنعىدان دا جىتىرەك, بۇرىنعىدان دا تەرەڭىرەك قاراۋىمىزدى قاجەتسىنەدى. وسىلاي ىستەۋ كەرەكتىگىن ۇقتىرادى.
مۇنداي زىمياندىق ءىس-ارەكەتتەرگە بارۋدى ويلاستىرعان كەزدە بىرەۋگە ور قازبا, ءوزىڭ تۇسەرسىڭ دەگەندەي, بۇل نايساپتار تەك وزدەرىنىڭ عانا ورعا تۇسپەي, وتباسى مەن تۋعان-تۋىسقاندارىنا ومىرلىك وكىنىش, قايعى مەن قاسىرەت اكەلەتىنىن نەگە ويلاماعان؟ بۇل نە قىلعان جانكەشتىلىك؟! ءبىز, تاربيە مەن پەداگوگيكا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمدار وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە تەرەڭ تالداۋلار مەن عىلىمي تۇجىرىمدار جاساۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. ءارى وسى اسا جاۋاپتى ىسكە ۋاقىت وزدىرماي كىرىسۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
گۇلنار انناكۋليەۆا,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى:
– ەلىمىزدە جاريالانعان ازا تۇتۋ كۇنى بارلىق رەسمي مەكەمەلەردە ەلىمىزدىڭ تۋى تومەن ءتۇسىرىلىپ, دۇنيەنى جاڭعىرتقان ويىن-ساۋىق, مەرەكەلەرگە تىيىم سالىنىپ, مەيلىنشە سول كۇننىڭ قاسىرەت اكەلگەن اۋىر كۇن ەكەندىگىن سەزدىرتەتىن بولادى.
بۇل – قازىرگى تاڭدا كۇللى قوعام بولىپ قۇپ كورەتىن ەڭ قاجەتتى قادام, قۇپتارلىق ۇسىنىس. ارينە, ازا تۇتۋ, قايعى جۇتۋ جاقسى ەمەس. الايدا, ءبىز قوعام بولىپ كەشەگى سودىرلاردىڭ قولىنان ءولىم قۇشقان باۋىرلارىمىزدى ازا تۇتاتىن بولامىز. سول ىسىمىزبەن ەلىمىزدەگى بىرنەشە وتباسىنا تۇتاس مەملەكەتتىڭ ولاردىڭ قايعى-مۇڭىنا ورتاق ەكەندىگىن سەزدىرگىمىز كەلەدى.
ءبىز ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن مۇنداي قىلمىستارعا تۇتاس ەل بولىپ قارسى تۇرۋ ارقىلى توسقاۋىل قويا الامىز. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, جاۋاپتى ساتتەردە ءبىز بىرلىگىمىز ارقىلى بەيبىتشىلىكتى, كەلىسىم مەن دوستىقتى ساقتاۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ «لاڭكەستىك ارەكەت» ەكەنى راس. جانە دە بۇل ارەكەت ءبىزدىڭ ەلىمىزدى, قوعامىمىزدى, تىنىش ورتامىزدى سىنعا سالعانى انىق. مەملەكەت تىنىشتىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مۇنداي ارەكەتتەرگە اياۋسىز سوققى بەرىپ وتىرعان ءجون بولادى عوي دەپ ويلايمىن.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
«قازاقستان» رترك اق جامبىل وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى:
– اقتوبەدەگى لاڭكەستىك وقيعا ءبارىمىزدى اۋىر ويعا قالدىرعانى انىق. بۇل جاعداي قازاقستاندىقتاردى قاتتى الاڭداتتى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى تىرەگى – تۇراقتىلىق. تۇراقتىلىق بولماسا, ەلدەن بەرەكە كەتەدى. جەر بەتىندە ەلدىگىنەن ايىرىلىپ, تۇراقتىلىعىن جوعالتىپ, تەك جان ساقتاۋمەن تىرشىلىك كەشىپ جۇرگەن قانشاما ەلدەر بار. اللا وندايدىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن. ەندەشە, ەلدىڭ بىرلىگىنە, ىنتىماعىنا ىرىتكى سالماق بولعاندار قاتاڭ جازالانۋى ءتيىس. اللانىڭ ءوزى مۇنداي ارام پيعىل, قاسكويلەردى قاتاڭ جازالايدى. بۇل – ادامنىڭ ءىسى ەمەس, ايۋاننىڭ ءىسى.
تىلەكتەس توقسانباەۆا,
س.بايىشەۆ اتىنداعى اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– ەلباسى اقتوبەدەگى سوڭعى كۇندەرى بولىپ جاتقان قايعىلى جاعدايعا, حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتكە بايلانىستى مالىمدەمە جاسادى. سول مالىمدەمەدە 9 ماۋسىمدى ۇلتتىق قارالى كۇن رەتىندە جاريالاپ وتىر. ارينە, بۇل كىمنىڭ وتباسى بولسا دا, قانداي حالىق بولسا دا, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ءوزىمىز وسى مەملەكەتتىڭ ازاماتى بولعاندىقتان دا كىمنىڭ باسىنا تۇسسە دە ۇلكەن قايعى بولىپ ەسەپتەلەدى. سوعان بايلانىستى, قازاعا ۇشىراعان وتباسىلاردىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, كوڭىل ايتامىز. ارينە, جانىمىزعا باتادى, بۇل لاڭ تۇتقيىلدان بولىپ وتىر. بۇل كىمنىڭ قولىمەن اتقارىلعان ءىس بولسا دا وپاسىزدىق دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, مىناداي بەيبىت زاماندا تىنىش, سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان ەلىمىزدە مۇنداي وقيعا بولادى دەپ ەشكىمنىڭ دە قاپەرىنە كەلمەگەن. ونىڭ ۇستىنە, قاسيەتتى رامازان ايىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. سونداي كۇندى پايدالانا وتىرىپ, مۇسىلمان قاۋىمى تۋرالى جامان پىكىر قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا وسىنداي قاسىرەتكە دۋشار قىلىپ وتىرعانىنا نالىپ, قاپالانىپ وتىرمىز.
ەلگە وسىنداي جاعدايدا تىنىشتىقتارىڭىزدى بۇزباڭىزدار, وتباسىلارىڭىزدا دا, قوعامدىق ورتادا دا سابىرلىق تانىتىڭىزدار دەگىمىز كەلەدى. ەلباسىنىڭ لاڭكەستەردى قاتاڭ جازالاۋ كەرەك دەگەن ءسوزى وتە ورىندى. سودىرلارعا سولاي سوققى بەرمەسە, ادامدىقتان اتتاپ, قاسكويلىكتىڭ بەلەڭ الىپ كەتۋى مۇمكىن. سودىرلاردىڭ بىرلىگىمىزگە سەلكەۋ تۇسىرۋگە باعىتتالعان قادامىن اشتىرماۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن مەملەكەتتىڭ كۇشى دە, قۋاتى دا جەتەدى.
ءۋاليحان يبراەۆ,
قىزىلوردا وبلىسى «قوعامدىق كەلىسىم» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى:
– اقتوبە قالاسىندا ورىن العان لاڭكەستىك ءىس-ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان قازا تاپقان بەيكۇنا ازاماتتاردىڭ قازاسى قىزىلوردالىقتاردىڭ دا قابىرعاسىن قاتتى قايىستىردى. بەيبىت, وركەنيەتتى دامۋ جولىمەن كەلە جاتقان, ىنتىماعى جاراسقان قازاق جەرىندە ىشتەن شىققان باسبۇزارلاردىڭ وسىنداي ارەكەتكە بارۋى كىمدى دە بولسىن ويلاندىرماي قويمايدى. لاڭكەستىكتىڭ تەرىس جول ەكەنىن ارقايسىمىز جەتە سەزىنۋىمىز قاجەت.
ەلدىڭ بىرلىگىنە, تۇتاستىعىنا, تىنىشتىعىنا ىرىتكى سالاتىن باسبۇزارلارعا, ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ جۇرگەن سودىرلارعا توسقاۋىل قويىپ, ولاردى ارامىزدان الاستاتۋىمىز كەرەك. بۇل ءۇشىن بۇكىل ەل بولىپ, تىزە قوسىپ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. مۇنىمەن تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى عانا اينالىسۋى كەرەك دەگەن ويدان ارىلىپ, بارلىعىمىز جۇمىلعان جۇدىرىقتاي ارام پيعىلدى اعىمدارعا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋىمىز كەرەك.
اقتوبەدەگى لاڭكەستىك سالدارىنان كوز جۇمعان بەيبىت ازاماتتارىمىزدى بۇگىنگى ازا تۇتۋ كۇنىندە تاعى دا ءبىر رەت ەسكە الا وتىرىپ, ولاردىڭ ەرلىك ىستەرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەكەندىگىن ايتۋ پارىز. ارينە, قارا جامىلىپ وتىرعان وتباسىلارعا عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاندىقتارعا بۇل قايعى-قاسىرەت وڭاي تيگەن جوق. ەندى مۇنداي جاعداي قايتالانباسا دەيمىز.
اسقار بوپىلدىقوۆ,
«جاس وتان» جاستار قاناتى اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى,
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى:
– ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىز ءۇشىن الدىمەن ىشكى تۇراقتىلىعىمىز بەن تىنىشتىعىمىز ماڭىزىن ەشقاشان جويمايدى. جانە تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى. قازىر الەمدەگى تىنىشتىعى بۇزىلىپ, تۇراقتىلىعىنا سىنا قاعىلعان ەلدەردەگى قيۋى قاشقان تىرلىكتىڭ حالقىنا وراسان زاردابىن تيگىزىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. سول ەلدەردەگى بەيبىت تۇرعىنداردىڭ ومىرىنەن دە ءمان كەتتى. تىنىشتىق ىزدەپ, وزدەرى تۇگىلى, بۇرىن اتا-بابالارى اياق باسپاعان جات ەلدەردەن پانا ىزدەۋدە. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ قادىرىن تەرەڭ سەزىنىپ, قاستەرلەي الۋىمىزدىڭ قاجەتتىگى تاعى ءبىر بايقالىپ وتىر. اسىرەسە, وتكەن جەكسەنبىدە اقتوبەدە ورىن العان لاڭكەستىك ارەكەتتەر تاۋەلسىزدىكتىڭ قىمبات ەكەنىن دە دالەلدەپ بەردى.
شىن مانىندە, اقتوبەدەگى بەيبىت تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ-قاتەر توندىرگەن ارەكەتتى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, سونىمەن بىرگە, قاۋىپسىزدىگىنە جاسالعان قاستاندىق دەي الامىن. وسىعان وراي ەلباسىنىڭ 9 ماۋسىمدى ازا تۇتۋ كۇنى رەتىندە بەلگىلەۋىنىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا زور. ويتكەنى, لاڭكەستىك پيعىلدى ۇستانعان توپقا قارسى تويتارىس بەرۋدە ەرلىك تانىتقان قارۋلى كۇشتەردىڭ ەكى قىزمەتكەرى مەن ءبىر ساربازى ەرلىكپەن قازا تاپتى. بەيبىت تۇرعىنداردىڭ دا وققا ۇشۋى ورنى تولماس وكىنىش. ولاردىڭ ارتىندا قالعان وتباسىلارىنىڭ قايعىسى, ارينە, وتە اۋىر. دەسەك تە, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قوس ساردارى مەن ءبىر ساربازى وتاندى, باستى قۇندىلىعىمىز – ەل تاۋەلسىزدىگى مەن بىرلىگىن قورعاۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. سوعان مىڭ مارتە شۇكىر.
زەرە قيىقوۆا,
اقمولا وبلىستىق انالار كەڭەسىنىڭ
ءتورايىمى:
– جاڭا عانا تەلەديداردان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 9 ماۋسىمدى بۇكىلقازاقستاندىق ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالاعان مالىمدەمەسىن ريزا كوڭىلمەن تىڭدادىق. 5 ماۋسىم كۇنى اقتوبەدە بولعان لاڭكەستەردىڭ جاساعان ىستەرىنە ءبىز قارسىمىز. مۇنداي بولۋعا ءتيىستى ەمەس ەدى. بىراق تا, بۇكىل دۇنيەجۇزىندە بولىپ جاتقان سوراقىلىق بىزگە دە كەلدى. ءبىز بارلىعىمىز تىنىشتىقتى ساقتاۋىمىز كەرەك. ءبىرتۇتاس ەلىمىز بولۋى ءۇشىن ءبىز ارقاشان كۇرەسىپ ءجۇرمىز. سونىمەن قاتار, «انالار» كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى رەتىندە جاستارمەن جۇمىستى بارىنشا كۇشەيتۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. جاستاردىڭ تاربيەسى وتباسىنان ءوربيدى. وتان – وتباسىنان باستالادى. سوندىقتان, ناعىز وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى جاقسى جەتىلدىرۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار, مىناۋ 9 ماۋسىمداعى ازا تۇتۋ كۇنىندە بارشامىز ۇلكەن وي ۇستىندە بولۋىمىز كەرەك. بىزدەر اقتوبەدە بولعان وقيعاعا قاتىستى كوڭىل ايتامىز. تىنىشتىق بولسىن! بارلىق قازاقستاندىقتارعا تىنىشتىقتى ساقتاۋدى تىلەيمىن. ەلباسىمىزدىڭ جانىندا بۇرىنعىدان دا مىعىم توپتاسۋىمىز كەرەك. وسىناۋ سىن ساعاتتا بارشا قازاقستاندىقتاردى سابىرلىققا, قىراعىلىققا شاقىرامىن. ءبىزدىڭ بوستاندىعىمىزعا قاستاندىق جاساعاندار, باسقا پيعىل جەتەگىندەگىلەر قاتاڭ جازالاناتىنى انىق.
سەرگەي حارچەنكو,
«كوستانايسكيە نوۆوستي» گازەتىنىڭ رەداكتورى,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى:
– ءبىزدىڭ قازاقستان ءبىرلىگىمەن, دوستىعىمەن, بەيبىت ومىرىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقستاندا قازاقتارمەن قاتار قانشاما ۇلت وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى تۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىنان ەشقانداي شي شىققان ەمەس. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى, ۇلىستار ءبىر ۇجىمدا ەڭبەك ەتەدى, ءبىر كوشەنىڭ بويىندا تۇرادى, كورشى-قولاڭ, ءتىپتى قۇداندالى دا بولىپ كەتكەن. بالالارىن امان ءوسىرۋدى, ەلدىڭ ازاماتى ەتىپ تاربيەلەۋدى, وتانعا دەگەن ادالدىقتى, مەملەكەتتىڭ مىقتى بولۋىن ءار قازاقستاندىق ويلايدى. ال مىنا لاڭكەستەردىڭ ەلدىڭ بەرەكەسىن العان ويرانى اركىمدى دە ەسەڭگىرەتىپ تاستاعانداي.
ءار مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ ىشكى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق وزەكتى ماسەلەلەرى بولادى. قانشا مويىنى وزىق, دامىعان ەل بولعانىمەن ەشقانداي مەملەكەت مۇنداي پروبلەمالاردى اينالىپ وتە المايدى. راس, قازىر دۇنيەجۇزىندەگى وزگە دە مەملەكەتتەر سەكىلدى ەكونوميكالىق داعدارىستى ءبىز دە باستان كەشىپ وتىرمىز. بىراق ونىڭ شەشىمىن تابۋدىڭ جولى مۇنداي قانتوگىس ەمەس قوي. وركەنيەتتى ەلدەر مۇنداي ويىنا كەلگەندى ىستەيتىن بەيباستاقتىققا جول بەرمەيدى. ءبىز دە الەم ەلدەرى مويىنداعان, بيىك وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەلمىز. سوندىقتان يسلام ءدىنىن جامىلعان لاڭكەستەردىڭ ىسىنە قارسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارەكەتىن تولىق قولدايمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدىڭ بىرلىگى بولماي, تىرلىگىمىزدىڭ كوشى دۇرىستالمايتىنىن ايتۋمەن كەلەدى. ەلباسىنىڭ جانىنا بۇرىنعىدان دا توپتاسىپ, ونىڭ باستاماسىمەن باستالعان ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا اتسالىسۋىمىز كەرەك.
بۇگىن ەلىمىز جازىقسىز قازا بولعان ازاماتتارىمىزدى ازا تۇتىپ وتىر. لاڭكەستەردىڭ ب ۇلىگى الداعى ۋاقىتتا قايتالانباس ءۇشىن دە بىرلىگىمىزدى, تاتۋلىعىمىزدى ساقتاۋمەن بىرگە, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋىمىز كەرەك. بارىمىزگە ارتقان ۋاقىتتىڭ جۇگى وسى ەكەنىن سوندا تۇسىنگەنىمىز بولادى.
كنياز ميرزوەۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى:
– بۇكىل الەمگە دوستىق پەن تاتۋلىقتىڭ ۇلگىسى بولعان بەرەكەلى, مەرەكەلى قازاق ەلىندە وسىنداي قاسكويلىك ۇيىمداستىرۋ ءبىر عانا ادامنىڭ ءىس-ارەكەتى ەمەس. شيرەك عاسىر اۋماعىندا ءبىز شاڭىراعىمىزدى بيىكتەتىپ, كەرەگەمىزدى كەڭەيتتىك. ءبىر مەملەكەتتىڭ ابىرويى ءۇشىن ءبىر كىسىدەي جۇمىلا قيمىلداۋعا ۇران تاستادىق.
تاۋەلسىز ەل بولعان 25 جىلدىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز بەن ءداستۇرلەرىمىز قالىپتاسىپ قالىپ ەدى. ەندى, مىنە, ءبىزدىڭ وسى بەيبىت كۇنىمىزدى كورگىسى كەلمەيتىن بۇزىق ويلى دۇشپاندار بەيبىت ازاماتتاردىڭ ءومىرىن قيدى, جاس بۇتاقتى سىندىردى, ءبىراز شاڭىراققا قايعى-مۇڭ كىرگىزدى. ءبىز ول قاسكويلەردى كەشىرە الامىز با, كەشىرە المايمىز با؟! ارينە, جوق!
دوس قىزىعا, دۇشپان قىزعانا قارايتىن ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن 18 ميلليون قازاقستاندىق سەرگەك تۇردە ەل تىنىشتىعىن, سابيلەردىڭ ءتاتتى ۇيقىسىن, مەملەكەتتىڭ تەرريتورياسىن, بەيبىتشىلىكتىڭ كەپىلىن كىرپىك قاقپاي قاراۋىلداۋىمىز كەرەك. قازاقستان – بارلىعىمىزدىڭ بەيبىت تە بەرەكەلى ورتاق ءۇيىمىز. قيىن-قىستاۋ زاماندا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدى قازاق حالقى قالاي باۋىرىنا باسىپ, قامقورلىعىن اياماسا, ەندىگى جەردە دە وسى ەلدە تىرشىلىك ەتكەن بارشا ۇلت وكىلدەرى قازاقستاننىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن جانىن بەرۋگە دايار بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن!
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇگىنگى كۇندى ازا تۇتۋ كۇنى ەتىپ جاريالاۋى – حالىقتىڭ كوكىرەگىنە تۇسكەن دەرت, جۇرەگىنە تۇسكەن مۇڭ ونىڭ دا جان دۇنيەسىن الاي-ءدۇلەي ەتەتىندىگىنىڭ كۋاسى. كەشەگى كۇنى شەيىت بولعان بارشا مارقۇمداردىڭ تۋعان-تۋىستارىمەن بىرگە ازا تۇتامىز.
ك ۇلىمكوز سمايلوۆا,
قحا جانىنداعى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق انالار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى:
– مۇسىلمان قاۋىمى ءۇشىن اسا قاسيەتتى دە قاستەرلى رامازان ايى قارساڭىندا ەل ءىشىن الاتايداي بۇلدىرگەن ز ۇلىمداردىڭ ادام قانىن ناقاقتان ناقاق جازىقسىز توككەن قانقۇيلى ارەكەتتەرىن ەشنارسەمەن اقتاۋعا بولمايدى. مەن سولتۇستىكقازاقستاندىق انالار اتىنان ولاردىڭ ەڭ قاتال جازاعا تارتىلۋىن اشىق تۇردە مالىمدەيمىن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءمالىمدەمەسىندە ايتىلعانداي, ءتاۋەلسىزدىك جاريالاۋ بار دا ونى قورعاپ, نىعايتۋ جانە دامىتۋ ودان دا جاۋاپتى ءىس بولماق. ءبارىمىز ءۇشىن ەل بىرلىگى اۋاداي قاجەت. كەشەگى اتا-بابالارىمىز قاسىق قانى قالعانشا قورعاپ قالعان اتامەكەننىڭ تىنىشتىعىن ويلاۋ وت باسى, وشاق قاسىنان باستالادى دەسەك, جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەتكە يتەرە سالماي, ءاربىر اتا-انا, بالاباقشا, مەكتەپ ەلىم, جەرىم, وتانىم دەگەن ۇرپاق ءوسىرۋ تاربيەسىنە ءبىر كىسىدەي اتسالىسۋلارى كەرەك. سوندا ءبىزدى ىشتەن دە, سىرتتان ەش جاۋ المايدى.
ەلى, جەرى ءۇشىن وققا ۇشقان بەيبىت كۇننىڭ وعلاندارىنا بارلىق قۇرمەت كورسەتىلەدى, وتباسىلارىنا جان-جاقتى جاعداي جاسالادى دەگەن سەنىمدەمىن.
اقتوبەدەگى جاعداي ءبارىمىزدى ويلاندىرۋى ءتيىس. اسىرەسە, بيلىك تاراپىنان ساقتىق شارالارىن بارىنشا كۇشەيتپەي بولمايدى. بۇل ب ۇلىكتىڭ ارعى جاعىندا ىشكى-سىرتقى الدەبىر سەپاراتيستىك كۇشتەردىڭ تۇرعانى كۇمانسىز. وسىنداي شەكتەن شىققان, ادام توزگىسىز جاعدايلار ەندى قايتالانباس ءۇشىن جاس ۇرپاق تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرمەي بولمايدى. «جاستا بەرگەن تاربيە جاس قايىڭدى يگەندەي» دەمەكشى, ۇيدە العان جاقسى ءتالىم تۇزدە قايتالانباسى انىق. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوز ءمالىمدەمەسىندە كەز كەلگەن سيپاتتاعى ەكسترەميزممەن لاڭكەستىككە قارسى زاڭداردى قايتا قاراپ, بۇل قۇبىلىسقا قاتاڭ تويتارىس بەرۋ جايىن ويلاستىرۋىمىز كەرەك دەگەن شەشىمىن تولىق قولدايمىن. مەن زاڭگەر رەتىندە قولىنا قارۋ الىپ, كىسى ولتىرگەندەر ءولىم جازاسىنا كەسىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن.
بۇگىنگىدەي ۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنىندە وتان ءۇشىن جان بەرگەن باتىرلارىمىزدى ەسكە الىپ, قاۋىپسىزدىگىمىز بەن تۇراقتىلىعىمىزدى ودان ءارى بەرىكتەندىرە تۇسەيىك.
جاندار كارىباەۆ,
قوعام قايراتكەرى:
– شىنىندا بۇل جاعداي حالىقتىڭ قاتتى الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزدى. ەكسترەميزم, لاڭكەستىك ەلدى اداستىرىپ, ۇلكەن قاۋىپكە اپارادى. ارينە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وسىناۋ قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمساۋدا. اقتوبەدەگى جاعدايدى حالىق قۇپتاپ وتىرعان جوق. حالىقتىڭ قارعىسىنان قورقىنىشتى نە بار دەيسىز؟! تىنىشتىعى كەتكەن ەلدىڭ تىنىسى تارىلادى. «يسلام» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى «بەيبىتشىلىك, ىنتىماق» دەگەندى بىلدىرەدى. ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ, ەلدىڭ ىشىنە ىلاڭ سالعاندار قاتاڭ جازالانۋى ءتيىس.
تاراز
نۇرتازا ابدوللاەۆ,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– قايعىلى جاعدايدا وسىنداي ويلاردى ايتام دەپ مەن ەشقاشان ويلاماعانمىن. نەگە دەسەڭىز, حح عاسىردىڭ 40-شى جىلدارىندا دۇنيەگە كەلىپ, وسى كۇنگە دەيىن ومىرىمدە مۇنداي وقيعاعا كەزىككەن ەمەسپىن. مىناۋ بولعان وقيعا ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ويىنا سىيمايدى. يسلامنىڭ, قۇراننىڭ حاديستەرىندە, حريستيان ءدىنىنىڭ كىتاپتارىندا, ءۇندىنىڭ قاسيەتتى كىتاپتارىندا بىردە-ءبىر ادامعا قيانات جاساۋعا بولمايدى دەپ جازىلعان. وكىنىشكە وراي, وسىنشاما وسپادارلىقتار ءبىزدىڭ ايماعىمىزدا بولىپ جاتىر. ەلدىڭ, قازاقتىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ابىرويىنا داق تۇسىرگەن لاڭكەستەرگە كەشىرىم بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەلباسىنىڭ مالىمدەمەسىندە ايتىلعانداي, قاراقشىلىققا قاتىسى بارلاردىڭ ءبارى دە قاتاڭ جازالانۋى ءتيىس. 1986 جىلعى جەلتوقسانداعى قىرشىن جاستاردان ساداعا كەتسىن بۇلار. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق تابالدىرىعىندا وسىنداي سۇمدىقتىڭ ورىن الۋى قاتتى ويعا سالادى. ەلباسى بۇل جونىندەگى مالىمدەمەسىندە ماسەلەنى قاتتى قاداپ ايتتى. وبلىس اكىمىنىڭ كەشەگى بولعان جيىنىندا دا وسى ماسەلە قارالدى. مەنىڭشە, ءبىزدىڭ وبلىستاعى بارلىق ادامدار – سانالى ادامدار. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدىڭ اتاۋى – اقتوبە. ياعني, ءوڭىر حالقى دا اق پەيىلدى دەگەندى بىلدىرەتىندەي. وكىنىشكە قاراي, ارامىزدا بەيبىت ءومىرىمىزدى, ەلىمىزدىڭ وركەندەگەنىن كورە المايتىن پاسىقتار دا بار بولىپ شىقتى. بىراق تا بولار ءىس بولدى. ودان ساباق الۋعا ءتيىسپىز.
مەنىڭ ايتارىم, بۇدان بىلاي ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە تىرەك بولۋىمىز كەرەك, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداۋىمىز كەرەك. دۇنيەدەن وزعانداردىڭ اتا-انالارىنا, تۋىستارىنا قايعىلارىڭا ورتاقپىز دەپ ايتقىم كەلەدى. ازا تۇتۋ كۇنى ءبارىمىزدى ويلاندىرۋى ءتيىس. سوندىقتان, ءبىز وسىعان ۇلكەن تەبىرەنىسپەن قاراۋىمىز كەرەك. ءومىر جالعاسادى, بۇل وقيعادان كەيىن ويلاناتىن بىرنەشە ماسەلەلەر دا بار سياقتى. ەڭ باستى ماسەلە, ارينە, ءتيىستى ورىندار مۇنىڭ سەبەپتەرىن تابادى, بىراق مەنى ويلاندىراتىن ماسەلە, سول سەبەپتەردىڭ وبەكتيۆتى بولۋىندا.تاۋەلسىزدىكپەن قۇرداس جاستار نەگە وزدەرىن وسىندايعا اپاردى؟ وسى سۇراق قاي-قايسىمىزدى دا ويلاندىرادى. كورشىلەرىمىز, اعايىن, تۋىس, وتباسىمىز بۇل ماسەلەلەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. ارينە, لاڭكەستەر قاتاڭ جازالانۋى ءتيىس.
سەرىك بەيسەمباەۆ,
«اق جول» قدپ اقمولا وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى:
– مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى رامازان ايى باستالار تۇستا اقتوبەدە بولعان لاڭكەستىك ارەكەتتەر بارشا قازاقستاندىقتاردى الاڭداتىپ وتىر. قاسكوي ارەكەتتىڭ سالدارىنان جازىقسىز جانداردىڭ قانى توگىلدى. مۇنى جاساعان وزدەرىن مۇسىلمانبىز دەپ جۇرگەن اسىرە ءدىندارلار ەكەندىگى قىنجىلتادى. ۋاحابشىلار, كەيبىرەۋلەر سالافيتتەر دەيدى, ماسەلە ولاردىڭ قالاي اتالۋىندا ەمەس, ماسەلە ولاردىڭ جاساپ جاتقان قاتەرلى ارەكەتتەرىندە بولىپ وتىر.
جۇزدەن استام ۇلتقا ورتاق وتان بولىپ, ۇيىعان تىنىشتىق پەن ءبىرلىكتىڭ ورداسى اتانعان ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىعىمىزعا سىنا قاققىسى كەلگەندەردىڭ قانداي ارەكەتى دە ەلىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ مۇددەسىنە قايشى قاۋىپتى ارەكەت بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, لاڭكەستەردىڭ ارەكەتىن بارشا قازاقستاندىقتار ايىپتايدى.
اقتوبەدە بولعان قاندى وقيعاعا بايلانىستى 9 ماۋسىمدى مەملەكەت باسشىسى ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالادى. قاسكويلەردىڭ ارەكەتىنە توسقاۋىل قويىپ, جانىن قۇربان ەتكەن ازاماتتاردىڭ ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. ولار ءوز ءمىندەتتەرىنە اقىرىنا دەيىن ادال بولدى. ەكسترەميستىك توپتىڭ ويلاعاندارى ورىندالمادى. قۇقىق ورگاندارىنىڭ بەلسەندى ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىندە لاڭكەستەرگە دەر كەزىندە تويتارىس بەرىلدى. ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ كوزى جويىلسا, قالعاندارى ىزدەلۋ ۇستىندە.
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنگى ەڭ باستى بايلىعى – بىرلىگىمىز بەن تاتۋلىعىمىز. بىرلىگىمىزدى بۇزىپ, ەلدىگىمىزگە قاتەر توندىرەتىن بارلىق ارەكەت حالىق تاراپىنان ايىپتالادى. ويتكەنى, قازىرگى حالىقتىڭ تىلەگى – بىرلىگىمىز بەن تاتۋلىعىمىزدى ساقتاپ, بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ. ازا تۇتۋ كۇنى تاۋەلسىزدىگىمىز بەن ەلدىگىمىزدى, بىرلىگىمىزدى ساقتاۋدىڭ قانشالىقتى قۇندى ەكەندىگىن سانامىزعا ونان ءارى سىڭىرە تۇسپەك. مۇنداي قاسكويلىك پەن ز ۇلىمدىققا بارشا حالىق بولىپ قارسى تۇرعاندا عانا تويتارىس بەرە الامىز.
كوكشەتاۋ
ماۋلەتحان اقسانوۆ,
«تالدىقورعان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى:
– اقتوبە قالاسىندا بولعان وقيعانى جانتۇرشىگەلىكپەن قابىلدادىم. مۇنداي قاتىگەزدىك ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ قولىنان كەلەدى دەپ سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. تاپا-تالتۇستە قولدارىنا قارۋ الىپ, بەيبىت حالىققا وق اتۋلارى دا مۇلدەم تۇسىنىكسىز. قىلمىسقا تارتىلعانداردىڭ بارلىعى دا جاس جىگىتتەر. ولار وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرىمەن قالانىڭ تىنىشتىعىن عانا بۇزعان جوق, تۇسىنە بىلسە, ءوزدەرىمەن قوسا بۇكىل تۋعان-تۋىستارىنىڭ بولاشاعىنا دا بالتا شاپقاندارىن بىلە مە دەسەڭىزشى. ال شىندىعىندا ءدال وسى وقيعانى كەزدەيسوق بولدى دەپ ايتۋدىڭ دا قيسىنى جوق. ءىس ارەكەتتەرىنە قاراپ, بەلگىلى ءدىني اعىمداردىڭ جىمىسقى جۇمىستارىنىڭ ءناتيجەسى مە ەكەن دەپ ويلادىم. «جاۋ جوق دەمە – جار استىندا» دەيدى. جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ قاناتى قاتايىپ, الەم الدىندا كوك تۋى جەلبىرەي باستاپ ەدى, كورە المايتىن «الدەبىرەۋلەر» سىرتىمىزدان تاس لاقتىرا باستادى. ەلباسى ايتقانداي سىرتقى جاۋلار ەل ىشىندەگى بەرەكە-بىرلىكتىڭ قانشالىقتى بەرىك ەكەنىن سىناپ كورگىسى كەلگەن سياقتى. شىندىعىندا ءتارتىپ قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بۇل سىناققا دا باتىل جاۋاپ بەردى. ەلىمىزدىڭ بەرىك تە, الىنبايتىن الىپ قورعانى بار ەكەندەرىن جاس جاۋىنگەرلەرىمىز وتان الدىنداعى ادال ىستەرىمەن دالەلدەپ شىقتى. ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن! ۇلى دالامىزدىڭ باتىر ۇلدارى امان بولسىن!
ەركىن ءابىل,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– اقتوبەدەگى وقيعا بۇكىل ەلدىڭ ۇرەيىن تۋعىزدى. ەڭ باستىسى, ەشقانداي جازىعى جوق, وتانىنا ادال قىزمەت ەتىپ ءجۇرگەن ازاماتتارىمىزدان قاپىدا ايىرىلدىق. ولاردى جوقتاپ, وتباسىنىڭ شۋلاپ قالعانىن كورگەندە جۇرەك سىزدايدى. ەكىنشىدەن, لاڭكەستىكپەن اينالىسىپ, وزگەنىڭ قانىن موينىنا جۇكتەگەن سودىرلاردىڭ بارلىعى دا جاپ-جاس جىگىتتەر. ولاردىڭ ەلدى وسىنشا شۋلىعان ەتكەندەگى ماقسات-مۇددەسى ءتۇسىنىكسىز. مەنى «جات اعىمنىڭ سوڭىنا ەرگەن 19-30-دىڭ اراسىنداعى جاستار ءوزىنىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەدى؟ ولاردىڭ الداعى كۇننەن نە ءۇمىتى بار, ولار دا انادان تۋدى عوي؟» دەگەن ويلار مازالادى. ءوز وتانداستارىنا, ءوز قانداستارىنا مىلتىق كەزەنگەن جاستاردىڭ وسىنشا رۋحاني جۇتاڭدانىپ كەتەتىندەي سونشا نە كورىندى؟ ولاردىڭ اعايىننان, ورتادان, مەكتەپتەن كورگەن تاربيەسى از ەمەس ەدى عوي؟
وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەلمىز. سىرتتان كۇش السا دا, ىشتەن لەپ بەرۋشىلەر بولسا دا ەندى لاڭكەستەردى بۇلاي باسقا سەكىرتىپ قويۋعا بولمايدى. قازىرگى ورىن العان جاعداي الداعى ۋاقىتتا قايتالانبايتىنداي ءىس ىستەۋگە ءتيىسپىز. ول ءۇشىن ساياسي رەفورمالاردى تەزدەتكەن ءجون, پارلامەنت بيلىگىن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك بەدەلىن كوتەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى, ازاماتتىق قوعام قالعىماي, ويانىپ, قيمىل جاساماسا بولمايدى. بارلىق ءىستى مەملەكەتكە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ارتىپ قويىپ, ءۇنسىز وتىرا بەرسەك, لاڭكەستەر كەز كەلگەن مۇمكىندىكتى پايدالانا بەرەدى. اقتوبەدە ورىن الىپ وتىرعان قايعىلى جاعداي, بۇگىنگى ازالى كۇن تىنىشتىقتى ساقتاۋ ءۇشىن سىلكىنىپ جۇمىس ىستەۋگە ساباق بولار. بىرىگىپ قيمىل جاساعاندا عانا ناتيجەگە جەتەمىز.
قوستاناي
نۇرلى ايتيەۆا,
اتىراۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى:
– اقتوبەدەگى جانتۇرشىگەرلىك قاندى قىرعىن اتىراۋلىقتاردى دا بەيجاي قالدىرعان جوق. ويتكەنى, 130-دان استام ەتنوستى قازاقستانداي قۇتتى شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرگەن ەلىمىزدەگى بەيبىت ءومىر تەك وتانداستارىمىزدى عانا ەمەس, جاھان جۇرتىنىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ ەدى. الايدا, ەلدىڭ ايرانداي ۇيىعان بىرلىگىنە, تاتۋلىعى مەن دوستىعىنا سىنا قاققىسى كەلگەن, بەيبىت ءومىرىنىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋدى كوكسەگەن سودىر توپتىڭ شەكتەن شىققان قانىپەزەرلىگى بارشانىڭ جاعاسىن ۇستاتتى. بىراق, بۇل ءبىزدى ەلىمىزدى باياندى باقىت مەكەنىنە بالاعان بارشانى ءبىر مۇددەگە, ناقتىلاي ايتقاندا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پاش ەتكەن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ اينالاسىنا توپتاستىرا تۇسەدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ ورتاق وتانىمىز – قازاقستان وسى كەزگە دەيىن الەمدەگى ەڭ بەيبىت ءومىردىڭ شىنايى الاڭىنا اينالدى. بولاشاقتا سولاي بولا بەرۋى قاجەت. ويتكەنى, ءبىز تورتكىل دۇنيە ديدارىنداعى كيكىلجىڭنىڭ, دۇردارازدىقتىڭ زاردابى وڭايلىقپەن جويىلا قويمايتىنىن بىلەمىز. وسى تۇرعىدان ايتقاندا, ءدال قازىر ءبىز ەلىمىزدەگى بەيبىت ءومىردى ساقتاۋ ءۇشىن ورتاق مۇددەگە جۇمىلۋىمىز قاجەت.
راس, بۇل تەك مەنىڭ عانا پىكىرىم ەمەس. وڭىردەگى ءار سالادا ەڭبەك ەتەتىن, ەلدىڭ مۇددەسىن ويلايتىن وتانشىل ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى وسىنداي ورتاق توقتامعا كەلىپ وتىر. جالپى, يسلام ءدىنىن ۇستاۋشىلار قولىنا قارۋ الماق تۇگىلى, ادام بالاسىنا قارسى ورەسكەل ارەكەت ءبىلدىرۋدى مۇلدە قولدامايدى. دەمەك, بۇل حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بولمىسىنا ساي ەمەس. ءبىز ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن وسى تەكتەس قىلمىستارعا تۇتاس ەل بولىپ قارسى تۇرۋ ارقىلى توسقاۋىل قويا الامىز. ەلباسى ۇنەمى بىرلىگىمىز ارقىلى بەيبىتشىلىكتى, كەلىسىم مەن دوستىقتى ساقتاۋىمىزدىڭ ماڭىزىن ايتىپ كەلەدى. ءبىز ءۇشىن ەلدىڭ بىرلىگى بارىنەن قىمبات, سوندىقتان ءدال قازىر تاتۋلىعىمىز بەن بىرلىگىمىزدى بۇرىنعىدان دا نىقتاي تۇسەتىن بولامىز. سول سەبەپتەن, ءبىز بەيبىت ءومىرىمىزدى ەشكىمنىڭ بۇزۋىنا ەشقاشان جول بەرمەيمىز.
اۆەتيك اميرحانيان,
باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى:
– ءبىز قازاقستان حالقى ءبىر تاعدىر, ءبىر مۇددە, ءبىر ماقسات بىرىكتىرگەن ءبىرتۇتاس ۇلتپىز. ءبارىمىزدىڭ ورتاق وتانىمىز بەن تەربەتىلەر بەسىگىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى. ەگەر ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىنا بىرەۋلەر قاتەر توندىرگىسى كەلسە, ءبىز ولاردى ءبىر كىسىدەي قاتاڭ تۇردە ايىپتاۋعا ءتيىسپىز. ايىپتاۋىمىز كەرەك تە. اقتوبە قالاسىندا ەلدى الا تايداي بۇلدىرگەن سودىرلار سويقانىنا قاتىستى دا تەك وسىلاي دەمەكپىز.
جالاڭ ايىپتاۋ ازدىق ەتەدى. ءبىز ءبارىمىز, سونىڭ ىشىندە وبلىستىڭ ون جەتى مىڭ مۇشەسى بار قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى كۇش بىرىكتىرە وتىرىپ, ز ۇلىمدارعا قارسى تۇرۋعا, بۇلاردى تۇبەگەيلى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن بىرلەسكەن تۇردە ءىس-قيمىل تانىتۋعا قام جاساۋىمىز قاجەت. قىلمىسكەردە ۇلت تا, شەكارا دا بولمايدى. ەل مۇددەسى دەگەن ماسەلە ولاردىڭ ويلارىنا كىرىپ تە شىقپايدى. ەل مۇددەسى دەيمىز-اۋ, سودىرلاردىڭ بار وي-نيەتى تەك ءبىر عانا قاسكۇنەمدىك توڭىرەگىندە بولسا, ءسوزىمىزدى شىعىنداۋدىڭ ءوزى ارتىق.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى العا قويعان ماقسات – بىرلىك پەن تاتۋلىقتى جانە تىنىشتىقتى تۋ ەتۋ. قاسيەتتى قازاق جەرىن مەكەندەگەن سان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءوزارا جاراسىمدىلىعى مەن ۇيلەسىمدىلىگىن ۇيرەنشىكتى ۇردىسكە اينالدىرۋ. سولاي بولىپ تا كەلەدى. بۇل كەيبىر ىشكى جانە سىرتقى ارانداتۋشى توپتارعا ۇنامايتىن سەكىلدى. اقتوبەدەگى لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ ارعى استارىندا وسىنداي زىميان ساياسات جاتۋى دا عاجاپ ەمەس. سوندىقتان, تەررورشىلاردى قاتاڭ تۇردە جازالاپ قانا قويماي, ادام ولىمىنە اكەلىپ سوقتىرعان قاندى وقيعانىڭ وسىنداي قىرلارىنا جانە سەبەپتەرى مەن سالدارلارىنا تەرەڭىرەك وي جۇگىرتۋ قاجەت دەپ بىلەمىن.
ماگومەد لورسانوۆ,
ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى:
– اقتوبە قالاسىندا ورىن العان وقيعا بارشا وتانداستارىمىزدىڭ جۇرەگىنە ۇلكەن جۇك ءتۇسىرىپ, كوڭىلىن قۇلازىتىپ كەتكەن وتە اۋىر جاعداي بولدى. جانى جومارت, جۇرەگى كەڭ, مەيىرىمدى قازاق حالقىنىڭ ۇلان-بايتاق جەرىندە ورەسكەل قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ, قاندى قىرعىننىڭ ورىن الماۋى كەرەك ەدى. بۇل – ءبىزدىڭ اسىل دىنىمىزگە, دىلىمىزگە جات قىلىق.
امال نە, ورنى تولماس وكىنىشتى جاعداي بولدى, بىرنەشە جازىقسىز جان ويلاماعان جەردە اجال قۇشتى. بارلىعىنىڭ سوڭىندا اڭىراپ وتباسى قالدى – بىرەۋىنىڭ شيەتتەي بالاسى بولسا, ەكىنشىسىنىڭ ۇيىندە قارت اناسى بار, ءۇشىنشىسى ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان, اكە-شەشەسى ەندى عانا قىزىعىن كورەمىن دەپ وتىرعان قىرشىن جاس.
مۇسىلمان جاماعاتى ءۇشىن رامازان ايىنىڭ ورنى بولەك, بۇل ايدى مەيىرىم ايى دەپ, كەشىرىم مەن شاپاعات ايى دەپ قاستەرلەيدى, بۇل ايدا قارۋ ۇستاپ قان توگىپ, كىسى ولتىرمەك تۇگىلى بىرەۋدىڭ كوڭىلىن قالدىرماۋعا تىرىسادى جانە اركىمنىڭ دە بۇرىنعى ءبىلىپ-بىلمەي جاساعان كۇنالارى ءۇشىن كەشىرىم سۇراپ, تازاراتىن ايى. ءدال وسى قاسيەتتى ايدا وسىنشالىقتى قانىپەزەرلىككە تاۋەكەلى جەتكەن, قالانىڭ قانىن سورعالاتىپ, ەل-جۇرتتى قان قاقساتقان جانداردى شىنايى مۇسىلمان دەپ ايتا الماي