كىرىستەردى كەمىتپەي, شىعىستاردى شيراتايىق

سوندا عانا بيۋدجەت ءتيىمدى پايدالانىلاتىن بولادى كەشە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى بولىپ, وندا 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەر تىڭدالدى. بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتپەس بۇرىن ءىجو-ءنىڭ جىلدىق ءوسىمى 1,2 پا­يىزدى قۇراعانىن ايتا كەتەيىك. ال 2015 جىلعى بيۋدجەت كىرىستەرى 6 137 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, جوس­پار 105,7 پايىزعا ورىندالىپتى. بىراق بۇعان قاراپ كىرىستەر جاقسى ەكەن دەپ ماساتتانۋعا بولمايدى, ويتكەنى سوڭعى ناقتىلاۋ كەزىندە كىرىستىڭ جوسپارى 5 806,8 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ازايتىلعان سوڭ عانا كىرىس ارتىعىمەن ورىندالعانداي بولىپ كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە, دوللارمەن تۇسەتىن كىرىستى تەڭگەگە اينالدىرعاندا كىرىس قوماقتى كو­رىنىپ, جوسپار ارتىعىمەن ورىن­دالعانداي اسەر الاسىڭ. كىرىستەردىڭ جالپى سوماسىندا سالىقتىق تۇسىمدەر 3 332,9 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, بۇل 54,3 پايىز دەگەن ءسوز. ال 2014 جىلعى بيۋدجەت­تە سالىق تۇسىمدەرى بارلىق كىرىستىڭ 62 پايىزىن قۇراعان ەدى. دەمەك, بۇل سالىق ازايدى دەگەندى بىلدىرەدى. ونىڭ سەبەپتەرى كوپ. سونىڭ ىشىندە سىرتقى ساۋ­دا اينالىمىنىڭ ءبىر جىلدا 37,1 پايىزعا دەيىن ازايىپ, 79,9 ملرد. اقش دوللارى كولەمىنە ءتۇسىپ كەتكەنىن ايتۋعا بولادى. ەكس­پورتىمىز دا تومەندەپ كەتكەن. 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا ول 42,5 پايىزعا ازايىپ, 46,2 ملرد. اقش دوللارى بولعان. يمپورت تا 27 پايىزعا دەيىن تومەندەپتى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىندار بويىنشا اتقارىلۋى – 99,8% نەمەسە 6 789,9 ملرد. تەڭ­گە. بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى ءجو­نىندە ۇكىمەت اتىنان بايانداما جاساعان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الەۋمەتتىك سالانىڭ شىعىستارى ەڭ باستى بيۋدجەتتىك باسىمدىق بولعان. بۇل سالانىڭ شىعىستارى ءىجو-ءنىڭ 7%-ىنا دەيىن ءوسىپ, 2,8 ترلن. تەڭگەنى قۇراعان. سونىڭ ءىشىن­دە زەينەتاقى, تولەماقى, وتەماقى جانە ت.ب. الۋشىلار بويىنشا بيۋدجەت شىعىس­تارى مىندەتتەمەلەردى تو­لىق ورىن­داعاندىعى جەتكىزىلدى. سون­داي-اق, جاڭادان 130 مەكتەپ پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەندىگى, كاسىبي ءبىلىم العانداردىڭ 78 پايىزى جۇمىسقا ورنالاستىرىلعانى ايتىلدى. عىلىم سالاسىنا 43 ملرد. تەڭگە باعىتتالعان, بۇل 2014 جىل­مەن سالىستىرعاندا 5 ملرد. تەڭگەگە از. اۋىل شارۋاشىلىعىنا 220 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. سون­داي-اق, سالاعا 20 ملرد. تەڭگەگە جۋىق جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيا تارتىلعان. تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنال­دىق شارۋاشىلىعى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, ەلەكتر قۋاتى سالالارىنا ءبولىن­گەن قاراجات «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلعان. سونىڭ ىشىندە اۆتوجولداردى سالۋ مەن جوندەۋگە 345 ملرد. تەڭگە بولىنگەن, بۇل 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 30%-عا ارتىق. وسى قاراجاتتىڭ ارقاسىندا 456 شاقىرىم اۆتوجول سالىنعان. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2,2 پايىزى بولىپ, مەملەكەتتىك بورىشتىڭ 21,6 پايىز­ىن قۇراعان. بۇل تاۋەكەلدى ءمان­دەردەن الىس, بىراق ول كۇندە­لىك­تى باقىلاۋدان تۇسپەيدى, دەدى مينيستر. بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقى­لاۋ جونىندەگى ەسەپ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى قوزى-كورپەش جاڭ­بىرشيننىڭ سوزىندە جاعداي­دىڭ كۇردەلى ەكەندىگى اشىق ايتىلدى. «ەل ەكونوميكاسىنا تەرىس ىقپال ەتەتىن سىرتقى فاكتورلاردىڭ جاعدايىندا سالىقتىق جانە كە­دەندىك اكىمشىلەندىرۋلەردى كۇشەيتۋ قاجەت. الايدا, ول جەت­كىلىكتى دارەجەدە ىسكە اسىرىلعان جوق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەلدە تولىق پايدالانىلماي وتىرعان سالىقتىق جانە كەدەندىك تۇسىمدەر الەۋەتى زور», دەدى ول. سونىڭ مىسالىنا ول كاسىپكەرلىك قىزمەتتە قولما-قول اقشا اينالىمىنىڭ شەكتى ءمانى ەنگىزىلگەنىمەن, ونىڭ ورىندالمايتىنىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى بەس جىلدا ول 1,5 ترلن. تەڭگە دەڭگەيىندە قالىپ وتىر ەكەن. بۇل جالعان كاسىپكەرلىككە قولايلى جاعداي تۋعىزۋدا. سالىق تولەۋدەن جالتارۋعا قارسى كۇرەس تە تيىمدىلىكپەن جۇرگىزىلمەيدى. جالعان كاسىپ­كەرلىككە قارسى كۇرەس ءالسىز. سالىقتىق باقىلاۋ ساپاسىنىڭ ءتو­مەندىگىنەن مەملەكەتكە بەرەشەك كولەمى 85,3 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن. وسىنداي جاعدايدا ءناتي­جەسىز سالىق تەكسەرىستەرىنىڭ ۇلەسى جوعارى بولىپ وتىر, دەدى ق.جاڭبىرشين. ول بارلىق تەك­سەرىستىڭ ۇشتەن بىرىنە جەتكەن. تەك­سەرۋ ناتيجەسىندە بەلگىلى بولعان تولەنبەگەن 600 ملرد. تەڭگە كو­لەمىندەگى سالىقتىڭ 34,4 ملرد. تەڭگەسى عانا ءوندىرىپ الىنعان. سونىمەن قاتار, ەسەپتى كەزەڭدە 459,2 ملرد. تەڭگە بيۋدجەت قارا­جاتى ءتيىمسىز پايدالانىلعان. سونداي-اق, 7,8 ملرد. تەڭگە يگەرىل­­مەي قالعان. بيۋدجەتكە ءتۇسۋ­گە ءتيىستى دەبيتورلىق بەرەشەك كولەمى دە 206 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, شەكتەن تىس شارىقتاپ كەت­كەن. وسى قارىزدى ازايتۋ ءجونىن­دەگى شارالار سىلبىر بولىپ وتىر, دەپ اتاپ كورسەتتى توراعا. بۇدان باسقا دا ماسەلەلەر ايتى­لىپ, بيۋدجەت قاراجاتىن باقى­لاۋ, اكىمشىلەندىرۋ ىسىندە ۇلكەن ول­قىلىقتار بار ەكەندىگى كولدەنەڭ تارتىلدى. تالقىلانىپ جاتقان ماسەلە بويىنشا قوسىمشا باياندامانى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى قوجاحان جاباعيەۆ جاسادى. وسىدان كەيىن دەپۋتاتتار تالقىلاۋلارعا قاتىسىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا وزدەرىنىڭ سۇراقتارىن بەرە باستادى. سونىڭ ىشىندە ومار­حان وكسىكباەۆتىڭ «قازاگرو» حولدينگ 2013-2014 جىلدارى حالىقارالىق كۋپوندى وبليگاتسيا شىعارىپ, ءوزىنىڭ ەسەپشو­تىنا 4 ملرد. تەڭگە قاراجات تارتقانىن ايتتى. سونىڭ 806 ملن. دوللارى ءارتۇرلى بانكتەردىڭ دەپوزيتىنە سالىنىپتى. ول كەزدەگى دوللارلىق دەپوزيتتىڭ سىياقىسى 4,6 پايىز بولعانىن ايتا كەلىپ, دەپۋتات دەپوزيتكە سالىنعان بار­لىق سومانىڭ 384 ملن. دوللارى ءتورت بانككە 3,5 پايىز وسىمگە بەرىلگەنىنە تاڭعالاتىنىن جەت­كىزدى. نەگە بۇلاي, دەدى ول. جۋىق شامامەن ساناعاندا وسى وپەراتسيا­دان مەملەكەتتىك حولدينگ 4 ملن. دوللار جوعالتقان. وسىنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى, دەي كەلىپ, دەپۋتات مەملەكەتتىڭ قاراجاتى كىمنىڭ قالتاسىنا كەتتى دەگەن ناقتى سۇراق قويدى. جالپى, دەدى ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىرعان و.وكسىكباەۆ, 2015 جىلى حولدينگ 96 ملرد. تەڭ­گەگە زيان شەككەن. سول وسىنداي وپەراتسيالاردىڭ كەسىرىنەن ەمەس پە دەدى دەپۋتات. بۇعان حولدينگتىڭ باسقارما توراعاسى نۇرلىبەك مالەلوۆ جاۋاپ بەردى. تارتىلعان اقشانىڭ باسىم كوپشىلىگى بانكتەرگە 10 پايىزدىق وسىممەن ورنالاستىرىلدى. ال دوللارلىق دەپوزيتتى ءبىز 3,5 پايىزدىق وسىمگە ۋاقىتشا بەرگەن ەدىك. قازىر ول قاراجات الىنىپ, تەڭگەمەن 10 پايىزدىق وسىمگە بانكتەرگە قايتادان بەرىلدى, دەدى ول. ال 96 ملرد.-تىق زيان شەگۋدى ول تەڭگەنىڭ دوللارعا قاراعاندا باعامىنىڭ قۇلاعانداعى تەرىس اسەرى دەپ قۇتىلدى. بىراق بۇعان دەپۋتات قاناعاتتانباي, ميلليون­داعان دوللاردى 3,5 پايىز ءوسىم­گە ۋاقىتشا بەردىك دەگەننىڭ تەرىس­تىگىن فاكتىلەرمەن دالەلدەپ, بۇل ۋاقىت ءبىر جىلدان ارتىق مەرزىمگە سوزىلعانى تۋرالى ايتىپ بەردى. تۇيىققا تىرەلگەن ن.مالەلوۆ: «مەن سىزگە جاۋاپتى جازباشا بەرەيىنشى», دەپ قۇتىلدى. وسىنداي وتكىر پىكىرسايىس­تاردان كەيىن ءماجىلىس رەس­پۋبلي­كالىق بيۋدجەتتىڭ اتقا­رىلۋى تۋرالى ەسەپتى ماقۇلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جولدادى. سونداي-اق, جالپى وتىرىستا جەر كودەكسىنىڭ كەيبىر نورما­لارى­نىڭ قولدانىسىن جانە «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 2 قاراشاداعى زاڭ­نىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋىن توق­تاتا تۇرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بو­يىن­شا قورىتىندى ازىرلەۋ مەرزىمى بەلگىلەندى. اۋعانستانمەن ازاماتتىق قور­عانىس, توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى جويۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دا جۇمىسقا قابىلداندى. سونىمەن قاتار, جالپى وتىرىستىڭ كۇن ءتار­بىنە كونستانتين پلوتنيكوۆ پەن حاليدا قامباروۆانى رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كومي­تەتىنە مۇشە ەتىپ تاعايىنداۋ ماسە­­لەسى دە ەنگىزىلگەن ەكەن, بۇلار دا وڭاي شەشىمىن تاپتى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»