قاي مەملەكەت ءۇشىن بولماسىن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردى باعىپ, ۇستاۋ بارىسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان ماسەلە ەكەندىگى بەلگىلى. ويتكەنى, قىلمىس جاساپ, جازاسىنا ساي سوتتالعان ادامداردى قوعامنان وقشاۋلاعانمەن ءىس بىتپەيدى. ولاردىڭ الگى قىلمىسىنا ساي جازاسىن وتەۋى ءۇشىن قالىپتى تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. وعان ادام ومىرىندەگى بارلىق ماسەلەلەر كىرەدى. ىشىندە قۇقىن دا تاپتاماۋ جاعى ويلاستىرىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سوتتاپ تۇزەۋ مەكەمەسىنە وتىرعىزعان سوڭ ول ادامدى ەندى مەملەكەت قالتاسىنان ۇستاۋ قاجەت. جازالاردى ورىنداۋ ورگاندارى سوتتىڭ ۇكىمىمەن تۇتقىندالعانداردىڭ تەك بوستاندىعىنان عانا ايىرىلعانىن تۇسىنەدى, الايدا قازىرگى جاعدايدا ولاردىڭ مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنە ارالاسۋى, قورعالۋ قۇقىعى كۇن وتكەن سايىن ماڭىزدى بولا تۇسكەنىن اشىق مويىندايدى. بۇل تۋرالى, ياعني قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ ماسەلەلەرى جايىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ءىىم قاج كوميتەتىنىڭ توراعاسى باۋىرجان بەردالين ايتتى. جالپى, بۇگىنگى ۋاقىت قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق-پراكتيكالىق شارالاردى جۇرگىزۋمەن سيپاتتالاتىنىن الدىندا دا جازعانبىز. بۇل كوممۋنالدى-تۇرمىستىق, مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ جانە ت.ب. بىراق بۇل رەتتە ءبىر ەرەكشەلىك, قاج كوميتەتىنىڭ ءبىر جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى جازالاردى ورىنداۋ سالاسىنىڭ دامۋىنداعى ناقتى پاراديگمالارىن بەلگىلەيتىن جاڭا قىلمىستىق, قىلمىستىق-اتقارۋ جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامالاردىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەۋىن قاپەرگە العان ءجون. ال بۇل ورايدا باۋىرجان مۇرات ۇلىنىڭ ءسوز ساپتاۋىنا قاراعاندا, قازىرگى كۇنى بارلىق تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە سوتتالعانداردىڭ مىنەز-ق ۇلىق دارەجەلەرىن انىقتايتىن كوپ ساتىلى جۇيە ەنگىزىلگەن. جاڭا زاڭداردىڭ قولدانىلۋى, سوت پراكتيكاسى, زاڭنامالاردى ىزگىلەندىرۋ جانە ەڭ باستىسى سوتتالعانداردىڭ زاڭعا مويىنۇسىنۋى – تۇرمەدەگىلەر سانىنىڭ بىردەن ازايۋىنا اسەر ەتكەن. ماسەلەن, اعىمداعى جىلى كولونيالاردان 5 مىڭنان اسا (5002) ادام بوساپ شىقتى, ونىڭ ىشىندە 15 پايىزى شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساعاندار جانە جازاسىنىڭ وتەلمەگەن بولiگi نەعۇرلىم جەڭiل جازا تۇرiمەن اۋىستىرىلعاندار ءبىر جارىم ەسەگە كوبەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2002 جىلى 3-ورىندا بولعان قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا تۇرمەدەگى ادامدار سانىنان الەمدىك رەيتينگتە 61-ورىندا تۇر. ال بىلە بىلسەك, تۇرمەدەگى ادامدار سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ءىىم كوممۋنالدى-تۇرمىستىق جاعدايى ەڭ ناشار دەگەن كولونيالاردى جابۋ تۋرالى دا شەشىم قابىلدادى. سوڭعى 1,5 جىل ىشىنە ەلىمىزدە 3 كولونيا وڭتايلاندىرىلدى (اپ-162/5, ەس-164/8). جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى دا 6 مەكەمەنى قىسقارتۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە ماتەريالدىق-تۇرمىستىق قامتاماسىز ەتۋدى جاقسارتىپ, 2015 جىلى تيىسىنشە بiر سوتتالعان ەر ادامعا شاققانداعى تۇرعىن الاڭ نورماسىن 2,5-تەن 3,5 شارشى مەترگە دەيىن, ال ايەلدەر ءۇشىن 4-كە دەيىن, ەمحانالار مەن بالالار كولونياسىنداعى تۇرعىن الاڭىن 5-تەن 6,5 شارشى مەترگە دەيىن كەڭەيتۋگە الىپ كەلدى. بۇل نورمالار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى قاراستىرىلماي, تەك بۇگىنگى ۋاقىتتا عانا مۇمكىن بولىپ وتىرعانىن اتاپ ايتۋ قاجەت. ارينە, بارىنە بەلگىلى, سوتتالعاندار ۇزاق مەرزىم بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا بولعان ۋاقىتىندا الەۋمەتتىك جانە تۋىستىق قاتىناستار الشاقتاي باستايدى. وسىعان جول بەرمەۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. ماسەلەن, وسى جىلى سوتتالعانداردىڭ ءبىر جارىم مىڭ تۋىسى قاتىسقان 40-تاي اشىق ەسىك كۇندەرى وتكەن. مۇنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە قىلمىس 50 پايىزعا قىسقارعان, قاساقانا زاڭ بۇزۋشىلىقتار 48 پايىز, دەنە مۇشەسىن زاقىمداۋ 32 پايىز, ءولىم-ءجىتىم 30 پايىزعا, ال تۋبەركۋلەزبەن اۋىرۋ 20 پايىزعا كەمىگەن كورىنەدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»