اباي دۇنيەتانىمىنداعى جان سىرى, حاۋاس جايىن تانۋداعى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ۇلەسى حاقىندا
بۇگىنگى تاڭداعى ءبىر باستى مىندەت – ابايدى شىنايى ءارى تەرەڭ تانۋ. قازىر اباي تۋرالى دەرەكتەر مەن ىزدەنىستەر بۇرىنعىدان كوبەيدى. سويتسە دە اباي ءدۇنيەتانىمىنىڭ وزەگىن تانۋ ءالى دە كوپ تەر توگۋدى قاجەت ەتەدى.
ابايداعى وزەكتى ماسەلەنى ءوز كەزىندە م.اۋەزوۆ «نراۆستۆەننايا ليچنوست» دەپ اتاعان, ال كەيىنگى قىرىق جىلدان اسا ۋاقىت كولەمىندە مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى مۇنى اقىننىڭ ءوز ءسوزى – «تولىق ادام» دەگەن اتاۋمەن وندىرتە زەرتتەپ كەلەدى. بۇگىندە بۇل كۇردەلى تانىم عىلىمي اينالىمعا ەنىپ, زيالى قاۋىم ساناسىنا ءتاپ-ءتاۋىر ءسىڭىستى بولىپ قالعان جايى بار. م.مىرزاحمەت ۇلى بىرىنشىدەن, ابايتانۋداعى م.اۋەزوۆ ەڭبەگىن جۇيەلەدى, ەكىنشىدەن, م.اۋەزوۆتىڭ كوپ قۇمارتىپ, بىراق تاراتىپ ايتا الماي كەتكەن ابايدىڭ شىعىسقا قاتىسىن قايتا ءتىرىلتىپ, جان ءبىتىردى, ۇشىنشىدەن, اباي شىعىسىنا كوپ قاتىسى بار تولىق ادام تانىمىن بۇگىنگە دەيىن وندىرتە زەرتتەپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ابايداعى تولىق ادام تۋرالى وزەكتى ويدى تاراتا قاراستىرۋدا م.مىرزاحمەت ۇلىنا تالاپكەر زەرتتەۋشىلەر ەركىن ىلەسە الماي ءجۇر. ابايداعى تولىق ادام تانىمىن تياناقتى دا تەرەڭ زەرتتەۋدە ازىرگە م.مىرزاحمەت ۇلى عانا دارا شىعىپ تۇر.ابايتانۋشى عالىمنىڭ «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» اتتى اتاقتى ەڭبەگىنىڭ ەڭ تەرەڭ دە تانىمدى تاراۋى – «اباي مۇراسىنىڭ شىعىسقا قاتىسى م.اۋەزوۆ زەرتتەۋىندە» دەپ اتالادى. م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ بۇل ەڭبەگى تۋرالى, اسىرەسە, اتالعان تاراۋدىڭ ءمان-ماعىناسى جايلى اقىن-جازۋشى, عالىمدار تاراپىنان ءبىرشاما تاراتىلىپ جازىلدى. سويتسە دە اباي دۇنيەتانىمى مەن ومىرلىك مۇراتىنىڭ وزەگى تۋرالى وي وربىتەتىن بۇل تاراۋدىڭ ءمانى مەن ءنارى, ەڭ باستى ءتۇيىنى ءالى دە انىق, ايقىن اشا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. ءارى عالىمنىڭ زەرتتەۋشىلىك ىزدەنىسى مەن قارىم-قابىلەتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن وسى تاراۋدان تەرەڭ تانۋعا بولادى.
م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ اتالعان عىلىمي ەڭبەگىنىڭ تابىستى, جاڭالىقتى تۇستارى مول. وسى ورايدا, ەڭ اۋەلى عالىمنىڭ ءوز تاقىرىبىن تانىتۋدا عالىمدىق پەن سۋرەتكەرلىك قارىم-قابىلەتىن بىردەي پايدالانعان م.اۋەزوۆتىڭ «ابايعا قاتىستى زەرتتەۋلەرى مەن وي-پىكىرلەرىنىڭ ىشىنەن ءار جىلدار مەن ءتۇرلى ەڭبەكتەردە ەركىن ءجۇزىپ جۇرگەن وزەكتى تۇيىندەرىنىڭ» قالىپتى جۇيەسىن تاۋىپ جاساۋىن زور تابىس دەمەسكە لاج جوق. جۇيەنى تابۋ, جاساۋ – اۋەلگى جاڭالىق, ال سول جۇيەدەگى كوپ قىرتىستى اباي دۇنيەتانىمىنىڭ ىشكى يىرىمدەرى مەن شىنايى شىندىقتارىن اشۋ عالىم م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ۇزاق جىلعى ماشاقاتتى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. بۇگىندە ابايدىڭ اقىندىق مۇراسى, جالپى دۇنيەتانىمى مەن كوركەم تانىمى تۋرالى ىزدەنىستى ەڭبەكتەرگە ءزارۋ ەمەسپىز. عالىمنىڭ ءوزى جاساعان ابايتانۋعا قاتىستى بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىندە اقىن بولمىسى مەن مۇراسىنا قاتىستى ءتورت مىڭنان استام ءتۇرلى ەڭبەكتەر ءتىزىمى جيناقتالعان. بۇل قۋاناتىن, مارقاياتىن جاعداي. ءسويتسە دە اباي شىعارمالارىنداعى شىعىستىق جاعالاۋدان تابىلاتىن تولىق ادام تانىمى تۋرالى كۇردەلى دە ءتوركىنى تەرەڭ ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن عانا تابا الۋىمىز بۇل كۇندە ايقىندالىپ, ءمالىم بولىپ قالدى.
م.مىرزاحمەت ۇلى اباي مۇراسىنىڭ شىعىسقا قاتىسى م.اۋەزوۆ زەرتتەۋىندە ءتورت سالا بويىنشا جۇرگىزىلگەنىن انىقتاپ, ابايتانۋ الەمىندەگى ىزدەنىسىمىزگە باعىت-باعدار بەرەتىن بەلەسكە سىلتەپ ءجىبەرگەندەي بولادى. بولمىسى كۇردەلى تۇلعالاردىڭ شەتى-شەگى كورىنبەيتىن كول-كوسىر تانىمى كوپشىلىك قاۋىمنىڭ, ءتىپتى, ماشاقاتتى تۇردە ىزدەنىپ جۇرگەن كوزى قاراقتى كىسىلەردىڭ دە كوكەيىنە جەڭىل جەتە بەرمەيدى. ۇلى تۇلعالاردىڭ بيىك دەڭگەيىنە تەز-اق كوتەرىلمەك بولعان تالابىمىز جاقسى-اق, سويتسە دە ازداپ استام ارەكەت. تانىم دەگەن ۇعىمدى بيىكتەگى تۇعىر دەپ تۇسىنسەك, وعان جەتۋ كوزگە كورىنە بەرمەيتىن ءبىلىم جولىنداعى باسپالداقتارسىز مۇمكىن ەمەس. كەڭ ماعىنادا ءارى اقيقاتىن ايتار بولساق, م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» اتتى ەڭبەگىن ۇلى اقىن دۇنيەتانىمىن يگەرۋ جولىنداعى ەلەۋلى ءبىر باسپالداق دەپ ۇققان ءجون.
ابايدىڭ بۇگىندە ءبىز بىلەتىن بيىكتەگى ۇلى تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋدا ول وقىعان ءارتۇرلى كىتاپتاردىڭ ۇلەسى مول بولعان. مۇنى, اسىرەسە, م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگىن وقىپ تانۋ ۇستىندە جەتە سەزىنەمىز. ابايدىڭ كوزدەگەن نىساناسىنا جەتكەن دۇنيەتانىمدىق دەڭگەيىن تانىپ, تالداۋ جاساۋ جاقسى-اق, الايدا سول بيىك دەڭگەيدەگى دۇنيەتانىم قانداي ءبىلىم باسپالداقتارىمەن قالىپتاسقانى اقىن وقىعان ءارتۇرلى قاينار كوزدەرمەن عانا ءمالىم بولماق. اباي ءنار العان رۋحاني كوزدەردىڭ شىعىستىق جاعالاۋى جاعىنان انىقتالىپ, جەتە قاراستىرىلماعانىنان دا اقىن دۇنيەتانىمىنداعى وزەكتى جايلار, ءارى جۇرەگى سانالار جاندى تۇستارى قالتارىستا قالىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ال اباي دۇنيەتانىمىنىڭ وزەكتى جايلارى – عالىم م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا الىپ كەلگەن تولىق ادام, جاۋانمارتلىك, يمانيگۇل, حاۋاس تانىمدارى. اباي دۇنيەتانىمىنىڭ قۇبىلىستى قالىپتاعى ماسەلەسى – تولىق ادام بولسا, ماندىك وزەگى – ءۇش سۇيۋدەن تۇراتىن يمانيگۇل. قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا اباي مۇراسى مەن دۇنيەتانىمىنا قاتىستى ماسەلە ءبىرشاما مول ءسوز بولعانىمەن, شىعىستىق جاعالاۋدان ءنار الىپ قورلانعان, ءسويتىپ دۇنيەتانىم دەڭگەيگە جەتكەن اقىنداعى تولىق ادام تانىمى سەكسەنىنشى جىلدارعا دەيىن وزەگى تۇرعىسىنان تانىلماق تۇگىلى, سىرتقى سارايى, قاڭقاسى دەرلىك قۇبىلىستىق قىرى تۇرعىسىنان دا بىلگىر بولجانىپ, تياناقتى قاراستىرىلمادى. مۇنىڭ ەندى ءارتۇرلى سەبەبى, ساياسات, يدەولوگيا, ءتىپتى, مامانعا قاتىستى جاعدايلارى دا بولعانى بەلگىلى. سويتسە دە جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىمەن امالىن تاۋىپ, اقىن مۇراسىنىڭ وزەكتى جايىن جۇمىلا كىرىسىپ زەرتتەپ كەتۋگە سونشالىق كەدەرگى بولاتىنداي قىتاي قورعانى دا جوق ەدى. وسى ورايدا ابايدىڭ شىعىسقا قاتىسىن تياناقتى زەرتتەۋدە دارا شىعىپ قوماقتى ناتيجە بەرگەن م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ عىلىمي ىزدەنىسى اسا ەلەۋلى.
م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» اتتى مونوگرافياسىنىڭ ەڭ قوماقتى دا مازمۇنى تەرەڭ تاراۋى – «اباي مۇراسىنىڭ شىعىسقا قاتىسى م.اۋەزوۆ زەرتتەۋىندە» بولسا, وسى تاراۋدىڭ زەردەلەۋ, زەرتتەۋ جاعىنان تانىمى مەن تابىسى باسىم شىققان ءۇشىنشى ءبولىمى – «ابايدىڭ يسلامياتقا قاتىسى» تۋرالى ماسەلە دەۋگە بولادى. اباي دۇنيەتانىمى قالىپتاسار كەزەڭ قازاق جەرىندە يسلام ءدىنى ورىستەپ تۇرعان جاعدايدا بولاتىن. اۆتوردىڭ وسى جايعا بايىپتى بارلاۋ جاساۋى تەگىن ەمەس. بۇل بايىپتى بارلاۋ م.اۋەزوۆتىڭ «ابايعا شىعىستان كىرگەن بۇيىمداردىڭ باسى يسلام ءدىنى» دەگەن اتالى ءسوزىنىڭ سىرىن تانۋ ءۇشىن قاجەت بولعانىن بايقايمىز. عىلىم مەن كوركەم ادەبيەتتىڭ سان سالاسى مەن ءتۇرلى جانرىندا بەلسەنە ەڭبەك ەتكەن م.اۋەزوۆ ءوز كەزىندە ءاربىر وزەكتى ويىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن تولىق ءارى تەرەڭدەي ايتا بەرۋگە مۇمكىندىگى دە بولا بەرمەگەنىن بولجايمىز.
م.اۋەزوۆتە ابايدىڭ يسلامياتقا قاتىسى جايلى نانىمىن زەرتتەۋ بارىسىندا قورىتىپ ايتقان ەكى ءتۇرلى تەزيستىك پىكىرى بار. ال م.مىرزاحمەت ۇلى ءوز كەزەگىندە م.اۋەزوۆ تۇيىندەپ تاپقان وسى ەكى تەزيستىك ويدىڭ ايتىلۋ سەبەبىن كەڭ تۇردە تاراتىپ ءسوز ەتەدى. سەبەبى, تالاپتى ىزدەنۋشىگە بۇل ەكى تەزيستىك ويدىڭ ايتىلۋ سەبەبى مەن اقيقات ءمان-جايىن م.اۋەزوۆ زەرتتەۋلەرى بويىنشا وزدىگىنەن تاۋىپ, ولاردى تۇشىنا, «تويىنا» تانۋ قيىنعا سوعادى. ابايدىڭ يسلامياتقا قاتىسى تۋرالى م.اۋەزوۆ قورىتىپ ايتقان اۋەلگى تەزيس – «اباي ءدىنى – سىنشىل اقىلدىڭ شارتتى ءدىنى» دەپ اتالادى. اركىم دە ەرىكسىز ويلانىپ قالادى: ول نەگە شارتتى ءدىن, اقىلى نەگە سىنشىل, ناتيجەسىندە قانداي ءدىن پايدا بولدى؟ وسىنىڭ سىرىن انىق, اشىق تاراتىپ ايتۋ – عىلىم ءۇشىن قاجەتتى ىزدەنىس بولاتىن. م.مىرزاحمەت ۇلى وسى ءبىر مىندەتتى موينىنا العان, ءارى ونى ءساتتى دە جەمىستى ناتيجەمەن ورىنداپ شىققان. عالىم ءوز تاراپىنان «اقىن شىعارمالارىندا جەلىلى, جۇيەلى تۇردە ءسوز بولاتىن اسا كۇردەلى دۇنيەتانىمدىق ءمانى بار ۇعىمداردىڭ ءبىرى – «جان سىرىنا» تەرەڭ بارلاۋ جاسايدى. سەبەبى, ءدال وسى ماسەلە اباي دۇنيەتانىمىن تانۋعا, سونداي-اق م.اۋەزوۆ جاساعان تەزيستىك ويدىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءسويتىپ, جان سىرىنىڭ ءمانى اقىندا كەڭ قولدانىلاتىن جان قۇمارىنىڭ نە ەكەنىن تانىعاندا عانا ءمالىم بولماق. ءارى ابايدىڭ جان سىرى تۋرالى ويلارىن ونىڭ م.مىرزاحمەت ۇلى شارتتى تۇردە بولگەن ءتورت ءتۇرلى ۇعىمىندا تانىپ بىلمەك كەرەك. بۇل – جان سىرىنىڭ اباي شىعارمالارىندا كورىنىس تاۋىپ, بىزگە ءمالىم بولعان قىرلارى عانا. ال ونىڭ وزگە سىرىن ۇلى اقىن: «جان قۋاتى دەگەن قۋات بەك كوپ نارسە, ءبارىن مۇندا جازارعا ۋاقىت سىيعىزبايدى» دەپ تاراتىپ ايتپاي, كەلتە قايىرىپتى. اقىن دۇنيەتانىمىنداعى جان سىرىنىڭ ءتورت ءتۇرلى تۇسىنىگىن بىلگەننەن كەيىن عالىمنىڭ اقىنعا قاتىستى «جان سىرى جايلى وي ورىسىندە وزىندىك دەربەس بەتى بار» دەگەن وي-ءتۇيىنىن قينالماي-اق قابىلداي قويامىز. ءتىپتى, ءمان-مازمۇنىندا وتكەن زامان ويشىلدارىنداعى كونە تۇسىنىكتەردىڭ تابى «مەنمۇندالاپ» كورىنىپ, سەزىلىپ تۇراتىن – ادامعا ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن سىيى, رۋحى ماعىناسىنداعى جان سىرىنان دا ابايدىڭ وزىندىك جاڭالىقتى تانىمى بايقالىپ تۇرادى. مۇنى عالىم م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ اباي سوزدەرى استارىنان ءوز ىزدەنىسىمەن تاپقان ءتۇيىندى ويلارى ارقىلى بىلە الامىز. اقىننىڭ جەتىنشى سوزىندە «ازەلدە قۇداي تاعالا حايۋاننىڭ جانىنان ادامنىڭ جانىن ءىرى جاراتقان, سول اسەرىن كورسەتىپ جاراتقان» دەگەن وي بار. وسىنداعى اقىننىڭ «ادامنىڭ جانىن ءىرى جاراتقان» دەگەن ويىن م.مىرزاحمەت ۇلى ادامداعى سىرتقى دۇنيە سىرىن ۇعىنۋ قابىلەتى باسىم بولاتىن جان قۋاتىمەن بايلانىستىرادى. ءدال وسى ءتۇيىن اقىل-ويعا قونىمدى. م.مىرزاحمەت ۇلى جازعانداي, اباي كونە ۇعىمداعى ءتاڭىرى بەرگەن سىي رەتىندەگى جان سىرىن كوپ تاراتپاي, كەلتە قايىرىپ قانا قويادى. جالپى, اباي دۇنيەتانىمىنداعى جان سىرىنىڭ اللادان كەلگەن سىي, تارتۋ تۇرىندەگى ۇعىمى, ماتەرياليستىك باعىتتاعى عالىمدار جازعانداي, قايشىلىقتى تانىتار كەمشىلىك تە ەمەس شىعار. مۇمكىن, بۇل بىزدەردىڭ جاننىڭ شىن سىرىن ءبىلمەگەندىكتەن جاساعان شەكتەۋلى وي-ءتۇيىنىمىز عانا بولار. ادامنىڭ اسىل دا جۇمباق جاراتىلىس ەكەنىنە ەش كۇمانىمىز بولماسا, جانىمىزدىڭ ءدال وسى تاڭىردەن جەتكەن سىي رەتىندەگى ۇعىمى بىزدەردى ءالى تالاي تىعىرىققا تىرەسە كەرەك. ءتىپتى, اباي شىعارمالارىندا مولىنان كورىنىس تاپقان وبەكتيۆتى دۇنيەنىڭ ادام ساناسىندا ساۋلەلەنۋ پروتسەسىمەن پايدا بولاتىن رۋحاني قۇبىلىس ۇعىمىنداعى جان سىرى دا قازىرگى تاكاپپار تۇسىنىگىمىز بويىنشا اقيقات, جاڭاشىل كورىنگەنىمەن, ادامدا بار مۇنداي ارتىقشا قاسيەتتى قالايشا قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنسىز بولدى دەي الامىز. اتتەڭ, وسى ماسەلەنى تاراتىپ ايتۋدا ۇلى ابايعا ۋاقىتتىڭ تارلىق جاساعانى وكىنىشتى. م.مىرزاحمەت ۇلى پايىمداعانداي, اباي جان سىرى جايلى مول تانىمى مەن وي تولعانىستارىنىڭ تەك نەگىزگى دە باستى ۇعىمدارى عانا ءسوز بولعانىن ەسكەرتىپ كەتكەن.
م.مىرزاحمەت ۇلى ابايداعى باسىم جاعدايدا كورىنىس تاپقان رۋحاني قۇبىلىس, تانىمدىق قازىنا ماعىناسىنداعى جان سىرىنا جەتە ءمان بەرىپ, تالداۋىن وسى تۇرعىدان جالعاستىرادى. جاندى – اقىل مەن تانگە قوزعالىس بەرىپ, ولاردىڭ قوزعالىپ, ءوسىپ دامۋىنا جاعداي جاسايتىن تەتىك رەتىندە ۇعىنۋعا بولادى. بۇرىنعى-سوڭعى ويشىلدار جازعانداي, قورەكتەنۋ, ءوسۋ, كوبەيۋ كۇشى جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر جانىندا بار جان قۋاتى. ال اباي ايتاتىن ادام جانىنىڭ ءىرى جاراتىلۋى – ونىڭ اقىلمەن بايلانىستى ويلاي الاتىن تىرلىگىندە بولسا كەرەك. ءارى اباي دۇنيەتانىمى بويىنشا, جان قۋاتىمەن قورلاناتىن اقىل-وي كۇندەلىكتى ءومىر تاجىريبەسىنەن پايدا بولادى. م.مىرزاحمەت ۇلى تاراتىپ جازعان اقىن دۇنيەتانىمىنداعى جان سىرىنىڭ تابيعاتى وسىنداي مازمۇن مەن باعىتتا كورىنىس تاپقان. اقىننىڭ جان تابيعاتىنا بايلانىستى قولدانعان تەرميندىك ءمانى بار سوزدەرىنىڭ ءبارى دە ادامنىڭ اسىل قاسيەتى – ءبىلۋ, تانۋ پروتسەسىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. باستاپقىدا جاننىڭ جيبيلي (تۋمىسىنان بار) قۋاتىمەن پايدا بولاتىن جان قۇمارى جان قۋاتىنىڭ ارەكەتى بارىسىندا جان تاماعىمەن ازىقتانا ءجۇرىپ رۋحاني بولمىس, قازىنامىزدى قالىپتاستىرادى. م.مىرزاحمەت ۇلى اباي تانىمىن وسى تۇرعىدان تانىعاندا عانا اقىنداعى جان سىرى جونىندەگى كوزقاراستىڭ تابيعاتىن ءدال ۇعارىمىزعا ءجون سىلتەيدى. بۇكىل ءدىن اتاۋلى, ونىڭ ىشىندەگى يسلام دىنىندەگى جان تابيعاتى تۋرالى كونە ۇعىمنان بولەك كەتىپ, ونى ادامزاتتىڭ اسىل ارەكەتى – تانىم پروتسەسىمەن بايلانىستىرۋى سەبەپتى ابايدىڭ ءدىنى – سىنشىل اقىلدىڭ شارتتى دىنىنە اينالعان. ابايدىڭ يسلامياتقا قاتىسى تۋرالى وي قورىتۋ بارىسىندا م.اۋەزوۆ جاساعان بۇل تەزيستىڭ ءمان-ماعىناسى عالىم م.مىرزاحمەت ۇلى زەرتتەۋىندە وسىلايشا جان-جاقتى بايلانىسىمەن جۇيەلى تانىمىن تاپقان.
م.مىرزاحمەت ۇلى م.اۋەزوۆتىڭ «اباي ءدىنى – سىنشىل اقىلدىڭ شارتتى ءدىنى» دەگەن تەزيستىك پىكىرىنىڭ سونشالىق ءبىلگىرلىكپەن ايتىلعانىن ەندىگى جەردە اقىننىڭ حاۋاس جايلى ويلارىنا ءۇڭىلۋ ارقىلى تاراتىپ باعادى. اۋەلى اۆتور اباي شىعارمالارىنداعى حاۋاس جايلى ماسەلەنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ارنايى زەرتتەلمەي كەلگەنىن ارنايى ەسكەرتىپ وتەدى. ال ءسوز بولا قالعان جاعدايدا ولاردىڭ حاۋاس ءسوزىنىڭ ءمان-مازمۇنىن اشا الماعان جاعدايىن ايتادى: «حاۋاس جايلى ارنايى دايىندىقپەن كەلىپ, ءتۇپ-توركىنىن تاني وقىماسا, اباي شىعارمالارىندا كوتەرىلگەن پىكىرلەردىڭ تابيعاتىن تەرەڭدەپ, بىردەن ءتۇسىنىپ كەتۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوعاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز». حاۋاستىڭ ادامزات بولمىسىمەن, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم, تانىم جولىنداعى قاسيەتتى ارەكەتىمەن تىعىز بايلانىسى اباي شىعارمالارىندا مولىنان كورىنىس تاپقان. م.مىرزاحمەت ۇلى اباي شىعارمالارىنداعى حاۋاس ءسوزىنىڭ ءارتۇرلى ء(ۇش ءتۇرلى) ۇعىمدارىنداعى ءمان-ماعىناسىنا تەرەڭ تالداۋ جاسايدى. عۇلاما عالىم م.اۋەزوۆ قانا ەمەس, ابايدىڭ ءوزى دە حاۋاس جايلى وي-پىكىرلەرىن ءوز شىعارمالارىندا ارنايى ايالداپ تانىتپاي, شاشىراندى تۇردە بەرىپ وتىرعان. وسى ورايدا عالىم م.مىرزاحمەت ۇلى جاساعان ەرەن ەڭبەكتىڭ قادىر-قاسيەتى ەسەلەنە تۇسەدى. عالىم م.مىرزاحمەت ۇلى ابايدىڭ حاۋاس جايلى تانىمىن كۇندەلىكتى ءومىر تاجىريبەسىنەن عانا تۋىنداعان قۇبىلىس دەۋگە كەلمەيتىنىن ارنايى ەسكەرتەدى, اۋەلى حاۋاس تۋرالى تانىمنىڭ تاريحىنا بايىپتى بارلاۋ جاسايدى. ونىڭ ويىنشا, اباي وزىنە دەيىنگى حاۋاس جايلى جۇيەلى بىلىممەن ءسوزسىز تانىس بولعان. ىزدەنۋ بارىسىندا بايقاعانىمىز, بۇرىن-سوڭعى ويشىلداردا, اسىرەسە, اراب-مۇسىلمان عۇلامالارى مەن ورتا عاسىرداعى تۇركى اقىندارىندا حاۋاس جايلى وي-تولعانىس مول بولعان. ادام جاراتىلىسى جان سىرى, رۋحاني بولمىسىمەن ايقىندالادى. ال حاۋاس – ادام جانىنىڭ قۋاتتارى, ءارى ادامنىڭ عىلىم-ءبىلىمدى مەڭگەرىپ, اقىلدى, قايىرىمدى بولمىسقا اينالۋى حاۋاسسىز مۇمكىن بولمايدى.
م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ اباي تانىمىنداعى حاۋاس ماسەلەسىن ەرەكشە ءمان بەرە قاراستىرۋىن م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى عايىپتان تىرىلە قالىپ بىلەر بولسا, وزگەشە قۋانعان بولار ەدى دەپ ويلايمىز.
ابايدىڭ حاۋاس جايلى جالپى تانىمى, وزىندىك وي-پىكىرلەرى, م.مىرزاحمەت ۇلى اتاپ وتكەندەي, جيىرما جەتىنشى, وتىز سەگىزىنشى قاراسوزدەرى مەن «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» ولەڭىندە, ياعني ءۇش-اق شىعارماسىندا ءوز اتاۋىمەن ناقتىلى اتالىپ كورىنىس تاپقان. ال وزگە شىعارمالارىنداعى جالپى تۇردە عانا ايتىلىپ, جول استارىنان عانا ەمىس-ەمىس بايقالاتىن وي-پىكىر ۇشقىندارىن م.مىرزاحمەت ۇلى ءوز ىزدەنىسىمەن تاۋىپ, ىزەرلى ىزدەنىسىمەن زور تانىمدىق زەرتتەۋ جاساعان. قاراپايىم كوپشىلىك وقىرمان عانا ەمەس, اباي دۇنيەتانىمىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىن دەپ جۇرگەن زەردەلى كىسىنىڭ ءوزى اقىن شىعارمالارىنداعى ءۇش سالاعا ءبولىنىپ, سويتە تۇرا ءوزارا تىعىز بايلانىستا قولدانىلعان حاۋاس ۇعىمىنىڭ ءمان-ماعىناسىن م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ زەرتتەۋى ارقىلى عانا دالدەپ تاني الادى, وكىنىشكە قاراي, ءالى دە تاني الماي شاتاسىپ جۇرگەندەر دە بار. م.مىرزاحمەت ۇلى اباي شىعارمالارىنداعى حاۋاس, حاۋاس ءساليم, حاۋاسي حامسا زاھيريلەردىڭ ءمان-مازمۇنىن تانىتۋمەن بىرگە, وسى ۇعىمداردىڭ اقىن دۇنيەتانىمىمەن قارىم-قاتىناسىندا تۋعان وزەكتى جايلارىن دا شەشىپ بەرەدى. ماسەلەن, اقىننىڭ جيىرما جەتىنشى قاراسوزى ءۇش ءسۇيۋدىڭ قۇرامىنداعى ءبىرىنشى ءسۇيۋدى, ياعني اللانىڭ سۇيۋگە لايىق اسا بيىك بولمىسىن ەجىكتەپ تانىتۋ, مويىنداتۋ ماقساتىندا تۋعان ەكەن. اباي سوكرات نانىمى رەتىندەگى بۇل سوزىندە حاۋاسي حامسا ءزاھيريدىڭ (سىرتقى بەس سەزىم) پايدا بولۋىن تىكەلەي تاڭىرگە بايلانىستى قۇبىلىس دەپ تانۋعا بەيىم بولعانىمەن, ون توعىزىنشى ءسوزى مەن وزگە دە ءتول شىعارمالارىندا ءبىلۋ مەن ءبىلىم باستاۋى – جاڭاعى حاۋاسي حامسا زاھيري ەكەنىن, اسىرەسە, سانانىڭ كاسىبي جولمەن پايدا بولىپ ءوسۋى وسى حاۋاسي حامسا زاھيري ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن باسا ايتادى. ابايدا سىرتقى بەس سەزىم مەن سانانىڭ پايدا بولۋى جونىندە كەرەعار ەكى ءتۇرلى پىكىر بولعانىمەن, ونىڭ العاشقىسى سوكرات اتىنان ايتىلىپ, ال اقىننىڭ ءوز شىعارمالارىندا ادامنىڭ بارشا سانالى ومىرىندە سىرتقى الەممەن ەكى اراداعى بايلانىسى بولار كوپىرى ىسپەتتى حاۋاسي حامسا ءزاھيريدىڭ جان قۇمارى جەتەگىندەگى ارەكەتىن كاسىبي قۇبىلىس دەپ تانۋىن م.مىرزاحمەت ۇلى ابايدىڭ وزىندىك ءتول تۋما ويى دەپ بىلەدى. بۇل – عالىمنىڭ ابايداعى حاۋاسي حامسا زاھيري ءمانىن اشۋ بارىسىندا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ءارى شەشىمىن ءساتتى تاپقان وزەكتى ءبىر جاڭالىعى.
اقىن دۇنيەتانىمىنداعى ۇلكەن تانىمدىق وزگەرىس پەن سونى, تىڭ بەتبۇرىستىڭ شىن سىرى مەن ءمان-جايىن م.مىرزاحمەت ۇلى تاعى دا وسى حاۋاس ۇعىمىن تانۋ ارقىلى تاپقانىن كورەمىز. اباي فيلوسوفيالىق ليريكالارى مەن كەيبىر قاراسوزدەرىندە ءوزى ايتاتىن شەكتەۋلى, ولشەۋلى بولمىسىمەن ءتۇپ يەنى تانۋ جولىندا قانشالىق شاراسىزدىق تانىتقانىمەن, اللانى تانىپ بىلسەم, ونىڭ سىرىن, ءمانىن تەرەڭدەپ تۇسىنسەم دەگەن ءورشىل تالابىنان تانباي كەلگەن بولاتىن, اقىننىڭ بۇل باتىل ارەكەتى اسىرەسە, «لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە» ولەڭىنەن ايقىن بايقالاتىن. ابايداعى وسى تانىمدىق باتىل ارەكەت م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ەرەكشە ءۇڭىلىپ, حاۋاس ءسوزىنىڭ سىرىن ىزدەستىرە ءجۇرىپ ايرىقشا ءمان بەرە قاراعان اقىننىڭ «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» ولەڭىندە سىر بەرىپ, سەتىنەگەندەي, سىنعانداي بولادى. ياعني, وسى ولەڭىندە اباي ءوزى ولشەۋسىز اقىل يەسى دەپ بىلەتىن اللانىڭ ادامي اقىلمەن تانۋعا بولمايتىن ۇلىق سيپاتىن ءبىرجولا باس ۇرىپ مويىنداعان قالپىن تانىتادى. ال «لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە» ولەڭى مەن «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» ارالىعىندا پايدا بولعان اقىن دۇنيەتانىمىنداعى وسى بەتبۇرىس, ياعني يسلامياتقا دەگەن كوزقاراستىڭ ءوزگەرۋ سەبەبىن تەرەڭدەي اشۋدى عالىم ابايتانۋداعى كەلەشەكتە شەشىلەر كەلەلى مىندەت دەپ بىلەدى. وسى ورايدا ويعا ورالاتىن ءبىر ماسەلە, ەلۋگە تاياعان جاسىندا ءوز بولمىسىندا پايدا بولعان بۇلقىنىستىڭ, قىنجىلىستىڭ سەبەبىن ل.تولستوي ءوزىنىڭ «يسپوۆەد», «ۆ چەم مويا ۆەرا» اتتى شىعارمالارىندا اعىنان جارىلا ايتىپ, وزىندەگى دۇنيەتانىمدىق توڭكەرىستىڭ سىرىن تانىتىپ جازعان بولاتىن. ءبىر ەرەكشەلىگى, ل.تولستوي دا, اباي سەكىلدى, قۇدايدىڭ ارتىقشا, ايرىقشا بولمىسىن شىنايى مويىنداپ بارىپ قانا وزىنە مازا بەرمەگەن سۇراققا جاۋاپ تابادى, ياعني قۇدايىن تاپقان ءماندى ومىرىنە ورالادى. جاراتۋشىنىڭ ۇلىق سيپاتى مەن اسقان بولمىسىن اشىق ايتىپ, ونىڭ بولمىسىنا بويلاي الماۋدى اقىلعا سىن ساناپ, ءمىن كورگەن زامان, قۇدايعا شۇكىر, كەيىن قالىپ بارادى. سوندىقتان دا ابايدىڭ ءوز دۇنيەتانىمىنداعى قۇدايىن تۇگەل تانىپ بىلمەك بولعان تالاپ, ارەكەتىنەن قايتىپ, شەگىنىس جاساپ بارىپ تاپقان سونى بەتبۇرىسىن – اقىننىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىق ولشەۋلى اقىلدىڭ زور تابىسى دەسەك بولادى. ال ازىرگە ادامزات ءوزىن قانشا اقىلدىمىن, مىقتىمىن دەگەنمەن, اباي ايتپاقشى, اللانىڭ ءوزى جاساپ, دايىنداپ بەرگەن عىلىمىن شەت-پۇشپاقتاپ اشۋمەن, سونى عانا الدانىش ەتىپ, جۇبانىش كورۋمەن كەلەدى. ادامزات ءوز جاراتىلىسى مەن الەم سىرىن بارشا زاڭدىلىق, كۇللى قۇپيا سىرىمەن تۇگەل تانىپ, جەردى قويىپ كوككە شارلاپ كەتسە دە, ءوزى مەن بۇكىل بارلىقتىڭ يەسى ءبىر جاراتۋشىنى ۇلىق كورمەي تۇرا المايدى. ەگەر ادامزات سونشالىق مىقتى, تىم اقىلدى بولسا, نەگە دايىن تۇرعان كوكتەگى مارستى جەر-جۇماققا اينالدىرىپ, ەش بولماسا, ءدال وزىندەي ۇلگىسى دايىن جاڭا ءبىر جاراتىلىستى جاساپ الا المايدى. ادامزاتتا ءدال وسىنداي اقىل-وي مەن قۇدىرەت كۇشى بولماعان سوڭ دا, ابايدىڭ:
اقىلمەن حاۋاس (جاراتۋشى) بارلىعىن
بىلمەيدۇر, جۇرەك سەزەدۇر – دەپ كەسىپ ايتقان وي بايلامىن كوپ شىندىقتىڭ ءبىرى عانا ەمەس, ەڭ اقىرعى ءابسوليۋتتى اقيقاتتىڭ ءوزى دەپ قابىلداساق بولادى. ءارى اقىن وسى ارادا ادام بولمىسىنداعى جۇرەكتىڭ ايرىقشا مانىنە ەرەكشە دەن قويعانىن تانىتىپ وتەدى. ءسويتىپ, اباي دۇنيەتانىمىنداعى وسىنداي سونى بەتبۇرىس م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ سونشالىق ءمان بەرىپ, زەر سالا قاراستىرعان حاۋاس ءسوزىنىڭ سىرىن اشۋمەن انىقتالىپ وتىر.
بۇگىنگە دەيىن ادامزات قاۋىمىنىڭ نەبىر دانا ويشىلدارى جاراتۋشىنىڭ ءوزىن تۇگىلى, ونىڭ جاراتقان الەم مەن ادام اتتى تاڭعاجايىپ تۋىندىلارىن دا تۇگەل تانىپ بىتكەن جوق, كەلەشەكتە دە تانىپ تاۋىسا المايدى. ويتكەنى, ءوزى مەن الەمدى شەكسىز تاني بەرۋ – ادامزاتتىڭ ماڭگىلىك تاۋسىلماس جان ازىعى. اباي وسى ۇلى اقيقاتتى ايتۋ ارقىلى رەسمي ءدىن (دوگمالىق) قاعيداسىنا سىنمەن قاراپ, ءوزى ۇستانعان ءدىننىڭ شارتتىلىعىن تانىتادى. ءسويتىپ, م.اۋەزوۆ ءارتۇرلى سەبەپپەن توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتسا, م.مىرزاحمەت ۇلى سول ءتۇيىندى ءسوزدى ءوزىمىز ءتۇسىنىپ, ۇعىنىپ تاني الاتىنداي دەڭگەيدە تاراتا قاراستىرىپ, كۇردەلى زەرتتەۋ جاساعان. عالىم مۋتاكاليميندەر دۇنيەتانىمى مەن ءدىن قاعيدالارىنا قيسىندى تۇردە كورسەتىلەتىن اقىنداعى سىنشىل كوزقاراستى م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ پىكىر الىسۋى ارقىلى دا نانىمدى تانىتقان. مۇنىڭ ءبارى دە اقىن شىعارمالارىندا كورىنىس تاۋىپ جاتاتىن دۇنيەتانىمنان باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا م.اۋەزوۆ ابايداعى وزەكتى تانىمدى تانىتۋدا كوركەم ادەبيەت مۇمكىندىگىن دە مولىنان پايدالانعان. تەك مۇنداي وي ورمانى مەن تانىم قاتپارلارىنان جول تاۋىپ, جۇيەلى ءبىلىم الۋ اركىمنىڭ وي, ورەسىنىڭ مۇمكىندىگىنە ساي كەلە بەرمەيدى. عالىم م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ مىنا ءسوزىن ءوز باسىم تولىق مويىندايمىن: «ارينە, جازۋشىنىڭ شىندىققا ساي, ياعني اباي تانىمىنىڭ نەگىزىندە, اقىن شىعارماسىندا ايتىلعان پىكىرلەر توركىنىنە سۇيەنىپ بارىپ كورسەتىلەتىنىن اباي شىعارمالارىن تەرەڭ ءتۇسىنگەن وقىرمان عانا جاقسى سەزىنىپ وتىرادى».
وقىرمان مەن جالپى كوپشىلىك قاۋىمنىڭ اباي تانىمىنا م.اۋەزوۆ زەرتتەۋىمەن عانا بويلاي ءتۇسۋى قيىنداۋ. اباي دۇنيەتانىمىن ۇعۋ م.اۋەزوۆتىڭ ىزىمەن م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ زەرتتەۋىن وقۋ بارىسىندا عانا ءبىرشاما جەڭىلدەي بەرەدى. عالىمنىڭ اقىن دۇنيەتانىمىن تەرەڭدەي تانىتۋ مەن ونى باسپالداقتى, جۇيەلى جولمەن تۇسىندىرۋدەگى ەڭبەگى اسا زور. ەڭ باستىسى, م.مىرزاحمەت ۇلى, كەيبىر ىزدەنىس يەلەرى سياقتى, م.اۋەزوۆ ويلارىن ءارتۇرلى اۋەندە قايتالاۋمەن جۇرمەگەن. ول م.اۋەزوۆتىڭ ابايتانۋعا قاتىستى ۇزاق جىلعى زەرتتەۋىن رەتتەپ, جۇيەلەۋمەن قوسا, اسىرەسە, ابايداعى ادامگەرشىلىك ءىلىمىن تاعى دا سول م.اۋەزوۆتىڭ ءوز زەرتتەۋ جۇيەسى, ويلاۋ ەرەكشەلىگىمەن دامىتا ءتۇسىپ, وتە جەمىستى زەرتتەۋ جاساعان. بۇعان م.اۋەزوۆتىڭ ابايتانۋعا قاتىستى قورىتىندى, ءتۇيىندى ويلارى جيناقتالعان مونوگرافياسى مەن م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» اتتى زەرتتەۋىن سالىستىرا وقۋ ارقىلى كوز جەتكىزۋگە بولادى. ءارى م.مىرزاحمەت ۇلى ءوزىنىڭ ابايتانۋعا قاتىستى زەرتتەۋلەرىندە «م.اۋەزوۆ سىلتەگەن سەنىمدى باعىت-باعدار جايلى وي ورالىمدارىن ەسكە الماي ىزدەنۋدىڭ ءوزى قيىن» دەگەن توقتامعا ءجيى ورالىپ وتىرادى.
م.اۋەزوۆ – ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ءبيىگىندە تۇرعان بىرەگەي عالىم, ساڭلاق سۋرەتكەر, اباي بولمىسى مەن مۇراسىن تانۋدا ونىڭ قۇبىلامىز بەن قازىنالى كەنىمىز ەكەنى تالاسسىز. ال م.مىرزاحمەت ۇلى ۇلى م.اۋەزوۆتىڭ يشارامەن تانىتقان وي-ارمانىن ءىلىپ الىپ, وزىندىك سۇرلەۋ جولىمەن جالعاستىرا زەرتتەگەن عالىم. سوندىقتان دا م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ اقىن دۇنيەتانىمىنا قاتىستى ىرگەلى زەرتتەۋىن ابايتانۋداعى تىڭ ىزدەنىس, تانىمدىق جاڭالىعى مول تابىستى دا جەمىستى ەڭبەك دەپ قابىلداۋعا بەيىمبىز.
ءالىپحان ماقسات,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
الماتى