اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىندا ءبىر ءازىل ەسكە ءتۇسىپ وتىر. ءبىر اپامىزدىڭ بۋىنى اۋىرىپ, سۇيەگى سىرقىراپ «جاڭاقورعان» ساناتوريىنە ەمدەلۋگە كەلىپتى. سودان باتپاقپەن ەمدەلىپ جاتادى. كۇندەلىكتى ەمنىڭ شيپاسى بولىپ, جاعدايى تۇزەلە باستايدى. ءار كۇن سايىن ءالى ارتىپ, ءارى كىرىپ, باتپانداپ كىرگەن اۋرۋى مىسقالداپ شىعادى. باتپاققا ورانىپ جاتا بەرگىسى كەلەدى. دەگەنمەن, ونىڭ دا ءوز ۋاقىتى بار. مەزەتى كەلگەندە قىزمەتشى جىگىتتەر اپايعا كەلىپ, ۋاقىتتىڭ بولعانىن ايتادى. سوندا الگى كىسى: «اينالايىن, بايدان كورمەگەن راحاتتى لايدان كورىپ جاتىرمىز. تۇرا تۇرشى», دەگەن ەكەن.
اڭىزداعى اقيقات
ەل اۋزىنداعى اڭىزعا اياق تىرەسەك. زامانىندا ءبىر اڭشى تاۋدىڭ تاساسىنان كيىكتىڭ ەڭگەزەردەي تەكەسىن اتادى. نىساناسىن كوزدەي بەرگەندە كوزى بۇلدىراپ كەتىپ, قول مەرگەندىگىنە سالىپ ادىرناسىن كەرىپ تۇرىپ تارتىپ جىبەرەدى عوي. تەكە ورنىنان قارعىپ تۇرىپ, قىردىڭ باسىنا شىعىپ, ودان سىرعا قاراي جوڭكي جونەلەدى. وعىنىڭ تيمەگەنىنە تاڭعالعان مەرگەن تەكە جاتقان جەرگە بارىپ جەبەسىن ىزدەيدى. تاپپايدى. سودان تەكەنىڭ ىزىنە تۇسسە, قاننىڭ داقتارىن كورەدى. سونادايدان شاڭداتىپ بارا جاتقان جانۋاردىڭ جارالى ەكەنىن بىلگەن اڭشى سوڭىنا تۇسەدى. سول ارادا كەش ءتۇسىپ كەتەدى. تۇندە اڭنىڭ ءىزىن كەزىپ جارىتپايتىنىن سەزەدى. جارالى جانۋاردىڭ ۇزاپ كەتپەسىن ءبىلىپ, ازانىمەن اڭدى اتىپ الۋعا بەل بۋادى. تاڭ سەبەزگىلەپ اتىپ كەلە جاتقانىندا اتىن ەرتتەپ, قايتا ىزگە تۇسەدى. الدىنان كول شىعادى. كولدىڭ سورتاڭ تۇسىندا, باتپاقتىڭ اراسىندا تاۋداي بولىپ جاتقان تەكەنى كورىپ, ەتبەتتەپ جانىنا جەتەدى. جەتكەنىن قايتسىن, تەكە اتىپ تۇرىپ, كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قاشىپ كەتەدى. وق تيگەن تەكەنىڭ ساۋ اڭ سەكىلدى زاۋلاعانىنا تاڭعالعان اڭشى ورنىندا قالشيىپ تۇرىپ قالىپتى. الدەن ۋاقىتتا قاراسا, باتپاققا كىرگەن تاعىنىڭ ىزىندە قان بار. شىققانىندا جوق. ەتىگىن شەشىپ, ءبىرازدان بەرى مازالاپ جۇرگەن اياعىن باتپاققا سالعانىندا بويىنداعى جەل-قۇزىنا شيپا تاپقانداي بولادى. جالما-جان ۇيىنە بارىپ, كوپتەن بەرى سال اۋرۋىنا شالدىعىپ جاتقان اناسىن وسىندا الىپ كەلىپ, ءۇي تىگىپ, باتپاققا سالىپ ەمدەي باستايدى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, از عانا ۋاقىتتان كەيىن اناسىنىڭ بەلى جازىلىپ, ءوزىنىڭ سىرقىراپ جانىن شىداتپاعان اۋرۋىنا ءدارۋ تاۋىپتى دەيدى. وسى وقيعادان كەيىن باتپاق پىسەر شاققا قاراي تەرىسكەن كولىنە ىركەس-تىركەس ادامدار كەلە باستاعان ەكەن. ەل اۋزىنداعى بۇل اڭىزدىڭ قانشالىقتى راس-وتىرىگىن ءبىلۋ قيىن. دەگەنمەن, جاڭاقورعاننىڭ باتپاعىن جۇرتقا ايگىلەگەن وسىنداي ءبىر جاعدايدىڭ ومىردە ورىن الۋى دا زاڭدىلىق ەدى.
وسىعان ۇقساس جاعداي وتكەن عاسىردىڭ باس جاعىندا دا بولعان كورىنەدى. تەرىسكەن كولىنە جاقىن تۇستا ءبىر قويشى ءومىر ءسۇرىپتى. ءار ءسات سايىن كولدىڭ باتپاعىنا جارالى اڭنىڭ كەلىپ جاتىپ, بىرنەشە كۇننەن كەيىن قۇلان-تازا ايىعىپ, شاۋىپ بارا جاتقانىن كورەدى. سودان وي كەلەدى: قوراسىنداعى قوتىر قويلاردى باتپاققا اكەپ, ءۇيىرىپ تاستايدى. مالى تەز ارادا ءدۇر سىلكىنىپ, وتارعا ىلەسىپ, دومالانىپ كەتە بەرىپتى دەيدى.
1901-1907 جىلدارى ورىنبور-تاشكەنت تەمىرجولى سالىندى عوي. جول كولدى ورتاسىنان قاق ءبولىپ ءوتتى. تەمىرجولشىلار شىلىڭگىر شىلدەدە ادامداردىڭ كولگە كەلىپ, باتپاعىنا ورانىپ, ەمدەلىپ جاتقانىن كورەدى. وسى اڭگىمەنىڭ سوڭى اقمەشىتتەگى تەمىرجول اۋرۋحاناسىنىڭ دارىگەرلەرىنە جەتىپ, ولار قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, جاڭاقورعاننىڭ باتپاعىن زەرتتەيدى. اقىرى, 1918 جىلى اتالعان اۋرۋحانانىڭ فەلدشەرى ف.س.مارتيۋكوۆ وسىندا ەكى بولمەلى ءۇي سالىپ, تەمىرجولشىلاردى ەمدەي باستايدى. سول كۇننەن باستاپ «جاڭاقورعان» ءساناتوريىنىڭ داۋرەنى باستالادى.
90-جىلداردىڭ توقىراۋ كەزەڭىندە شيپاجاي باسىنان نەبىر قيىنشىلىقتى وتكەردى. قىزمەتكەرلەرى ءۇش جىلعا دەيىن ايلىق الماعان ۋاقىت تا بولدى. ءدال سول تۇستا «جاڭاقورعان» ساناتوريىنە امانكەلدى ابدۋللاەۆ باسشى بولىپ جىبەرىلەدى. شيپاجاي ىسىنەن, ەمدەۋ جۇمىسىنان بەيحابار ادام بۇل جەرگە قىزمەتكە كەلۋگە قانشا قارسى بولسا دا, اۋدان اكىمى ونىسىنا قارامايدى. جۇمىستى دوڭگەلەتىپ اكەتەتىن وزىڭىزدەي ىسكەر ادام كەرەك», دەپ وتىرىپ الادى. نە ىستەمەك كەرەك؟ شارۋاشىلىقتا ىستەگەن كەزىندەگى تانىس-تامىرلارىن جاعالاۋدان باسقا امال جوق. ەڭ ءبىرىنشى, قىزىلوردادان قارىزعا ۇن الدىرادى. ونى قىزمەتكەرلەرىنە تاراتىپ بەرەدى. ودان سوڭ جۇمىسشىلارىنىڭ ايلىعىن ەتپەن بەرەدى. قارىزدانىپ ءجۇرىپ ايلىق تاراتادى. ەمدەلۋگە كەلىپ جاتقان ادام جوقتىڭ قاسى. 15 ادام كەلسە, سونىڭ ءوزى قۋانىش. داڭعاراداي عيماراتى, ورنالاسقان ورنى سۇق كوزدەردىڭ نازارىنا ىلىكپەي قالمايدى. شيپاجايدىڭ باسىنداعى قيىن جاعدايدى سىلتاۋراتقاندار ونى ساتىپ الماق تا بولادى. رەسپۋبليكا كاسىپوداقتارى فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى سيازبەك مۇقاشەۆقا ۇجىمدىق حات جازادى. حاتتىڭ توقەتەرىندە ەكى جىل مۇرسات بەرۋىن, وسى ارالىقتا شيپاجايدىڭ جۇمىسىن جۇرگىزە الماسا, ساتىلىمعا شىعارۋعا قارسى ەمەس ەكەندەرىن جەتكىزەدى. سولايشا, ەكى جىل ۋاقىت بەرىلەدى. وسىدان سوڭ «جاڭاقورعان» ءساناتوريىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاتپاي-تۇرماي ەڭبەك ەتىپ, ءاربىر مەكەمەنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, ادام شاقىرىپ, اقىرى جۇمىستارىن ۇرشىقشا ءيىرىپ اكەتەدى. امانكەلدى ابدۋللاەۆتىڭ ىسكەرلىگى بولماسا, وسى ۋاقىتتا شيپاجايدىڭ قانداي كۇيدە بولاتىنى بەلگىسىز ەدى.
اقيقاتقا اينالعان اڭىز
«قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق», دەگەن. ىرگەمىزدە تۇرعاننان كەيىن بە, الدە ءوزىمىزدىڭ نەمقۇرايلىلىعىمىز با, وسى «جاڭاقورعان» ساناتوريىنە اسا قاتتى قىزىقپاپپىز. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ قاي تۇكپىرىنە بارماساڭ دا, الدىمەن اتالعان شيپاجاي تۋرالى سۇراۋشىلاردىڭ كوپ ەكەنىن بىلەمىز. كەيبىرى جىل سايىن جاڭاقورعانعا كەلىپ, ەم الىپ, دەرتىنە شيپا تاۋىپ جاتقانىن ايتادى. وسىعان قاراپ-اق, بۇگىندە «جاڭاقورعان» ساناتوريىنە كەلۋشىلەردىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. 90-جىلدارى 15 ادام كەلەتىن شيپاجاي قازىر جىلىنا 14 مىڭ كىسىگە دەيىن قىزمەت كورسەتەدى. ناتيجە دەگەن وسى ەمەس پە؟
سارى دالانىڭ ىشىندەگى وازيستەي بولعان شيپاجايدىڭ ءىشى قازىر گۇلگە ورانىپ تۇر. اينالانىڭ بارلىعى جاپ-جاسىل. ىشكى جولدارى جوندەلىپ, دەمالۋشىلار ءۇشىن جاعدايدىڭ بارلىعى جاسالعان. باس عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, كەلۋشىلەرگە ىڭعايلى ەتىپ قايتا جاساقتالعان. شيپاجايدىڭ نەگىزگى ەمى – باتپاعى مەن تۇزدى سۋى. سۋىن راپا دەپ اتايدى. باتپاعىنىڭ قۇرامى كۇكىرتتى سۋتەگى, اممياك جانە ميكروورگانيزم تىرشىلىگىنەن قۇرالعان. ءتۇسى – قاپ-قارا. قولعا جۇعىمدى, دەنەگە مايداي جاعىلادى. سۋىنىڭ قۇرامىندا ءحلوريدتى ناتري بار. سونىمەن قاتار, كالي, ليتي, تەمىر ەلەمەنتتەرىنەن تۇرادى. باتپاق اۋرۋ تۇرلەرىنە قاراي قولدانىلادى. ونىڭ ءوزى ەكىگە بولىنەدى. جالپى جانە ارناۋلى پروتسەدۋرالار بولىپ. جالپى تۇرىندە دەنەنى باتپاقپەن وراپ, باستى, كوكىرەك كلەتكالارىنىڭ الدىڭعى بولىگىن اشىق قالدىرىپ, قالعان بولىگىن لايعا بولەپ تاستايدى. ارناۋلى ەمدە بەل مەن بۋىنداردى اپپليكاتسيا جاسايدى. باتپاق جىلۋدى جىل ون ەكى اي ءوزىنىڭ بويىندا ۇستايدى. دەنەگە وراعاننان سوڭ جىلۋىن ادام بويىنا تاراتادى. سونىڭ اسەرىنەن تەرىدەگى رەتسەپتورلار ارقىلى جۇيكە جۇيەسىنە تاراپ, قان اينالىمىن رەتتەپ, ەندوكريندىك زات الماسۋ پروتسەستەرىنە اسەر ەتەدى. ەمدىك باتپاق اۋىرعان جەردەگى قان اينالىمىن كۇشەيتىپ, قابىنعان تۇستى تارقاتىپ, قايتا قالپىنا كەلۋگە ىقپال ەتەدى.
«جاڭاقورعان» شيپاجايى اتاپ ايتقاندا, سۇيەك-بۋىن, پەريفەريالىق جۇيكە جۇيەلەرى, گينەكولوگيالىق, ۋرولوگيالىق, اسقازان, باۋىر, ىشەك, جانە ءوت جولدارىن, تەرى, ۇسىك پەن كۇيىككە شالدىققانداردى, پواگرا سەكىلدى اۋرۋلاردى ەمدەيدى. بۇلار تۇزدى باتپاقپەن, سۋمەن, تامپوندار جاساۋ, فيزيوتەراپيا, مينەرالدى سۋمەن ەمدەۋ ارقىلى ىسكە اسادى.
شيپاجايدا بۇگىندە 235 ادام قىزمەت ەتىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا 6 جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر, 30 ورتا جانە 40 كىشى بۋىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى بار. 1994 جىلدان باستاپ گاستروەنترولوگيا ءبولىمى اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ەمدەلۋشىلەرگە قاجەت بولسا, دياگنوستيكالىق تەكسەرۋلەرگە جاعداي جاسالعان. زاماناۋي قۇرىلعىلار ارقىلى ۋرولوگيالىق, گينەكولوگيالىق تەكسەرۋلەر جاسالىپ, قانداعى قانت مولشەرىن انىقتايدى. كۇنىنە ءۇش مەزگىل ەم الۋشىلاردىڭ ىڭعايىنا قاراي قۇنارلاندىرىلعان تاعام بەرىلەدى. مۇندا كەلگەن اعايىندار تەك ەمدەلىپ قانا قويمايدى. سونىمەن قاتار, ىرگەدەگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە, ارىستانباب پەن ساۋرانعا ساياحات تۋرلارى دا ۇيىمداستىرىلادى.
بۇگىندە باقىتجان ابدۋللاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان ساناتوريگە العىس ايتۋشىلار كوپ. باتىس ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى جاز ايلارىندا نەگىزىنەن جاڭاقورعاندا جاتىپ ەمدەلەدى. اسىرەسە, مۇناي سالاسىندا قىزمەت ىستەيتىن ادامدار شيپاسىن وسى جەردەن تابادى. جىل بويىنا ىستىق پەن سۋىقتىڭ, اياز بەن ۇسكىرىكتىڭ, جاۋىن مەن داۋىلدىڭ اراسىندا جۇرەتىن مۇنايشىلاردىڭ جەل-قۇزىن جازىپ, بويىنداعى اۋرۋىن ەمدەپ جىبەرەدى. سونىمەن قاتار, الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن ارنايى كەلىپ جاتقاندار دا بارشىلىق. ەمدەلۋشىلەر بىرنەشە اي بۇرىن جازىلىپ, ورنىن بەلگىلەپ قويادى. ايتپەسە, سالت باستى سالىپ ۇرىپ كەلە سالعاندا ورىن بولمايدى. وسىنىڭ ءوزى «جاڭاقورعان» ءساناتوريىنىڭ جۇمىسىنا بەرىلگەن باعا دەر ەدىك.
گەرمانيا مەن يزرايلگە بارىپ ەم تاپپاي, جانى قىسىلعان ادامداردىڭ جاڭاقورعانعا كەلىپ ەمىنە شيپا تاپقان مىسالدارىن تالاي كوردىك. ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپ جۇرگەن تالاي جۇپتىڭ وسىندا كەلىپ ەمدەلگەننەن سوڭ بالا ءسۇيىپ, اتا-انا بولعانىن الدەنەشە رەت ەستىدىك. ەگەر جاڭاقورعاننىڭ باتپاعى مەن سۋى وسىنشا قاسيەتتى بولماسا, قۇداي بۇل جەردەن شيپا تابۋدى جازباسا, وسىلاي بولار ما ەدى؟ ارينە, بولماس ەدى. بۇگىندە «جاڭاقورعان» ءساناتوريى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بويتۇمارىنا اينالدى. بۇل دا بولسا, قاسيەتتى سىر ەلىنە جاراتقاننىڭ بەرگەن ءبىر نىعمەتى بولسا كەرەك.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى,
جاڭاقورعان اۋدانى