*لاڭكەستىككە لاعنەت مۇرات جۇرىنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى: – قاسيەتتى رامازان ايى ەندى عانا باستالدى. مىنە, ءدال وسىنداي ۋاقىتتا بىرەۋلەردىڭ تەررورلىق اكت جاساۋعا ءداتى بارعانى قىنجىلتادى. مۇنداي ادامدار زاڭنىڭ بۇكىل قاتاڭ تالابى بويىنشا جازالانۋلارى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا الەمدەگى جاعدايلار دا ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىراپ جاتىر. سوندىقتان بىزدەرگە, ياعني قازاقستاندىقتارعا دا كەز كەلگەن كۇتپەگەن جاعدايلارعا ساقاداي-ساي تۇرۋ كەرەك. كەز كەلگەن از عانا كۇدىك تۋعىزاتىن ساتتەردە ءتيىستى ورگاندارعا شۇعىل حابارلاپ, ولار لاڭكەستەردى دەر كەزىندە اۋىزدىقتاپ ۇلگەرەتىندەي بولۋلارى ءتيىس. بىزدەر بارشامىز بولىپ قازاقستانداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولىندا كۇش بىرىكتىرۋىمىز كەرەك. حالقىمىز – قايىرىمدى دا ىزگى نيەتتى, كەز كەلگەن مەيمانعا قوناقجايلىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. تۇتاستاي العاندا, ءبىز كىم كورىنگەنگە مەملەكەتىمىزدەگى تىنىشتىقتى بۇزۋعا جول بەرمەۋگە ءتيىستىمىز. سەرىك سەيدۋمانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: – بۇگىندە الەمدە ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالار دەپ اتالىپ جۇرگەن مەملەكەتتىك توڭكەرىستەردى وتكىزۋ بويىنشا كوپتەگەن ستسەناريلەر قالىپتاستىرىلىپ ۇلگەرىلگەن. مۇنى ءبىز كەيبىر پوستكەڭەستىك ەلدەر وقيعالارىنان دا, اراب ەلدەرىندەگى توڭكەرىستەردەن دە ايقىن كورىپ وتىرمىز. توڭكەرىستەردى جاساۋ تەحنولوگيالارى ەگجەي-تەگجەيلى ويلاستىرىلعان. ونىڭ ءمانى كەز كەلگەن جاعدايدى تۇراقسىزدىققا اپاراتىن وقيعالار تۋىنداتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا ۇمتىلۋ بولىپ تابىلادى. وسىنداي ماقساتقا جەتۋگە تىرىساتىن ادامدار توبى قاي كەزدە دە بولعان, بۇگىن دە بار ەكەنى انىق, بولا دا بەرمەك. ەگەر ناقتى تولەشەۆتىڭ توبى تۋرالى ايتاتىن بولسام, ءوز باسىم بۇل جاعدايدى العاشقى ۇستاۋلار جۇزەگە اسىرىلعان قاڭتار ايىنان بەرى باقىلاۋىمدا ۇستاپ كەلەمىن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دەر كەزىندە, ساپالى, كاسىبي تۇرعىدان ءىس-قيمىل تانىتتى دەپ ەسەپتەيمىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇراقسىزدىققا جول بەرىلگەن جوق. ال ونىڭ اقىرى زورلىق توڭكەرىسكە اپارۋى ىقتيمال ەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, كەز كەلگەن نارازىلىق اكتسيالارى كەڭ اۋقىمدى قامتۋى ءۇشىن جان-جاقتى قارجىلاندىرىلاتىنىن دا قاپەردەن شىعارماعان ءجون. مۇنسىز جاپپاي نارازىلىق اكتسيالارى ەشقاشان جۇزەگە اسپايدى. وسى جەردە اتاپ كورسەتەتىن جايت – پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ باسقا دا وركەنيەتتى جولدارى بار ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە, بۇگىندە قازاقستاندا دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. وسى ۇدەرىستەردىڭ اياسىندا كەز كەلگەن تولعاندىراتىن ماسەلەلەرگە بايلانىستى سۇراقتار قويىپ, ۇنقاتىسۋ الاڭدارىن قۇرۋعا بولادى. مۇنىڭ جاقسى ۇلگىسى رەتىندە وركەنيەت جولىمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان جەر جونىندەگى كوميسسيانى ايتۋعا بولادى. ەرلان قارين, قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى: – ارنايى قىزمەتتەر جاعدايدى باقىلاۋىنان شىعارعان جوق. ولار وقيعا دامۋىنىڭ ەڭ جامان دەگەن ستسەناريىنىڭ الدىن الا الدى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. وسى تاقىلەتتەس وقيعالارعا تولىقتاي دايىن بولۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, شابۋىلداعاندار – ءبىزدىڭ ورتامىزدا جۇرگەن ادامدار. ولار – ءتۇرلى سەبەپتەردىڭ سالدارىنان بوتەن يدەولوگياعا بەرىلىپ, قولدارىنا قارۋ العان ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز. ارامىزداعى ازاماتتاردىڭ ءبارىن جاۋ كورۋ – ءبىزدىڭ جولىمىز ەمەس. سوندىقتان, مۇنداي وقيعالاردى كۇتپەيتىنىمىز دە راس. قارۋ-جاراق دۇكەنىنە, اسكەري بولىمگە شابۋىلداردىڭ حرونولوگيالارىنا قاراعاندا, مۇنداي ءىس-ارەكەتتىڭ قارۋ-جاراققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاسالعانىن تۇسىنۋگە بولادى. ەگەر قاسكويلەر وزدەرىنىڭ جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرا العان جاعدايدا نە بولاتىنىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. مەنىڭ ويلاۋىمشا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەرروريزم قاتەرىن بارىنشا تەجەپ كەلەدى. وسى جولدا ەكسترەميستىك توپتاردىڭ وشاقتارىن تاۋىپ, جويىپ جىبەرۋدە. مىنە, وسىنداي ۇتىمدى ءىس-قيمىلداردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز ءتۇرلى قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ كورگەن ەمەس. عالىمجان بايدەربەس, ءاليا-مانشۇك اتىنداعى «قوس شىنار» قورى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, ەڭبەك ارداگەرى, اقتوبە وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى: – «پاللادا» دۇكەنىندەگى قاقتىعىس كەزىندە قازا تاپقان ساتۋشى مەن كۇزەتشى رۋحىنا ارناپ گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمىنە قاتىسىپ كەلدىم. بۇل ساتتەر مەن ءۇشىن وتە اۋىر سوقتى. مىنە, جاسىم 80-گە كەلدى: سوڭىمىزدان ەرگەن جاس بۋىن وكىلدەرىنىڭ تىنىشتىقتى, بەيبىتشىلىكتى باعالاي بىلمەۋى, ەل بىرلىگىنە سىزات تۇسىرەتىن قادامعا بارۋى, ەشكىمگە جازىعى جوق جانداردى ويلانباستان ولىمگە قيۋى قاتتى نالىتتى. جاستاردىڭ ارام پيعىلدىلار جەتەگىندە كەتپەۋىنە ارقايسىمىز ءوزىمىزدى جاۋاپتى ساناپ, وسى ىسكە ۇلكەن-كىشى بولىپ, بارشامىز اتسالىسۋعا ءتيىسپىز. ەلىمىزدىڭ جارقىن تابىسىنا, تاتۋلىعىمىز بەن بىرلىگىمىزگە كوز الارتا قارايتىن ارام پيعىلدىلار, ارانداتۋشىلار بوي كوتەرىپ قالعان تۇستاردا, جاعدايعا سابىرمەن, پاراساتپەن قاراي بىلەيىك. بۇگىنگى كۇنى ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – اۋىزبىرشىلىك. اۋىزبىرلىكتى ساقتاساق, ءبارىن دە ساقتايمىز, ودان ايىرىلساق, بارىنەن ايىرىلعانىمىز. ەندى وسىنداي قاندى وقيعالار بولماسا ەكەن, قايتالانباسا ەكەن دەپ تىلەيمىز. قانىپەزەرلەر قولىنان قازا تاپقان جەرلەستەرىمىز ءاردايىم ەل جادىندا بولماق. التاي تايجانوۆ, اقتوبە قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, پروفەسسور: – قالامىزدا 2016 جىلدىڭ 5-6 ماۋسىمى كۇندەرى تەررورلىق جانە قاراقشىلىق باعىتتاعى كەلەڭسىز وقيعالار ورىن الدى. بۇل تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى بۇكىل ەل جۇرتشىلىعى, قالا بەردى, الىس جانە جاقىن شەتەلدەر قۇلاقتاندى. بۇل ەكسترەميستىك سيپاتتاعى وقيعالار حالىقارالىق لاڭكەستىكپەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭىنان باستاپ كەز كەلگەن زاڭنامالىق اكتىلەر مەن قۇجاتتارىنداعى ەڭ باستى باسىمدىق – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا قارسى ارەكەتتەر, ال باستى قۇندىلىق حالىق, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ەكەندىگى بەلگىلى. قالامىزدا وتكەن ءىس-ارەكەتتەر بىرنەشە ازاماتتى ومىرىنەن ايىرىپ, كوپتەگەن جاننىڭ دەنساۋلىعىنا زالالىن تيگىزدى. ال ولاردىڭ تۋىستارىنا, تۋعاندارىنا, جاقىندارىنا اكەلگەن قايعىسى مەن قاسىرەتىنىڭ ورنى ءبىر بولەك. جالپى, مۇنداي وقيعالاردىڭ بولۋىنا نە سەبەپ, نە ماقساتپەن جۇزەگە استى دەگەن سۇراق ءبارىمىزدى مازالايتىنى ءسوزسىز. مۇنداي جاعدايلار جايدان-جاي تۋىنداي سالمايدى, ونىڭ ساياسي استارى, الەۋمەتتىك نەگىزدەرى بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ارينە, سىرتقى كۇشتەر, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق زاڭسىز, ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن ويلاماسى انىق, ەندەشە, ساقتىق ءار ۋاقىتتا كەرەك. بىراق, ىشكى جاعدايدا بىزگە ءالى دە ناقتى ورتاق يدەولوگيا, قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت, قوعامدى ينتەگراتسيالاۋ بويىنشا كوپتەگەن ىستەردىڭ كەمشىن ەكەنىن قازىرگى ۋاقىت تا, كەيبىر ناقتى جاعدايلار دا كورسەتۋدە. بۇل – مۇلدەم ءىس-ارەكەتتەر جوق دەگەن ءسوز ەمەس. ەلىمىزدە وسى باعىتتا ءتۇرلى شارالار, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە تاربيەلىك, ناسيحاتتىق سيپاتتاعى ىستەر جۇزەگە اسۋدا. الايدا, بۇل جاعداي استاناداعى جەدەل جيىندا ۇكىمەت باسشىسى ك.ءماسىموۆ ايتقانداي, بيلىك مەحانيزمىندە, ۇكىمەت, زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك تارماقتارىندا كەمشىن ءتۇسىپ جاتقان تۇستاردىڭ بار ەكەندىگىن دە كورسەتىپ بەردى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر ورگاندارى, ارميا وسىنداي شيرىققان جاعدايدا ءوز قولدارىنان كەلگەنىن جاسادى. بىراق, ءالى دە جۇيەلى, ۇيىمداسقان, ماقساتتى شارالار جەتىسپەيتىندەي. سوندىقتان, جالپى قوعام تاراپىنان ايتىلىپ جاتقان زالالدى ىستەردى ايىپتاي وتىرىپ, ولاردى بولدىرماۋدىڭ ناقتى مەحانيزمدەرىن جاساپ, ەلىمىزدى دامىتىپ, العا اپارۋ ءۇشىن ەل بولىپ, حالىق بولىپ بىرگە كۇش جۇمساپ, ءىس-قيمىلعا بىرىگۋىمىز كەرەك. وسى بىرلىكتىڭ ءبىر تۇتقاسى ۇلتتىق سانادا. ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن قالىپتاپ, ماقسات-مۇددەلەرىن ادامگەرشىلىكتى, ادال ارناعا باعىتتاۋدا دەپ بىلەمىز. ول ءۇشىن ەلدەگى كوررۋپتسيانى ازايتىپ, مەريتوكراتيالىق قاعيدالاردى باسشىلىققا العان ءجون, سىندارلى كادر ساياساتىن جۇرگىزۋدى دە ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. سانات كوشكىمباەۆ, قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى: – كۇش قۇرىلىمدارى ءباز بىرەۋلەردىڭ قارۋلى توپتاردى ەلىمىزدەگى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا باعىتتاۋعا تالپىنعان ارەكەتتەرىن اۋىزدىقتاۋ بويىنشا كاسىبي تۇرعىدان ءىس-قيمىل تانىتتى. ولار ۇيلەسىمدى قيمىلدادى. ونىڭ ۇستىنە, وسى تاقىلەتتەس ءىس-ارەكەتتەردىڭ اياعى بيلىكتى باسىپ الۋعا ۇمتىلىسقا ۇلاساتىن جانجالدارعا الىپ كەلۋى ىقتيمال ەكەنىن دە تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. بۇل – قوعامداعى تۇراقسىزدىقتى, كۇش جانە قىلمىستىق قۇرىلىمداردى پايدالانۋدىڭ بەلگىلى ستسەناريى, تاجىريبەدەن وتكەن تەحنولوگياسى. وسى تۇرعىدان العاندا, مۇنداي جاعدايلاردى دەر كەزىندە انىقتاپ, الدىن الۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.