قازىرگى ۋاقىتتا سالىق تولەۋشىلەر مەن بيزنەس وكىلدەرىنە جاسالىپ جاتقان جەڭىلدىكتەر مەن كەپىلدىكتەر سان الۋان. بيزنەستى جۇرگىزۋگە جانە سالىق تولەۋشىلەرگە ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنان باستاپ سالىق كودەكسىنە, سونىمەن قاتار, م ۇلىكتى جاريالاۋعا بايلانىستى زاڭعا دا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ونىڭ مەرزىمى 2016 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن سوزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قانشاما سۋبەكتىلەر تولەنبەگەن سالىق جاۋاپكەرشىلىگىنەن بوساتىلىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرىن زاڭداستىراتىن قۇقىققا يە بولدى.
ياعني, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان مۇنداي جەڭىلدىكتەر وتكەنگە كەشىرىم جاساۋ ارقىلى بولاشاققا سەنىممەن قادام باسۋعا زور مۇمكىندىكتەر بەرىپ وتىرعانى اقيقات. سوعان قاراماستان, سالىق تولەۋدەن جانە مۇلكىن جاريا ەتۋدەن جالتارىپ, كولەڭكەلى بيزنەستىڭ ىقپالىنان شىعا الماي جۇرگەندەر ءالى دە از ەمەس. بۇل ماسەلە, اسىرەسە, ءانشى, تويشىل جانە ويىنشىل قاۋىمنىڭ ىشىندە كەڭ ءورىس الىپ وتىر. ولار – مادەنيەت پەن شوۋ بيزنەس وكىلدەرى جانە اسابالار.
مىسالى, الماتى قالالىق ءمادەنيەت باسقارماسىنىڭ وتكەن جىلعى مالىمەتىن نەگىزگە الا وتىرىپ, مادەنيەت جانە شوۋ-بيزنەس سالاسى بويىنشا كاسىپكەرلىكتى جۇرگىزەتىن سالىق تولەۋشىلەردىڭ اتقاراتىن قىزمەتىنە تالداۋ جاسالعان بولاتىن. سونىڭ ىشىندە 163 سالىق تولەۋشىنىڭ 41-ءى عانا جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەندىگى انىقتالدى. سالىق تولەۋشى رەتىندە تىركەلمەگەندەر – 122. بۇل تسيفرلاردى تولىق مالىمەت دەپ تە ايتۋعا بولمايدى. سونىمەن قاتار, جۋىردا «Forbes.kz» جۋرنالىندا شوۋ بيزنەس سالاسىندا اتى شىققان جۇلدىزدارىمىزدىڭ رەيتينگى جاريالاندى. ەسىمدەرى ەلگە تانىمال قانشاما ادامدارىمىز كولەمدى تابىس يەلەرى بولا تۇرا, سالىق ورگانىندا تىركەلمەگەن جانە مەملەكەتكە ءبىر تيىن دا سالىق تولەمەگەن. قىمبات ۇيلەر مەن قىمبات كولىكتەردى, قىمبات كيىمدەردى پايدالانىپ, قىمبات كليپتەر ءتۇسىرىپ جۇرگەن بەلگىلى ونەر تارلاندارىنىڭ مەملەكەت مۇددەسىنەن تىس قالىپ جۇرگەنى وكىنىشتى. ءبىز بۇل جەردە مەملەكەت مۇددەسى دەپ ولار تولەمەگەن قانشاما ميلليونداعان سالىقتى جانە جاريالانباعان جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردى ايتىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا قازىرگى ۋاقىتتا مادەنيەت جانە شوۋ بيزنەس وكىلدەرىن سالىق ورگانىندا تىركەۋ جانە سالىقتى ءماجبۇرلى تۇردە دەكلاراتسيالاۋ ماسەلەلەرى قاتاڭ قولعا الىندى. بۇعان قوسا پروديۋسەرلىك قىزمەت, دىبىس جازۋ, كليپتەر ءتۇسىرۋ سياقتى قىزمەت سالاسى دا سالىقتىق باقىلاۋعا الىنا باستادى.
مىسالى, اتالمىش جۋرنالدىڭ مالىمەتى بويىنشا, بەلگىلى ءانشى بۇركىتتىڭ 2015 جىلعى تابىسى (دوللاردىڭ ەسكى باعامىمەن العاندا) 1 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان. الايدا, ول جەكە كاسىپكەر رەتىندە سالىق ورگانىندا تىركەلمەگەن جانە ءوزى جاساپ جۇرگەن شوۋ بيزنەسى بويىنشا مەملەكەتكە ءبىر تيىن دا سالىق تولەمەگەن. بەلگىلى انشىلەر اسحات تارعىن (تابىسى 172,8 ميلليون تەڭگە), اليشەر كاريموۆ (135 ميلليون تەڭگە), ديلناز احماديەۆا (108 ميلليون تەڭگە), باقتيار مامەدوۆ (90 ميلليون تەڭگە), ءالي وقاپوۆ (54 ميلليون تەڭگە), جانار دۇعالوۆا دا (45 ميلليون تەڭگە) قوماقتى تابىس تاپقاندارىنا قاراماستان, سالىق تولەۋدەن بويلارىن اۋلاق سالعان. ال ەندى سالىق تولەۋشى جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەن ونەر جۇلدىزدارى دا بار. ولار – لۋيزا كارينباەۆا مەن ماقپال يسابەكوۆا. الايدا, سالىق ورگانىندا سالىق تولەۋشى رەتىندە تىركەلگەنىمەن, ولار دا سالىق تولەۋدەن جالتارعان.
كوپ ادامدار سالىق تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەن ارەكەتىن كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جاتاتىنىنا جەتكىلىكتى ءمان بەرمەيدى. ال كەز كەلگەن زاڭسىز ارەكەتتىڭ سۇراۋى دا, جاۋاپكەرشىلىگى دە بولاتىنىن ۇمىتپاعان ءجون. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا م ۇلىكتى جاريالاۋ تۋرالى زاڭ ءوزىنىڭ قولدانىلۋ مەرزىمىن توقتاتادى. سودان كەيىن جۇمسالعان (كىرىس پەن شىعىس) ءار تيىنعا جاۋاپ بەرەتىن ۋاقىت 2017 جىلدان باستالادى. سەبەبى, 2017 جىلدان باستاپ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جالپىلاما دەكلاراتسيا تاپسىرۋ قولعا الىنادى. ەلباسىمىز ءوزى رەسپۋبليكا حالقىنا كەزەكتى جولداۋىندا جانە «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ سەزىندە: «م ۇلىكتى جاريالاۋ – سوڭعى مۇمكىندىك, بۇدان كەيىن ەشقانداي جەڭىلدىك بولمايدى. بۇل جالپىلاما دەكلاراتسيالاۋ الدىنداعى سوڭعى اكت» دەگەن ەدى. سونىمەن قاتار, ەلباسى 2017 جىلدان باستاپ حالىقارالىق ستراسبۋرگ كونۆەنتسياسىنىڭ شەڭبەرىندە شەتەلدەگى جانە وففشورلىق ايماقتاردا ورنالاسقان بارلىق جىلجىمايتىن م ۇلىك پەن قارجىعا ءتيىستى تەكسەرۋلەر باستالاتىنىن دا شەگەلەپ ايتتى.
– بۇل سالىقتان جانە ءوز مۇلكىن جاريالاۋدان بوي تاسالاپ جۇرگەن مادەنيەت وكىلدەرى مەن ارتىستەردى جانە اسابالاردى بەكەردەن-بەكەر تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان جوقپىز. سەبەبى, كەيبىر انشىلەر داڭعاراداي ۇيدە تۇرادى, قىمبات كولىك مىنەدى جانە ءجيى-ءجيى شەتەل اسىپ جۇرەدى. الايدا, تاپقان تابىسىنىڭ زاڭدىلىعىن دالەلدەي الاتىن ەشبىر قۇجاتى جوق, سالىق ورگانىندا تىركەلمەگەن جانە سالىق تولەمەگەن. قايسىبىرى فيلارمونيادا, تەاتردا, «قازاقكونتسەرتتە» نەمەسە باسقا ءبىر مەكەمەدە قىزمەت ىستەيتىن بولىپ تىركەلگەن. ءتىپتى, كەيبىرەۋى ەشبىر جەردە تىركەلمەگەن. ايلىق جالاقىلارى دا تومەن. ال كەيبىرەۋىندە تاپقان اقشاسىن دالەلدەيتىن ەشبىر قۇجاتتارى دا جوق, الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن زەينەتاقى قورىنا ءبىر تيىن تۇسپەگەن. ال تۇرعان ءۇيى مەن مىنگەن كولىگىنىڭ قۇنى بولسا ميلليون دوللارعا جۋىق نەمەسە ودان دا اسىپ كەتەدى, – دەيدى الماتى قالالىق مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى بەكەن نۇراحمەتوۆ.
ءبىز بۇل جەردە بىرەۋدىڭ قالتاسىنداعى اقشانى ساناۋ ەمەس, ەرتەڭگى كۇنگى جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن ايتپاقپىز. وسى ورايدا ونەر جۇلدىزدارى جالپىلاما دەكلاراتسيا باستالعان كەزدە زاڭ الدىندا نە دەپ جاۋاپ بەرەدى؟ مىنە, ماسەلە سوندا. زاڭ الدىندا ءبارى بىردەي. قازىرگى ۋاقىتتا وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ءبىراز ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكتىلەرگە ءتيىستى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ كودەكسىنىڭ 275-بابىنا (سالىق سالۋ وبەكتىلەرىن جانە سالىقتىق ەسەپتىلىككە جاتاتىن وزگە دە م ۇلىكتى جاسىرۋ) ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر. بۇل باپتا جاسىرىلعان م ۇلىك اشكەرە بولعان جاعدايدا سالىناتىن ايىپپۇل كولەمى 250-دەن 500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى (530 مىڭنان 1 ميلليون 60 مىڭ تەڭگەگە دەيىن) قۇرايدى. ال ەندى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەتىن بولسا, ونداي جاعدايدا سۋبەكتىنىڭ تارتار جازاسى (م ۇلىكتى تاركىلەۋ مەن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ) بۇدان دا اۋىر بولاتىنى ءسوزسىز.
بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن جول بار ما؟ ارينە, بار. ءبىر اپتادا وننان اسا تويعا بارىپ, ءان ايتىپ, قىرۋار اقشا تاۋىپ جۇرگەن انشىلەر جەتكىلىكتى. ءبىر اپتادا ەكى-ءۇش توي باسقارىپ جۇرگەن تانىمال اسابالار دا جوق ەمەس. بۇعان قوسا بيشىلەر قاۋىمىن دا نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. باسقا جەكە تۇلعالاردى دا ۇمىتپاعان ءجون. تابىستى جاقسى تاپسا دا, ولاردىڭ كوپشىلىگى سالىق ورگانىنا ءبىر تيىن دا تابىس سالىعىن تولەپ جۇرگەن جوق. سەبەبى, ولار ءوزىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن تولەنەتىن اقشانى كونۆەرتپەن الادى. سوندىقتان دا سالىق تولەمەگەن سۋبەكت ءوزىنىڭ تابىسىنىڭ زاڭدىلىعىن دا دالەلدەي المايتىنى تۇسىنىكتى. وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن م ۇلىكتى جاريالاۋ تۋرالى زاڭ تالاپتارى شەڭبەرىندە ءبارىن زاڭداستىرعان جانە سالىق تولەۋشى رەتىندە مەملەكەتتىك كىرىس ورگانىندا تىركەلگەن ابزال. جىلجىمالى م ۇلىك پەن قارجىنى زاڭداستىرۋ كەزىندە سۋبەكت بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتەن (قىلمىستىق, اكىمشىلىك, سالىقتىق جانە ءتارتىپتىك) بوساتىلاتىنىن ەسكەرتە كەتكەن ءجون شىعار. ياعني, مۇنداي جاعدايدا م ۇلىكتى جاريا ەتۋشى سۋبەكتىنىڭ كەمشىلىكتەرى مەن سالىقتان جاسىرعان ارەكەتتەرىنە ەشقانداي سۇراۋ بولمايدى. جانە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 48-بابىنىڭ تالاپتارى بويىنشا جاريا ەتىلگەن م ۇلىك تاركىلەۋگە دە جاتپايدى.
بەلگىلى ءبىر ونەر سالاسىنداعى سۋبەكت اي سايىن توي-تومالاقتاردان قىرۋار اقشا تابۋ ارقىلى بىرنەشە ءۇي ساتىپ الدى دەلىك. سونىمەن قاتار, قولما-قول اينالىمىندا دا قىرۋار قاراجاتى بولسىن. جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرى باسقا بىرەۋلەردىڭ اتىنا رەسىمدەلگەن بولۋى مۇمكىن. ەندى اتالمىش زاڭ شەڭبەرىندە سول جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردى ءوز اتىنا سەنىمدى تۇردە اۋدارىپ الۋعا بولادى. ول ءۇشىن مەملەكەتكە ون پايىزدىق الىم تولەنبەيدى. ال قولىنداعى اقشانى ەكىنشى دارەجەدەگى بانككە نەمەسە ۇلتتىق پوشتا وپەراتورىنداعى ەسەپشوتقا سالۋ ارقىلى جاريا ەتكەن جاعدايدا دا ەشقانداي الىم الىنبايدى. ياعني, ەشقانداي ارتىق شىعىنعا باتپايدى جانە ەشبىر جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى. وسى ورايدا, ون پايىزدىق الىم تەك شەتەلدەگى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى (ونىڭ ىشىندە باسقا بىرەۋدىڭ اتىنا رەسىمدەلگەن), سونىمەن قاتار, قولداعى اقشانى بانككە سالماي-اق, دەكلاراتيۆتى تۇردە جاريا ەتكەن جاعدايدا عانا الىناتىنىن ەسكە سالىپ وتكەن ءجون شىعار.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى