قاراعاندى وبلىسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك زور. سوعان, اتتەڭ, ارقا توسىندە جىلى ماۋسىمنىڭ قىسقا بولاتىنى, سوسىن تاعى ويدىم-ويدىم جولدار, قىمباتشىلىق پەن كەرەكتى ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى عانا قولبايلاۋ. دەسەك تە, مۇنىڭ ءبارى – امالىن تاۋىپ شەشۋگە بولاتىن ماسەلەلەر.
ايتا-ايتا جاۋىر بولعان دۇنيەلەر كوپ. شەتەلدەن قوناق شاقىرماق تۇگىل, ازىرگە وزىمىزگە جارايدى دەيتىندەي دە دەمالىس جاعدايىنا قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. ارينە, ماسەلەنىڭ ءبارى باعاعا, ياكي اقشاعا كەلىپ تىرەلەدى. تۋريستىك ماۋسىم ءبىزدىڭ وڭىردە نەبارى ءۇش-ءتورت اي عانا بولاتىندىقتان, ساناتوريلەر مەن دەمالىس ۇيلەرى وسى ءبىر قىسقا عانا مەرزىم ىشىندە وزدەرىن جىل بويى اسىرايتىن ناپاقاسىن قارپىپ قالۋعا تىرىسادى. ناتيجەسىندە دەمالىس ورنىنا جولدامانىڭ قۇنى شارىقتاي اسپانداپ, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتپەس ارمانعا اينالىپ جۇرە بەرەدى. كوپشىلىك, ءتىپتى, ودان ەداۋىر ارزان باعاعا الدەبىر شەتەلگە بارىپ دەمالىپ قايتقاندى ءجون كورەدى. ايتسە دە, باعاسىنىڭ قىمباتتىعىنا دا قاراماي, تۋعان جەردىڭ تابيعاتىن حوش كورگەن جاندار تابىلىپ جاتسا, ونداي وتانشىل اعايىننىڭ الدىنا جەتكەنشە سوعىپ تاستايتىن جول ماسەلەسى شىعادى. ودان قالدى, ءبىزدىڭ شيپاجايلارداعى جاعداي, قىزمەتكەرلەرىنىڭ قوناق كۇتۋ مادەنيەتى ماقتانىپ ايتارلىقتاي ەمەس. بىراق, وسىنداي كەمشىلىكتەرگە كوز جۇما قارايتىن شەتەلدىكتەر دە بولادى ەكەن. ونداي ساياحاتشىلاردى «ەكوتۋريست» دەيدى. ەندى, ەش قيىندىقتان قورىقپاي, تاۋەكەلگە بەل بۋىپ كەلەتىن ونداي قوناقتار الدەبىر كەلەڭسىزدىككە تاپ بولۋدى ءوزى تىلەپ جۇرەتىن ەكسترەمالدى تۋريستەرگە جاقىن بولسا كەرەك.
بۇل زاماندا تويىپ سەكىرۋدەن جالىققان ەۋروپالىقتار دۇنيەنىڭ ادام اياعى از باسقان ءبىر بۇرىشىنا بارىپ, ءوز جۇيكەسىن ءوزى قىتىقتاعاندى ءومىردىڭ قىزىعى كورەدى-مىس. قازاقستانعا كەلۋ ءۇشىن بارىن سالىپ, امالىن تاۋىپ جەتكەن سوڭ, بايتاق دالامىزدىڭ ءبىر قيانىن بەتكە الادى. وسىنداي ءتۋريزمنىڭ مىسالى قاراعاندى وبلىسىندا دا بار. قازىر ارقا وڭىرىندە شەتەلدىكتەردى ماگنيتتەي تارتىپ تۇرعان ءبىر تۇس – اقتوعاي اۋدانىنا قاراستى شابانباي بي اۋىلى. بۇل اۋىل قىزىلاراي تاۋلارىنىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى اقسوراڭنىڭ باۋىرىندا جاتىر. عايىپتان تايىپ كەلە قالعان ەۋروپالىق قوناقتى ءوزىمىزدىڭ اۋىلداعى اعايىن قۇدا كۇتكەندەي اقتارىلىپ, شابىلىپ, شاشىلىپ ەمەس, اۋىل اراسىندا جۇرگەن الدەكىم قۇساتىپ قانا كۇتەدى ەكەن. ەۋروقوناق ءوزى تۇسكەن ءۇيدىڭ ءىشى نە جەسە سونى جەپ, نە ىشسە سونى ىشەدى. البەتتە, اۋىلداعى قازەكەمنىڭ شاڭىراعى ەت جەپ, اعارعان ىشپەي وتىرا المايدى. باۋىرساق پەن قۇرت-مايى داستارقاندا شاشۋلى جاتادى. شەتەلدىك سوعان بەك رازى. ول ءوزىن ەشكىم دە استى-ۇستىنە ءتۇسىپ كۇتپەيتىنىن الدىن الا ءبىلىپ كەلەدى. ونىڭ بار ويى, ەسىل دەرتى – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋ. سيىر مەن بيەنىڭ, قوي-ەشكىنىڭ قالاي ساۋىلاتىنىن, قالاي باعىلاتىنىن, قاراتال وزەنىنە اپارىپ سۋارىلاتىنىن, قورا-جايدىڭ قالاي تازالاناتىنىن كورۋ قىزىق. قورا-قوپسى مەن كۇلتوبەنى اينالىپ جۇرە بەرمەيدى, ارينە. قوناق قوي, دەگەنمەن. ارنايى باعدارلاما بويىنشا, بۇل «جاماعايىنعا» قىزىلاراي تاۋلارى مەن ورمانىن ارالاتىپ, سەرۋەندەتۋ كەرەك. تابيعات اياسىندا شاتىر تىگىپ تۇنەۋ, دالانىڭ جەمىس-جيدەگىنەن اۋىز تيۋ دە ول ءۇشىن ءبىر كەرەمەت دەمالىس بولماق. اۋىلدىڭ ادەتتە ءبىر جامباسىنا قاراي قيسايىپ تۇراتىن دارەتحاناسىنا بىرنەشە كۇن بويى كىرىپ-شىعۋ دا ول ءۇشىن ءومىرى ۇمىتىلماس «ەستەلىك» بولادى.
وسى تۋردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەۋرووداقتىڭ گەرمانيا, بەلگيا, نيدەرلاند, شۆەيتساريا, فرانتسيا سياقتى مەيلىنشە توق, باقۋاتتى ەلدەرىنەن كەلەتىن قوناقتار قازاقستاننىڭ وسىنداي تىرشىلىگىن كورىپ, جاقىنىراق تانۋعا قۇشتار. سودان كەيىن ءوز ەلدەرىنە ءبىز تۋرالى نە ايتىپ باراتىندارىن قۇدايىم ءبىلسىن... ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, شابانباي بي اۋىلىنا اعىلعان ساياحاتشىلاردىڭ سانى بارعان سايىن ارتىپ بارادى. ءتىپتى, ۇزىنقۇلاققا سەنسەك, بۇل باعىت الەمدەگى تەز قارقىن الىپ كەلە جاتقان تۋريستىك باعىتتاردىڭ جۇزدىگىنە ىلىگىپتى.
ۇرتى مايلانعان ۇيىمداستىرۋشىلار ەندى ءدال وسىنداي تۋريستىك جوبانى ۇلىتاۋ اۋدانىندا دا ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. وركەنيەتتەن شارشاعان شەتەلدىكتى تاڭدانىستان تالدىراتىن اۋىلدار ول جاقتا دا بار شىعار.
ماسەلەنىڭ ءوزى سوندا: ەكوتۋريست باراتىن اۋىل جاڭا دۇنيە جاڭالىقتارىنان الىستاۋ, ءوركەنيەت اتاۋلىدان مەيلىنشە ماقۇرىم بولۋى شارت. قالاداعىداي جايلى تىرلىك, مۇنتازداي تازالىق بولسا, ولار ول جاققا بارۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتادى ەكەن. ولارعا نەعۇرلىم جابايى ورتا كەرەك. بۇل جەردە جولداردا وي-شۇقىردىڭ كوپ بولۋى دا «وڭ كورسەتكىش» بولىپ تۇر. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, ەۋروپالىق تۋريستەر ءۇشىن ەسكى «ۋاز»-عا ءمىنىپ الىپ, ەن دالانىڭ وي-قىرىمەن ورعي زىمىراعان الدەقايدا قىزىق ەكەن. ونىڭ ۇستىنە, باياعىشا جەمىس-جيدەك, ساڭىراۋقۇلاق تەرۋگە شىعۋ ەۋروپادان كەلگەن قوناقتارعا تىپتەن قىزىق ەمەس سياقتى.
قاراعاندىدا تاعى ءبىر تۋريستىك باعىت – «كسرو-عا ساياحات» ازىرلەنۋدە. ونىڭ اياسىندا قارلاگ, سپاسسك ءتارىزدى ستاليندىك زاماننىڭ نىساندارىنا, كورشى وبلىستاردىڭ دا اۋماعىنا شىعىپ, يادرولىق پوليگونعا, باسقا دا تاريحي جەرلەرگە بارىپ قايتۋعا بولادى. بۇل باعىتتىڭ باعدارلاماسى بويىنشا كەلەشەكتە قاراعاندى شاحتالارىنا تۇسۋگە, جەزقازعان وڭىرىندەگى عارىشكەرلىك, اسكەري نىساندارعا بارىپ قايتۋعا بولادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل تۋرلار جەكەلەگەن تۋريستەر ءۇشىن قىمبات بولعانىمەن, وبلىستىڭ تۋريستىك سەكتورى ءۇشىن ەلەۋلى پايداسى جوق. ەكونوميكاعا ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن ەرىگىپ جۇرگەن ەكى-ءۇش ەۋروپالىقتى ەمەس, تۋريستەردىڭ تۇراقى ءارى مول اعىنىن تارتۋ قاجەت.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلىك باسقارماسىنىڭ باسشىسى تاتيانا ابلاەۆانىڭ ايتۋىنشا, تۋريزم ماسەلەسىندە ءوڭىر باسشىلىعى كەلەسى جىلعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. بۇل الداعى جىلى استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ وتكىزىلۋىمەن دە, سول كەزدە قاراعاندى وبلىسىندا تۋريستەردى تارتۋ, قابىلداۋ بويىنشا بىرقاتار جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن دە بايلانىستى.
ابلاەۆا حانىم اتاپ وتكەندەي, قاراعاندى وبلىسىنىڭ تۋريستىك سەكتورى قازىر جىلىنا 260 مىڭداي ادامعا قىزمەت كورسەتىپ وتىر. قوناقتارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت اۋقىمى 3,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى.
ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ قارساڭىندا تۋريستەردى ورنالاستىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى, ءوڭىر بويىنشا جاڭا تۋريستىك باعىتتار اشىلىپ قالار دەگەن ۇمىتتەمىز. قاراعاندىلىق تۋروپەراتورلار حالىقارالىق كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن شەتەلدەردەن كەلەتىن قوناقتاردىڭ ءبىر بولىگىن قاراعاندىدا, «سارىارقا» اۋەجايىندا كۇتىپ الۋ تۋرالى مەموراندۋم جاساسىپ قويعان. قاراعاندى توپىراعىنا تابان تيگىزگەن جاتجۇرتتىقتاردى ءوڭىردىڭ قارقارالى, بالقاش سياقتى اسەم تۇستارىنا اپارىپ دەمالدىرىپ, استاناعا تەك سودان كەيىن جەتكىزىپ سالۋ جوسپارلانعان.
جالپى, بيىلعى جىلى وڭىردەگى تۋريزم سالاسىندا قۇنى 3,9 ملرد. تەڭگە بولاتىن 14 جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپاردا بار. بۇل تۋرالى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا وبلىس اكىمى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ ءمالىم ەتكەن بولاتىن.
«تۋريزم سالاسىن دامىتۋدا جاقسى مۇمكىندىكتەر بار. بالقاش ماڭى ءوڭىرى, قارقارالى, ۇلىتاۋ اۋداندارى جانە وبلىس ورتالىعى نەگىزگى باعىتتار بولىپ وتىر. 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۋريزم سالاسىنداعى نىسانداردىڭ سانى 14 پايىزعا دەرلىك ءوسىپ, 200-گە جەتتى. جالپى سوماسى 1,5 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسياعا تۋريستىك بيزنەستىڭ 11 جوباسى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ التاۋى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا قولداۋعا يە بولىپ, 80 جۇمىس ورنى قۇرىلدى», – دەگەن ەدى ءوڭىر باسشىسى.
ارقا وڭىرىندە ءتۋريزمدى دامىتۋ جۇمىستارىنىڭ سوڭعى جىلدارى كەشەندى تۇردە قولعا الىنا باستاعانى راس. بۇل باعىتتا ەكولوگيالىق جانە تاريحي تۋريزم تۇرلەرىن ورىستەتۋگە باسا كوڭىل بولىنگەن. مىسالى, بالقاش كولىنىڭ ماڭايىندا جاعاجاي ءتۋريزمى, قارقارالى وڭىرىندە ەكولوگيالىق, تاريحي جانە بەلسەندى دەمالىس ءتۋريزمى دامىتىلسا, ۇلىتاۋ اۋدانىندا ءتاۋ ەتۋ, قاراعاندى قالاسىندا مادەني-تانىمدىق جانە ىسكەرلىك ءتۋريزمى ەكپىندى تۇردە ىلگەرىلەتىلۋدە.
تاپ وسى تۋريزمنەن تابان استى بايىپ كەتپەسەك تە, بۇل سالادان ءبىزدىڭ الار ىرىزدىعىمىزدىڭ از ەمەستىگىنە كامىل سەنەتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى.
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى