رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە بايلانىستى قوعامدىق جاڭعىرىق تۋعىزعان بىرقاتار نورمالارعا بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە دەيىن توقتاۋ سالدى. مۇنىڭ ءوزى تەرەڭنەن ويلانىپ, ۇلكەن پاراسات بيىگىنەن جاسالعان شەشىم بولدى. ءسىرا, حالقىمىز «حاندا قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بار» دەپ وسىندايدا ايتسا كەرەك. بۇل رەتتە ەلباسى اتالعان زاڭنىڭ تەتىكتەرى مەن نورمالارى جۇرتشىلىقتى كەڭىنەن قاتىستىرۋ ارقىلى تالقىلانباعانىن اتاپ كورسەتتى. «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەگەندەي, بۇل ماسەلەلەرگە و باستان كەڭىنەن جاريالىلىق بەرىلگەن كەزدە, وتانداستارىمىزدىڭ تاراپىنان بۇعان دەيىن ورىن العان بىرقاتار تۇسىنىسپەۋشىلىك كورىنىستەرى ورىن الماس پا ەدى, قايتەر ەدى.
ءسويتىپ تۇزەتۋلەرگە مەملەكەت باسشىسى موراتوري جاريالادى. الايدا, مۇنىڭ ءوزى جەردى قازاقستاندىقتارعا ساتۋ نەمەسە شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ جونىندەگى اڭگىمەلەر ساپ تىيىلادى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە, بارشا قازاقستاندىقتار زاڭنامالىق نورمالارعا قاتىستى وزدەرىن تولعاندىرىپ كەلگەن ءماسەلەلەرگە قاتىستى وي-پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن قويداي توعىتاتىن كەزى ناق وسى كەز. ءدال وسى تۇس. مىنە, سوندىقتان دا مەن ءوزىم دە اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن ازىرلەيتىن جوعارى وقۋ ورىننىڭ رەكتورى جانە بيولوگ-عالىم رەتىندە بىرقاتار تۇجىرىمدارىمدى ورتاعا سالعاندى ءجون دەپ بىلەمىن.
وسى ورايدا جەر كودەكسىنە بايلانىستى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنان جانە جەرگە بايلانىستى قارىم-قاتىناستارعا جاناشىرلىق پەن قامقورلىق تۇرعىسىنان جاسالىپ وتىر دەگەن ويدامىن. مەنىڭ ويىمشا, بۇل شەشىمنىڭ ارعى استارىندا جەردى ازدىرۋ مەن توزدىرۋ ارەكەتىنىڭ الدىن الۋدى كوزدەيتىن تەرەڭ ءمان بار. وسىعان بارلىق وتانداستارىمىز تەرەڭ ءۇڭىلىپ, اشۋ – دۇشپان, اقىل دوس دەگەندەي بايىپپەن اقىلعا سالعانىن قالايمىز. بۇل ارادا الاۋلاتىپ, جالاۋلاتىپ, اسىعىستىق تانىتىپ, الىپ-ۇشپا كوڭىل-كۇيگە بەرىلۋ ەشكىمگە دە پايدا اكەلە المايدى.
ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە, جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردە داۋ-دابىرا تۋعىزاتىنداي تۇك تە جوق ەدى. ويتكەنى, جەردى ەشكىم, ءتىپتى, شەتەلدىكتەردى ايتپاعاندا, ءوز وتانداستارىمىزدىڭ وزدەرى قالتاسىنا سالىپ الىپ كەتە المايدى. بۇل جەر بىزگە ىقىلىم زامانداردان بەرى اتا-بابالارىمىزدان مۇراعا قالعان. ءارى وسىلاي قالا بەرەدى. ەشقايدا ۇشىپ كەتپەيدى. بۇل – اقيقات. بۇل – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما.
وسى تۇرعىدا دا ەكى-ءۇش اۋىز تىلەگىمدى ورتاعا سالا كەتكىم كەلەدى. بۇل رەتتە ايتايىن دەگەنىم, جەر – ءوندىرىس قۇرالى. سوندىقتان يگەرىلمەي بوس جاتقان جەرلەر ەرتە مە, كەش پە پايداعا اسۋى قاجەت. قۋراي باسىپ, قۇلازىپ جاتسا – جەر جەتىم. قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكامىزداعى اجەپتاۋىر جەر اۋماعى وسىنداي كورىنىستەرگە تاپ بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ورىس حالقىنىڭ «سوباكا نا سەنە» دەگەن بەلگىلى ناقىلعا بەرگىسىز تىركەسى وسىنداي جاعدايدا ايتىلعان بولسا كەرەك. ياعني, نە جەردى ءوزىمىز يگەرمەيمىز نەمەسە ونى وزگە ەل ازاماتىنا بەرۋگە قىزعانىش جاسايمىز.
ەگەر جەر قاراۋسىز, كۇتىمسىز قالسا سورتاڭعا اينالىپ, زيان شەگەتىنىن ەسكەرە بەرمەيمىز. جەردىڭ توزۋىنا ارامشوپتەر مەن زيانكەستەردىڭ كەلتىرەتىن زيانى دا از ەمەس. بيولوگ عالىم رەتىندە ايتا كەتسەم, جەر بۇدان دا ۋلانىپ, زيان شەگەدى. مىنا ءبىر كەرەعار جايتتى دا ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى. قۇلازىپ بوس جاتقان جەر وزىنەن ءوزى شاڭدانىپ, توزاڭدانىپ, قۇنارلىلىعىن جوعالتا بەرەدى سوندىقتان ونى ءتيىمدى تۇردە پايدالانۋ جولدارىن ىزدەستىرىپ, قاراستىرا بەرگەن ءجون. جەر كودەكسىنە جاسالعان وزگەرىستەر وسىنداي ماقساتتى كوزدەگەنىنە كۇمان كەلتىرە المايمىن.
تەك سوندا عانا ءبىز كەلەشەك ۇرپاققا يەسىز قالعان قامىستى, قوعالى كولدىكتەر مەن تىقىرلانىپ كەتكەن دالانى ەمەس, مول ءونىم بەرىپ, مول پايدا اكەلە الاتىن شۇرايلى القاپتاردى قالدىرا الامىز. سونىمەن بىرگە, قۇر دالا ەمەس, بۇعان قوسا ءوندىرىس ورىندارىن دا كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە بەرە الامىز. ايتسە دە مۇنداي ۇعىمنىڭ ءوزى بوس جاتقان جەردى الۋ كەرەك تە, جالعا بەرە بەرۋ قاجەت دەگەن ۇعىم تۋعىزبايدى. جەر جالعا بەرىلمەستەن بۇرىن ونىڭ قۇرامى مەن ساپاسى جان-جاقتى زەرتتەۋلەردەن وتكىزىلگەنى ءجون.
سونداي-اق, جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ كارتاسى جاسالىپ, بۇل ىسكە كەڭ جاريالىلىق بەرىلسە ەشكىم ەر-توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلاي قويمايدى دەگەن ويدامىن. سونىمەن بىرگە, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە دە عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جاسالسا, مۇنىڭ ءوزى جەردى كەشەندى تۇردە پايدالانۋ كەڭىستىگىن كەڭەيتە تۇسەدى. ياعني اۋىلشارۋاشىلىق جەرى ەكەن دەپ دالا ارۋلارى اقبوكەندەر مەن كيىكتەردىڭ ءوسىپ-ونۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەۋدى وسى باستان مۇقيات ويلاستىرۋىمىز قاجەت. سونداي-اق, ءبىزدىڭ كەڭ-بايتاق دالامىزدا قىزىل كىتاپقا كىرگەن ءارى بۇگىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىك تۇرلەرى دە از ەمەس. بۇلارعا دا زالال كەلتىرمەۋ جولدارىن وسى باستان قولعا الماساق ەرتەڭ ۇلكەن وكىنىشكە قالۋىمىز مۇمكىن. بۇل ءۇشىن جەرگىلىكتى جانە جوعارى اتقارۋشى ورگاندار مەن پارلامەنت جانە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ ءارى ەل تۇرعىندارىنىڭ ورتاق كەلىسىمگە كەلۋىنىڭ ماڭىزى جوعارى. پرەزيدەنت تاراپىنان جاريالانعان ءموراتوريدىڭ وزەگىندە وسىنداي ومىرشەڭ وي بار.
تۇجىرىمداپ ايتقاندا, جوعارىدا ايتىلعان زەرتتەۋ نىساندارىنا قوسا, بۇدان كەيىن ونى ناقتى باقىلاۋ تەتىگى ىسكە قوسىلماسا, بۇل ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ ءبارى انشەيىن, قۇر, بوس اڭگىمە بولىپ قالادى. ەگەر جەردى يەلەنۋ قۇقىعىن العان جاڭا مەنشىك يەلەرى قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگىزەتىندەي ءىس-ارەكەتتەرگە بارسا, ونىڭ يەلىگىندەگى جەردى قايتادان مەملەكەت قاراماعىنا الۋ جونىندە شارالار بەلگىلەنگەنى ارتىقتىق ەتپەيدى. قايتكەندە دە جەردى ۇقىپتى ءارى ءتيىمدى پايدالانۋدى باستى ماقسات ەتىپ قويا الساق, تەك قانا ۇتامىز.
قىسقاسى, جەرگە ناعىز قامقور كوزبەن قاراپ, ودان مول ءونىم الىپ, بۇعان قوسا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا كوڭىل بولەتىن, بۇل ءىستى نازارىنان تىس قالدىرمايتىن مەنشىك يەلەرىن مورالدىق تۇرعىدان كوتەرمەلەپ وتىرعاننىڭ دا تيگىزەر وڭ اسەرى مول. ۋاقىتى مەن كەزەگى كەلگەندە وسىنداي ونەگەلى مەنشىك يەلەرىنە جەڭىلدىكتەر بەرۋ جاعى بەلگىلەنىپ, ءارى ونىڭ زاڭداستىرىلعانى ءجون دەمەكپىز.
نۇرلان سەرعاليەۆ,
جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
ورال