Cوڭعى كەزدەرى زامان ۇردىسىنە, تابيعي قۇبىلىستاردىڭ بۇزىلۋىنا, سونداي-اق باسقا دا جاعدايلارعا بايلانىستى ايەلدىڭ جاندى جەرى سانالاتىن ومىراۋ بەزىنىڭ اۋرۋلارى, اسىرەسە, قاتەرلى ىسىگى كوبەيە تۇسۋدە. انا ءسۇتىنىڭ ازايۋى, مەزگىلسىز سۋالۋى, ياعني جاس انالاردىڭ بالا ەمىزۋدى قيىنسىنىپ, دايىن “جاساندى” تاماققا اۋەستەنۋى, ءبارى-ءبارى تابيعي بولمىسقا قاراما-قايشىلىق اكەلىپ, انا دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتۋدە. سودان دا بولار, قازىر ايەلدەر اراسىندا ءسۇت بەزى اۋرۋىنىڭ تىرناعىنا ءىلىنىپ, جارىق دۇنيەمەن قوشتاسقاندارى, اۋىرىپ, جانى قينالىپ جۇرگەندەرى قانشاما؟ سوندىقتان بۇل كەسەل بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى پروبلەماسىنا اينالىپ وتىر.
وسى رەتتە ماماننىڭ وسى سىرقات جونىندە پىكىرىن ءبىلۋ ماقساتىندا قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەر, قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ونكولوگيا كافەدراسىنداعى ماممولوگيا كۋرسىنىڭ جەتەكشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اسكەر ەسەنقۇلوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– اسكەر ەسەنقۇل ۇلى, الدىمەن اڭگىمەمىزدى ەلىمىزدەگى ماممولوگيا عىلىمى جايىندا باستاساق. ول سالا تەك ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن عانا ەمەس, جالپى ايەل ومىراۋىن دا زەرتتەيتىن ءىلىم ەمەس پە ...
– ماممولوگيا – ايەلدەردە ء(سۇت), ەركەكتەردە (كەۋدە) بەزدەرىندەگى ءتۇرلى دەرتتەردى ء(تىپتى, اۋرۋ الدىنداعى وزگەرىستەردى دە) تەكسەرەتىن, ياعني ولاردان ساقتانۋ, انىقتاۋ, ەمدەۋ تاسىلدەرىن قاراستىراتىن, عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدان زەرتتەيتىن جانە اۋىرعان ادامدارعا رەابيليتاتسيالىق (قايتادان تەز ساۋ قالپىنا كەلتىرۋ) شارالاردى دا ويلاستىراتىن كلينيكالىق مەديتسينانىڭ ءبىر ءبولىمى. مۇشەنىڭ تابيعي نەمەسە جاساندى اۋىتقۋلىعى, كەمىستىگى, وسپەي قالۋى دا وسى سالاعا جاتادى. ماممولوگ ءدارىگەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – تەك قانا ءسۇت نەمەسە كەۋدە بەزدەرىنىڭ ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, وسىمەن قاتار انا ءسۇتىنىڭ بيولوگيالىق قاسيەتى, ونىڭ بالاعا جانە اناعا دەگەن اسەرى دە تەكسەرىلەدى. ماممولوگتاردىڭ موينىنداعى مىندەتتىڭ بۇگىنگى تاڭدا قيىنداي ءتۇسۋى ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك, مادەني-ءوركەنيەتتىك جاعدايلارعا دا بايلانىستى. اسىرەسە, جاس انالارداعى ەمشەك اۋرۋلارىنان باسقا دا انا ءسۇتىنىڭ ازايۋى مەن مۇشەنىڭ مەزگىلسىز تارتىلۋى, كىشىرەيۋى نەمەسە سەمىپ قالۋى, ەرتە اجىمدەنىپ, تومەن ءتۇسىپ (سالبىراپ) كەتۋى جانە قيسايۋى سياقتى كەرى قۇبىلىستار تىم كوبەيىپ كەتتى. ماسەلەن, بىزدەر بالالارىمىزدى باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ انا سۇتىمەن ەمىزگەندە ونىڭ قانداي بيولوگيالىق, الەۋمەتتىك كەرى ىقپالى بارىن تۇسىنە بەرەمىز بە؟ انا سۇتىمەن تابيعاتتاعى جاقسىلىق, ادامگەرشىلىك, ىزگى نيەت, ۇلتتىق بولمىس جانە تاعى وسىنداي ادامدىق قاسيەتتەردىڭ بەرىلۋى, ودان ءارى دامۋى مۇمكىن بە؟ ەمشەك ەمبەگەن بالانىڭ پسيحولوگياسى قانداي بولماق؟ ودان “ۇلتتىق ءيىس” شىعىپ تۇرا ما؟ مىنە, وسىنداي انا سۇتىنە بايلانىستى ءتۇسىنىكسىز جايتتەر عىلىمي تەكسەرىستى قاجەت ەتەدى.
وكىنىشكە وراي, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە انا ءسۇتىن زەرتتەيتىن, ونىڭ قۇرامىن, ساپاسىن عىلىمي تۇردە نەگىزدەيتىن, باعامدايتىن زەرتحانالار جوقتىڭ قاسى. ال سيىر ءسۇتىنىڭ قۇنارىن ۇڭىلە زەرتتەۋگە كەلگەندە الدىمىزعا جان سالمايمىز. سيىر ءسۇتى قۇنارلى بولسا, ونىڭ ءتولى دە جاقسى بولارىن بىلسەك تە, انانىڭ ساپالى سۇتىنەن دەنى ساۋ, ەسى دۇرىس ۇرپاق ءونىپ-وسەتىنىن ەسكەرە بەرمەيمىز. قازىرگى مەديتسينا قانشا دامىپ كەتتى دەپ ماقتانعانىمىزبەن, انا ءسۇتىن قۇنارلاندىراتىن ەشنارسە تابا العان جوقبىز. نەشە ءتۇرلى جاساندى ءسۇت ۇنتاقتارىنىڭ, قوسپالارىنىڭ ءسابي قارنىن قامپايتقانى بولماسا, انا ءسۇتىنىڭ ماڭىنا دا جولامايدى. مىنا قىزىققا قاراڭىزشى, ەمشەك ەمبەيتىن سابيلەرگە ارنالعان دونورلىق ءسۇت دەگەن بار (جاساندى ەمەس, تابيعي انا ءسۇتى). ارينە, بۇل بالا تاعامى وتە جوعارى باعالانادى. بىراق, بۇل ءسۇتتىڭ كىمنەن “ساۋىلىپ” الىنعانى ەشكىمگە ءمالىم ەمەس, ونىڭ ساپاسىن, قۇرامىن تەكسەرەتىن ارنايى زەرتحانا جوق. ءسۇت بەرگەن ايەلدىڭ ۇلتى, دەنساۋلىعى, ءسۇتىنىڭ ماڭىزدىلىعى ەسەپكە الىنبايدى. وزىڭىزدەن تۋعان بالانىڭ ەرتەڭ كىم بولىپ وسەتىنى دە سول سۇتكە بايلانىستى بولسا قايتەر ەدىڭىز؟ قازاق ايتادى ەمەس پە “ەشكى ءسۇتىن ەمگەن بالا ەبەلەك كەلەدى” دەپ. ءبىر اعىلشىن عالىمىنىڭ ماقالاسىن وقىعانىم بار: قانىشەرلىك پەن جاۋىزدىق جاساۋشى ادامداردىڭ كوبىسى اۋزى جارىپ, انا ءسۇتىن قانىپ ەمبەگەن سابيلەردىڭ اراسىنان شىقسا كەرەك.
– وندايدا قازەكەڭ “ۋىزىنا جارىماعان” دەپ جاتپاي ما. جالپى, بالا ەمىزۋ – كۇردەلى ءۇردىس. انانىڭ اق ءسۇتى... وسى ءبىر اۋىز ءسوز دۇنيە عالامداعى بارلىق قاسيەتتى سوزدەردىڭ اناسى ما دەرسىڭ. جاراتقان يەمىز ايەل پەشەنەسىنە قانشاما بەينەتتى ءۇيىپ توكسە دە, سونىڭ قايتارىمى شىعار, مەيىرىم نۇرىنا شومىلدىرىپ, ەمىرەنتىپ بالا ءسۇيۋ, انا بولۋ باقىتىن سەزىنۋدى ماڭدايىنا جازۋدى ۇمىتپاعان ەكەن. ءوزىنىڭ قانىنان, جانىنان جارالعان قۇرتاقانداي تىرشىلىك يەسىنىڭ اناسىنىڭ ومىراۋىنا مۇرنىن تىعىپ, الپىس ەكى تامىرىن ءيدىرىپ, دەنەسىن ەلجىرەتۋى, بولماسا ءسال-ءپال اۋزىنا تاماق تيگەن قىزىلشاقا ەڭبەكتەنىپ ەمۋگە ەرىنىپ, پىسىلداپ ۇيقىعا كەتكەن ءساتىن كورۋ بۇل جالعانداعى تەڭدەسى جوق, بەكزات دۇنيە. كەيدە دەيمىن-اۋ, ومىراۋىڭىز يىگەندە ءسۇتتى يگەرە الماي, ال ەمىزۋدىڭ ۋاقىتى ءسال ءوتىپ كەتسە دە ومىراۋىڭىز سىزداپ جانىڭىزدى قويارعا جەر تاپتىرماي جاتادى. ونداي جاعدايدا بالادان ۇزاپ شىعا المايسىز. ياعني, ەمىزۋلى بالاسى بار ايەلدىڭ اياعى بايلاۋلى. ال قازىر ءبىزدىڭ جاستاردىڭ كوبىسى ەركىن, بوس جۇرگىلەرى كەلەدى دە, بالا ەمىزۋ ماشاقاتىنان قاشادى. سودان “وقيمىن, جۇمىسقا شىعامىن” دەگەندى سىلتاۋراتىپ, كىشكەنەسىن اتا-اناسىنا بولماسا بۇگىندە موداعا اينالعان “نيانكاعا” تاستاپ جۇرە بەرەدى. ال كەيبىر انالار كەرىسىنشە, ءسۇتى تارتىلىپ, قينالىپ جاتادى. وسى نەلىكتەن؟
– انانىڭ بالاعا دەگەن شىنايى ماحابباتى ۇلعايعان سايىن ايەل اعزاسىنداعى ۇلكەن وزگەرىس – ءسۇت بەزىنىڭ ءيۋى جيىرەك بولادى. سودان بارىپ ەمشەك ءسۇتىنىڭ بيولوگيالىق قاسيەتى دە ۇلعايادى. بۇرىنعى انالارىمىز ەمىزۋ كەزىندە ومىردەگى بارلىق قولايسىز جاعدايلارىن ۇمىتىپ, بەسىك جىرىن ايتۋىندا ۇلكەن تاربيەلىك ءمان جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ول ءسۇتتىڭ كوبەيۋىنە عانا اسەر ەتىپ قويمايدى, ايەل اعزاسىنىڭ جاقسارا ءتۇسۋىن دە پايداسى زور. كوڭىلىندە ەش قايعى-قاسىرەتى جوق اناداعى ەمشەك ءسۇتى, ناۋقاس, جان دۇنيەسى جارالانعان ايەلدىڭ ەمشەك سۇتىنە قاراعاندا مولشەر جاعىنان دا, ساپا جونىنەن دە اناعۇرلىم ايىرماشىلىعى بولادى. قازىر كوپتەگەن جاس انالاردا ءبىرىنشى بالادان كەيىن-اق ءسۇت كەمىپ نەمەسە مولشەرى ازايىپ كەتۋى تىم جيىلەنىپ كەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان بالا تويىپ ەمبەيدى نەمەسە ەمگەن كۇندە دە انا ءسۇتىنىڭ قورەگى تومەن بولعاندىقتان (مۇنداي ساتتە ول وتە سۇيىق سۋ تارىزدەس كەلەدى), ءسابيدىڭ دۇرىس ءونىپ-ءوسۋى, جەتىلۋى ناشارلايدى. ياعني, بالانىڭ ەمشەك ەمبەۋى – ەمىزۋ ءۇردىسىنىڭ مۇلدەم توقتاپ قالۋىنا ىقپالىن تيگىزەدى. ەمشەكتە ءسۇت جينالا بەرگەن سايىن ونىڭ ساپالىق قاسيەتى تومەندەيدى. ەكىنشىدەن, جاس انالار قازىرگى كەزدە بالا ەمىزۋگە دايار ەمەس. ولار بالا ەمىزۋ مەن بالا باعۋدى ازاپ كورەدى. ءتىپتى, بالانى “ۇزاق” ەمىزسە كەۋدە ءمۇسىنىن بۇزامىز دەپ ويلايدى. ونىڭ ۇستىنە ايەلدەرگە كەڭەس بەرەتىن ورىنداردا كەلەشەك انالارمەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىس ماردىمسىز جۇرگىزىلەدى, ءجۇرگىزىلگەن كۇندە دە ولاردىڭ پارمەندىلىگى وتە ءتومەن. سەبەبى, ءسۇت بەزدەرىنىڭ اناتوميالىق, فيزيولوگيالىق قۇرىلىستارى, نەگىزگى قىزمەتى, اۋرۋلاردان ساقتانۋ ەرەجەلەرى, قاعيدالارى ەشۋاقىتتا تولىعىمەن تۇسىندىرىلمەيدى. ماسەلەن, ەمشەكتە ءسابيى بار اناعا وتە ءجيى جىنىستىق قاتىناستا تۇرۋعا بولمايدى, سەبەبى ەركەكتىڭ گارمونى ءسۇت وندىرگىش زاتتى – پرولاكتيندى تەجەيدى.
“الپىس ەكى تامىرى ءيىپ” دەگەن سوزدەن شىعادى, ەمشەكتەن ءسۇت شىقپاۋى نەمەسە ونىڭ ەرتە سۋالۋى وسى يۋگە دە بايلانىستى. كەيبىر انالار سابيلەرىن جۇلقىلاپ, اشۋلانىپ, كوڭىلى, ويى باسقا جاقتا وتىرىپ ەمىزەدى. ءتىپتى, قۇيرىعىنان شاپالاقتاپ قوياتىنىن قايتەسىز. مۇنداي ساتتە ەمىزىپ وتىرعان انانىڭ الپىس ەكى تامىرى يىمەك تۇگىلى, بويىنداعى قانى سۋىپ قالماي ما؟ جەتپىسكە كەلىپ جەر تىرەپ تۇرعان اجەلەردىڭ نەمەرەلەرىنە ەمىرەنگەندە ومىراۋى ءيىپ, ءسۇت شىققانىن تالاي كورگەنبىز. ون بالا تاپقان انانىڭ ەمشەگىنەن ءسۇت بۇلاعى تاۋسىلمايتىنى قالاي, ال جيىرمادان اسقان جاپ-جاس انالاردىڭ ءسابيىنىڭ ەرنى ەمشەگىنىڭ ۇرپىسىنە تيمەي جاتىپ, سۋالىپ جاتقانى قالاي؟ ءتوركىندەتىپ كەلگەندە, ءبارى دە مەيىرىمنەن, جۇرەكتەن, ەڭ باستىسى, انالىق ماحابباتتىڭ مىقتىلىعىنان. قازىر مەديتسينانىڭ ءوزى بالاعا ۋىز ءسۇتىن بەرۋدىڭ وتە پايدالى, ماڭىزدى ەكەنىن ءبىلىپ, جارىق دۇنيەگە كەلىپ, كوزىن جاڭا عانا اشقان شاقالاقتى اناسىنىڭ كەۋدەسىنە باسىپ, ەمىزۋدى مىندەتتەۋدە.
– بالانى ءاربىر ءۇش ساعات سايىن ەمىزىپ تۇرۋ دەگەنگە نە ايتاسىز؟..
– قازىرگى جاس انالاردىڭ 80-85 پايىزى ءسابيىن دۇرىس ەمىزبەيدى. ەمىزۋ ۋاقىتىنا دا بەيتاراپ قارايدى. دۇرىس ايتاسىز, بۇرىن مەديتسينادا بالانى ءۇش ساعاتتا ءبىر ەمىزۋ دەگەن تالاپ بولدى. ول – ءتىپتى بوس ءسوز. ءاربىر انا ءسابيىن ەمشەگى سۇتكە تولعان ۋاقىتتا كەز كەلگەن ساتتە ەمىزە بەرۋى كەرەك. بالا ەمگەننەن كەيىن, ەگەر ءسۇت ەمشەكتە قالىپ قويسا, ونى ساۋىپ تاستاعان ءجون. ايتپەسە قالعان ءسۇت تەز ارادا اشيدى دا جاڭادان كەلەتىن ءسۇتتى بۇزىپ, ىرىتەدى. ودان ءسۇتتىڭ ساپاسى كەميدى, ونىڭ ۇستىنە نەشە ءتۇرلى ەمشەك اۋرۋلارى (اسىرەسە, قابىنۋ ءۇردىسى) پايدا بولادى. ءار مۇشەنىڭ وزىندىك ەرەكشە قىزمەتى بار. ول – تابيعي قۇبىلىس. ءبىزدىڭ اعزامىزدا ەش ارتىق مۇشە جوق. ەگەر ءتان ءوز قىزمەتىن تولىق اتقارماسا, وندا ول اۋرۋعا بەيىم بولا باستايدى. بۇل نەگىزگى قاعيدا. ءسۇت ونبەگەن نەمەسە از ەمىزىلگەن ەمشەكتە اۋرۋ ءجيى كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىرى – قابىنۋ جانە ىسىك اۋرۋلارى.
– ال ەندى وسى سالانىڭ قانداي پروبلەماسىن كورىپ وتىرسىز؟
– 1995 جىلعى 27 اقپاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ №94 بۇيرىعى شىققان-دى. وندا قازاقستانداعى بارلىق مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن رەسپۋبليكالىق دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا ماممولوگيا كافەدراسىن اشۋدى قاراستىرۋ كوزدەلدى. جالپى, ستاندارت بويىنشا ءار 100 مىڭ ادامعا ەڭ از دەگەندە 0,5-1 ستاۆكا ماممولوگ بولۋى شارت. وسىنداي دارىگەر-ماممولوگ ءار اۋداندىق اۋرۋحانادا بولۋى كەرەك. بۇل بۇيرىق ءالى جويىلعان جوق. وسى بۇيرىق بويىنشا بۇگىندە قازاقستان بويىنشا س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتىندە عانا ونكولوگيا كافەدراسىندا ماممولوگيا كۋرسى بار. ال قالعان 5 مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن ينستيتۋتتا ماممولوگيا كافەدراسى تۇرماق, كۋرس تا جوق. بۇگىندە رەسپۋبليكادا نەبارى 50-گە جۋىق قانا ماممولوگ-دارىگەر بار. ەگەر قازاقستاندا 16 ميلليوننان استام حالىق تۇراتىنىن ەسەپكە الساق, وندا ەڭ بولماعاندا 160 دارىگەر-ماممولوگ قاجەت. قازىرگى تاڭدا مامان دارىگەرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن اۋرۋدىڭ اسقىنۋلارى كوپ. ماسەلەن, ءىىى-ءىV ساتىداعى اۋرۋى اسقىنعان ناۋقاستار 60 پايىزعا جەتىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا قولدانىلاتىن ەم 20 پايىزعا عانا شيپالى, قالعاندارى 1-5 جىل اراسىندا دۇنيەدەن وزادى دەگەن ءسوز. وسىعان سايكەس, اۋرۋدى العاشقى ساتىسىندا انىقتاۋدا دارىگەرلەردىڭ ۇلەسى 30-40 پايىزعا تەڭ. ياعني, مامان-دارىگەرلەر جەتكىلىكتى بولسا جانە ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى ساپالى كەلسە, بۇعان قوسىمشا ەمحانا مەن اۋرۋحانالاردا دياگنوستيكالىق قۇرال-جابدىقتار جەتكىلىكتى بولسا, وندا ناۋقاستان دەرتتىڭ ءى-ءىى ءوسۋ ساتىسىندا تابىلۋعا مۇمكىنشىلىك تۋار ەدى. وكىنىشكە وراي, مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن, دارىگەرلىك ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن (سەبەبى, ولاردى دايارلايتىن كۋرستار نەمەسە كافەدرالار جوق), دياگنوستيكالىق اسپاپتاردىڭ كەمدىگىنەن ءبىز بۇگىندە دەرتتىڭ العاشقى ءوسۋ ساتىسىن انىقتاي الماي وتىرمىز. ال سىرقاتتىڭ ءى-ءشى ءوسۋ ءدارەجەسىن تابۋ وپ-وڭاي. سەبەبى, ايەلدىڭ ومىراۋى – ادامنىڭ سىرتقى مۇشەسى. ول كوزگە كورىنىپ, قولمەن سىيپاۋعا كەلەدى. دەمەك, اۋرۋ العاشقى ساتىسىندا انىقتالعان جاعدايدا ەم ءتيىمدى جۇرەدى, ياعني ناۋقاس ادامنىڭ ءومىرى 90-95 پايىزعا جۋىق ساقتالادى.
ەلىمىزدە جىل سايىن 3 مىڭنان استام ايەل ءسۇت بەزدەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگىمەن ءبىرىنشى رەت ەسەپكە الىنادى. جىل سايىن دەرتتىڭ ءوسۋ جىلدامدىعى 5 + 7 پايىز بولاتىندىعىن ەسكەرسەك, وندا ەلىمىزدە قاتەرلى ىسىكتىڭ سانى سونشالىقتى شاپشاڭ وسپەسە دە, كوبەيە تۇسۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن جاڭارتۋ مەن دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 2008 جىلدان باستاپ ءسۇت بەزدەرى قاتەرلى ىسىگىن ەرتەرەك انىقتاۋ, سونداي-اق ەۋروپا ەلدەرىندەگى سياقتى قاتەرلى ىسىكتىڭ ءولىم كورسەتكىشىن ازايتۋ ماقساتىندا ءۇش جىلدىق مامموگرافيالىق سكرينينگ وتكىزۋ قولعا الىندى. بۇگىندە سول سكرينينگتىڭ وتكىزىلگەنىنە ەكى جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكادا اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋ باعدارلاماسىنا سايكەس ەلىمىز بويىنشا ماماندار دايىندالىپ, 100-دەن استام مامموگراف اپپاراتى ساتىپ الىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە بارلىق وبلىس, قالادا 40-59 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەر مامموگرافيالىق تەكسەرۋدەن ءوتتى. وسى ارالىقتا ەلىمىزدە 700 مىڭعا جۋىق ايەل تەكسەرىلىپ, ولاردىڭ اراسىنان 1066 ءسۇت بەزدەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگى تابىلعان. ءبىر قۋانارلىعى, سول مىڭنان استام ايەلدىڭ 70 پايىزىندا قاتەرلى ىسىك العاشقى ساتىسىندا انىقتالعان. دەمەك, ناۋقاستىڭ ول اۋرۋدان ايىعىپ كەتۋىنە تولىق نەگىز بار دەگەن ءسوز.
– وسى وتكىزىلىپ جاتقان سكرينينگ عالىمدارعا, ماماندارعا نە بەردى؟
– كوپ نارسە بەردى. سونىڭ ءبىرى سكرينينگ اياسىندا دارىگەر مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الماتىدا قازاقتىڭ ونكولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءسۇت بەزدەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن انىقتاۋ جانە ەمدەۋگە قاتىستى عىلىمي-تاجىريبەلىك سەمينار, كونفەرەنتسيا, شەبەرلىك-كلاستار ءوتتى. قۋانىشتىسى, مۇنداي تالىمدىك-تاجىريبەلىك ءبىلىم ۇردىستەرىن وتكىزۋدى ينستيتۋتتىڭ داستۇرگە اينالدىرعانىن تىلگە تيەك ەتە كەتەيىن. سونىڭ نەگىزىندە كەيىنگى ون-ون بەس جىل ىشىندە ونكولوگيا سالاسىندا شەتەل ماماندارىمەن ءجيى-ءجيى بايلانىس جاساپ تۇرامىز. وعان ۇيىتقى بولعان بىلىكتى حيرۋرگ-مامان, قازاقتىڭ ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, رەسەي مەديتسينا عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جەتكەرگەن ارزىقۇلوۆتىڭ ۇلكەن ەڭبەگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ول كىسىنىڭ كەلۋىمەن جانە ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ناتيەجەسىندە قازىر ينستيتۋتتا عىلىمي قىزمەتكەرلەر ءۇش تىلدە (اعىلشىن, ورىس, قازاقشا) ەمىن-ەركىن بايانداما جاساۋعا قول جەتكىزدى. شەتەل ماماندارىنىڭ ۇزدىك دەگەن عىلىمي ەڭبەكتەرىن پراكتيكاعا ەنگىزىپ, تاجىريبە الماسۋدا. بيىلعى كۇزدە ونكولوگيا ينستيتۋتىنا 50 جىل تولماق. سوعان وراي شەتەل عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن اۋقىمدى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ينستيتۋتتىڭ جاڭا ءومىرى – ءداستۇرى باستالدى دەسەم, قاتەلەسپەيمىن. قازىر 50 جىل ىشىندە ءومىرى جاسالماعان كۇردەلى حيرۋرگيالىق وپەراتسيالار جۇزەگە اسۋدا. ءيا, بۇل مەكەمە مەن ءۇشىن دە, مەن سياقتى قازاقستاننىڭ بارلىق ونكولوگ, راديولوگتارى ءۇشىن دە عىلىمي-پراكتيكالىق ۇلكەن قاراشاڭىراق. ءوزىم ينستيتۋتتى بىتىرە سالىسىمەن ءدارىگەرلىك ەڭبەك جولىمدى, عىلىمي قادامىمدى اتالمىش مەكەمەدەن باستادىم. سوندىقتان دا, بۇل جەر ماعان ءار ۋاقىتتا جۇرەگىمە ىستىق. ءسۇت بەزى راگىن ەمدەيتىن بولىمشە تەك قانا بۇل جەردە عانا ەمەس, تاعى دا باسقا بىرەن-ساران اۋرۋحانالاردا (قازاقستان بويىنشا) ۇيىمداستىرىلعان. بۇل جوعارىدا ايتىپ كەتكەن كەمشىلىكتەردىڭ ءبىرى. ءار جەردەن جەر وشاق قازا بەرگەنشە, ءبىر جەردەن ۇلكەن عىلىمي- پراكتيكالىق ورتالىق – وشاق قازىپ, وت جاققانعا نە جەتسىن...
– ءسىز كەزىندە جيىرما جىلداي ءسۇت بەزدەرى اۋرۋلارىن زەرتتەيتىن, ەمدەيتىن رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ماممولوگيا ورتالىعىن باسقاردىڭىز ەمەس پە؟ ەستۋىمشە, ول ورتالىق قازىر جابىلعان... مامان-دارىگەرلەر, ەمدەۋ ورىندارى جەتىسپەي جاتقاندا بۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
– راس, 1988-2005 جىلدار ارالىعىندا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت جانىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ماممولوگيا ورتالىعى جۇمىس ىستەدى. ورتالىقتىڭ اشىلۋ سەبەبى, ەلىمىزدەگى ءسۇت بەزدەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ, اۋرۋ سانى ارتا تۇسۋىنەن ەدى. ماسەلەن, 1986 جىلدارى بۇل كەسەل ايەلدەر اعزاسىنداعى بارلىق قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىنا شىعىپ, ءار 100 مىڭ ايەلگە شاققاندا 25-30-عا جەتتى (قازىر بۇل دەرت ايەل اعزاسىندا جيىلىگى جونىنەن ەڭ ءبىرىنشى ورىندى الىپ تۇر). جالعىز عانا بۇل دەرت ەمەس, سونىمەن قاتار بەزدەگى فۋنكتسيونالدى اۋرۋلار, نەشە ءتۇرلى كەمىستىكتەر – اۋىتقۋلار جانە قابىنۋ ۇردىستەرى دە تىم كوبەيىپ كەتتى. اسىرەسە, جاس انالاردا, سونىمەن قاتار ەر ازاماتتاردا دا, ولاردىڭ كەۋدە بەزدەرىندەگى ىسىك اۋرۋلارى ءجيى كەزدەستى. حالىق اراسىندا ەمشەكتىڭ اقاۋلىعى, كەمىستىگى, اۋىتقۋلىعى ءجيى بايقالدى (بۇلاردىڭ كوبىسى ەش جەردە تىركەلمەيدى, ءارى ەمدەلىنبەيدى جانە ولار ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ اراسىندا كوبىرەك). مىنە, وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءوزىنىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن مەديتسينالىق ورتالىق اشۋدى قاجەت دەپ تاپقان. مۇنى وسىلاي شەشكەن سول كەزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ۆ.دەۆياتكو ەدى. ورتالىق 1988 جىلى اشىلىپ, كلينيكالىق بازاسى الماتى قالالىق ونكوديسپانسەردە ورنالاستى. اشىلعاندا 60 توسەك بولعانمەن, كەيىننەن 40 توسەككە كەمىدى. سول ون ەكى جىل ىشىندەگى جەتىستىگىمىزگە كەلسەك, عىلىمي-پراكتيكالىق جۇمىستاردىڭ جانە ءتيىمدى دارىگەرلىك شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ءسۇت بەزى راگىنىڭ قازاقستانداعى تارالۋ, ءوسىپ-ءونۋ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋدا ءبىراز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. ءسويتىپ, قاتەرلى ىسىكتىڭ جاس, ۇلت ەرەكشەلىكتەرىندە ايىرماشىلىق بار ەكەندىگىن ءدال انىقتادىق. ءتىپتى, قازاق ايەلدەرى ءۇشىن باسقاشا ەمدەۋ, انىقتاۋ تاسىلدەرىن دە ويلاپ شىعاردىق. جاڭا پاتوگەنەزدىك تاسىلمەن ىسىك اۋرۋىنىڭ العاشقى ساتىلارىن انىقتاۋعا بولاتىندىعىن دالەلدەدىك. ءبىزدىڭ جاڭادان ويلاپ شىعارعان دياگنوستيكالىق جانە ەمدەۋ تاسىلدەرىمىز (12 پاتەنت جانە پاتەنتالدى جۇمىستار), شارالارىمىز بىزگە دەيىنگى الەمدىك ەڭ جاقسى كورسەتكىشتەردى 4-5 ەسە ۇلعايتتى, قاتەرلى ىسىكتى ەمدەگەننەن كەيىن بەس-ون جىلدىق ءومىر سۇرگەندەردىڭ سانى 30-35 پايىزعا كوتەرىلدى. ورتالىعىمىز ورتا ازيا بويىنشا تۇڭعىش ۇيىمداستىرىلسا, بىزدەن كەيىن تاشكەنتتە اشىلدى. قازىر بارلىق تمد ەلدەرىندە مۇنداي ورتالىقتار جۇمىس جاساۋدا. اسىرەسە, سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋدەگى ورتالىقتارمەن نەگىزگى عىلىمي-پراكتيكالىق ماقساتتارىمىز بىردەي ەدى. ورتالىق 15-تەن استام عىلىمي ەڭبەكتەر جيناعىن شىعاردى, 10-12 وقۋلىق جانە 8 وقۋ-ادىستەمەلىك نۇسقاۋ, 5 كوپشىلىككە ارنالعان سانيتارلىق-ۇگىت ناسيحات قۇرالدارىن قۇراستىردى, 200-گە جۋىق عىلىمي ماقالا جارىق كورىپ, بىرنەشە كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى.
ال ورتالىقتىڭ جۇمىسىنداعى ەڭ باستى كەمشىلىك – ونىڭ كلينيكالىق ءبولىمشەلەرىنىڭ ءار جەردە, جەكە دارا ادامداردىڭ باسقارۋىندا بولۋى. وسىنى ەسكەرىپ, مينيسترلىك 1995 جىلى ەكىنشى رەت تولىقتىرىلعان ارنايى بۇيرىق شىعاردى. وندا كلينيكالىق بولىمشەلەر ءبىر جەردە, ءبىر ادامنىڭ باسقارۋىمەن جۇرگىزىلسىن جانە مەديتسينالىق كادر-ماماندار دايارلاۋ باعدارلاماسى بىركەلكى جۇيەگە كەلتىرىلسىن دەلىندى. وكىنىشكە وراي, بۇيرىق قاعاز ءجۇزىندە قالدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى ول بۇيرىقتى كوزگە دە ىلمەدى. رەسپۋبليكالىق ماممولوگيا ورتالىعى وزىندىك ۇجىم رەتىندە زاڭدى (قاعاز جۇزىندە ەمەس) مارتەبە الماي, 2005 جىلى اقىرى قىسقارىپ تىندى.
– قازىر ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى جايىندا اڭگىمە قوزعالعاندا نازىكجاندىلاردى ۇرەي بيلەپ, قورقىنىش پايدا بولارى حاق. مامان رەتىندە ايتىڭىزشى, وسى ءسۇت بەزىنىڭ راگى نەدەن باستالادى, قالاي پايدا بولادى؟
– ايەلدەردە ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى – ءجيى كەزدەسەتىن, ءارى ومىرگە قاۋىپ تۋعىزاتىن سىرقات. دەرتتىڭ تىكەلەي پايدا بولۋ سەبەپتەرى وتە كوپ. ولاردى نەگىزىنەن ءۇش توپقا ءبولىپ قاراۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, ايەل اعزاسىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرى: ەتەككىردىڭ, جىنىستىق قاتىناس ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلۋى, بالا كوتەرۋ, بوسانۋ, ەمىزۋ, ەكىقاباتتىلىقتان ساقتانۋ شارالارىنىڭ وزگەرۋى. وسىلاردىڭ قاباتتاسىپ كەلۋى تىم قاۋىپتى, اسىرەسە, ەمشەكتەگى ءسۇت ءوندىرۋ, شىعارۋ ۇردىستەرىنىڭ اۋىتقۋلىعى وتە زيان. ەكىنشىدەن, ىسىك اۋرۋىندا تۇقىم قۋالاۋشىلىقتىڭ ءرولى بار. بۇل فاكتور 15-20 پايىز جاعدايىندا ورىن الادى. ۇشىنشىدەن, اعزادا ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الا نەمەسە قاباتتاسىپ كەلۋى, اسىرەسە, جىنىس, بۇيرەك ءۇستى, قالقان, ميشىق بەزدەرىنىڭ سىرقاتتارى ەرەكشە اسەر ەتەدى. ءسۇت بەزدەرىندەگى راك اۋرۋى كوبىنە گينەكولوگيالىق اۋرۋلارمەن بىرگە (30-40 پايىز) جۇرەدى. سونىمەن قاتار باۋىر, جۇرەك جانە زات الماسۋ ۇردىستەرىنىڭ (سەمىزدىك, قانت اۋرۋى) بۇزىلۋى دا دەرتكە نەگىز بولادى.
قازىرگى تاندا ومىراۋدىڭ قاتەرلى ىسىگى جىل سايىن دامىلسىز ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ (30-عا دەيىنگىلەر) ءجيى اۋرۋى عىلىمدا دالەلدەنىپ وتىر. ولاردىڭ كوپشىلىگى قالالىق جەردە. ال, اۋىلداعىلار ءبىر جارىم ەسە سيرەك اۋىرادى. دەرتتىڭ زىمياندىعى سول, ول ادامدى ەشۋاقىتتا مازالامايدى. اۋرۋ ادام ءوزىن ساۋ ادامداي سەزىنەدى. قولمەن سيپاعاندا عانا تاننەن اۋىرمايتىن ءبىر قاتتى ءتۇيىن عانا ءبىلىنۋى مۇمكىن. سوندىقتان بولار, اۋىرعانداردىڭ كوپشىلىگى كەزدەيسوق جاعدايدا عانا وزدەرىنەن ءتۇيىن تاۋىپ, ماماندارعا كورىنبەي ءوز بەتتەرىنشە ەمدەۋگە تىرىسادى نەمەسە جانعا باتپاعان سوڭ دارىگەر-ماماندارعا تەز ارادا بارماي, ۋاقىت وتكىزىپ الىپ جاتادى. ايەلدىڭ ومىراۋى – سىرتقى مۇشە, مۇنداعى راك اۋرۋىنىڭ اسقىنۋىنا جول بەرۋ – ۇلكەن قاتەلىك. ەگەر دەرت ءىىى- ءىV ءوسۋ دارەجەسىندە انىقتالىنسا, وندا ول ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان جۇمىستىڭ پارمەنسىزدىگىن كورسەتسە كەرەك.
– مەنىڭشە, ناۋقاس ايەلدەردىڭ دارىگەرگە كورىنبەۋىنىڭ ءبىر سىرى – بۇل ماسەلەنىڭ تەك پىشاق تيگىزۋ, وپەراتسيا جاساۋ تۇرعىسىندا عانا شەشىلەتىندىگىنەن عانا بولار. ماسەلەن, ءوز باسىم سولاي ويلايمىن...
– ءيا, ساۋالىڭىز وتە ورىندى جانە شىندىق. مەنىڭ كوپ جىلعى عىلىمي-پراكتيكالىق تاجىريبەمدە ايەلدەردىڭ ورىنسىز قورقاتىنىن بايقادىم. جالپى, بۇل جونىنەن ايەلدەردى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى: ءبىرىنشىسى, كەزدەيسوق تۇيىنگە ءمان بەرمەيدى, وزدەرىن اۋرۋمىن دەپ سانامايدى, ءسويتىپ, ەشكىمگە كورىنبەيدى, وزدەرىنە “تاجىريبە” جاساعانداي جۇرە بەرەدى. تەك ءتۇيىننىڭ كولەمى وسكەندە نەمەسە دەرت سەزىلە باستاعاندا عانا مامانعا بارادى. ءسويتىپ, دەرتتى اسقىندىرىپ الادى. ەكىنشىسى, ايەلدەر كۇيگەلەكتەنىپ, جوق نارسەنى بار كورىپ, اسىرا سىلتەۋشىلىككە ۇشىرايدى. بۇلاردىڭ جۇيكە جۇيەلەرى ابدەن توزعاندار. دارىگەردەن دارىگەر ىزدەپ, ءار ادامنىڭ ايتقانىن ماقۇل كورىپ, نەشە ءتۇرلى ەم قولدانادى (ۋقالايدى, قىزدىرادى, ينە سالدىرادى, ەكستراسەنس, مولدا, باقسىلاردىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايدى). دارىگەر مامانعا ابدەن قاجىعان كەزدە كورىنەدى. ءۇشىنشىسى, ارينە, وكىنىشكە وراي, از كەزدەسەدى, دەگەنمەن, بۇلار وزدەرىن ۇنەمى قاداعالاپ, تەكسەرىپ وتىراتىندار. تابىلعان ءتۇيىننىڭ تابيعاتىن اجىراتۋ ءۇشىن مامان دارىگەردىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭدايدى. بۇلاردا دەرت اسقىنبايدى, ەمدەۋ ناتيجەلەرى وتە جوعارى بولادى.
پىشاقتان بارلىق جاعدايدا قورقۋعا بولمايدى, ارينە, دەرت اسقىنسا وندا پىشاق وتە زياندىق جاسايدى. پىشاقتىڭ پايدالى, زياندى جاقتارىن تەك جوعارى ءبىلىمدى, بىلىكتى, تاجىريبەسى مول كاسىبي مامان عانا شەشە الادى. كەيدە كىشكەنتاي ءتۇيىندى الۋ – دياگنوستيكالىق تا, ەمدەۋ تاسىلدەرىن دە قاجەت ەتۋى مۇمكىن. نەعۇرلىم ىسىك كوزى كىشكەنتاي بولعان سايىن سولعۇرلىم ەمدەۋ جولدارى ءارى جەڭىل, ءارى پايىمدى ەكەنىن ۇنەمى ەستەن شىعارماعان ءجون. مەنىڭ ەلۋ جىلعا جۋىق تاجىريبەمدە التى ايەل وزدەرىندەگى راك اۋرۋىن ءبىلىپ, اسىلىپ ءولدى. ال تەكسەرە كەلگەندە بىرەۋىنىكى ءجاي – ءسۇت بەزىنىڭ ىسىكالدى اۋرۋى (ماستوپاتيا) عانا بولعان. ەلۋگە جۋىق ەر ازاماتتىڭ كەۋدەسىنە وپەراتسيا جاساۋعا تۋرا كەلدى, ونىڭ ىشىندە قاتەرلىسى دە, قاتەرسىزى دە كەزدەستى.
– ءوزىڭىز باسقاراتىن كۋرس جايىندا ايتا كەتسەڭىز…
– جىل سايىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەمدەۋ فاكۋلتەتىنىڭ 5-ءشى كۋرس ستۋدەنتتەرى كەلىپ, ءبىلىم الادى. وقۋ قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جۇرەدى. كەيىنگى ەكى-ءۇش جىل ارالىعىندا ىسىك اۋرۋلارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ەكى تومدىق وقۋلىعىن شىعاردىق. وسىنداي ورىسشا-قازاقشا 250-300 بەتتىك ماممولوگيادان وقۋلىق جارىق كوردى. ونكولوگيادان دارىستەر جيناعى باسپاحانادان شىعۋعا دايىن تۇر. ماممولوگيادان دارىگەرلىك قاتەلىكتەر تۋرالى 240 بەتتىك عىلىمي-پراكتيكالىق تاجىريبەم جىل اياعىنا دەيىن جارىق كورمەك. بيىل ىسىك اۋرۋلارىنىڭ ەكى تومدىق وقۋلىعى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ارنايى گرانتىن جەڭىپ الدى. جىل سايىن وقۋ ادىستەمەلىك قۇرالدار, باعدارلامالار قازىرگى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس جاڭارتىلىپ, تولىقتىرىلىپ تۇرادى. كۋرس وقىتۋشىلارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ناسيحات جۇمىستارىمەن اينالاسادى. مەنىڭ ءوزىم جىل سايىن ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىكتەرىنەن ساقتانۋ, ەمدەۋ جولدارى جايىندا 5-6 رەت تەلە-راديو, ەفيرگە شىعىپ تۇرامىن.
ارنايى كافەدرا قازىرگى تاڭدا ەش جەردە جوق.
– قازىر قىزداردىڭ ومىراۋلارى وسپەي قالىپ نەمەسە ولاردىڭ قالىپتان تىس ۇلكەيىپ كەتۋى سياقتى اقاۋ, كەمىستىكتەر بايقالادى دەدىڭىز. ولارعا نە كومەكتەرىڭىز بار؟
– بۇگىندە ءبىزدىڭ تاجىريبەدە بەز ۇلپالارىنىڭ كولەمى بىركەلكى بولماي, بىرەۋى كىشىرەيىپ, بىرەۋى ۇلكەيگەندىگى بايقالىپ ءجۇر. ءتىپتى, 18-20-داعى قىز بالادا ءسۇت بەزىنىڭ بولماۋى نەمەسە كولەمىنىڭ تىم كىشىرەيىپ كەتۋى – جاس ادامعا ۇلكەن كەمىستىك. بۇل – پسيحيكالىق كۇيزەلىسكە اكەلىپ سوعاتىن فاكتور. ءبىز بۇرىن بايقاماپپىز, قازىر جاستار اراسىندا بۇل اقاۋلىق كوبەيۋدە. ال جاس ايەلدىڭ راك اۋرۋىنان كەيىن توستە انارىنىڭ بولماۋى ونى قاتتى كۇيزەلتەدى, ەرتە قارتايتادى, مۇگەدەكتىككە, وتباسىنىڭ اجىراۋىنا جول اشادى. ەركەك ادامداردىڭ, كەرىسىنشە, كەۋدە بەزىنىڭ ۇلعايىپ, ءتىپتى ولاردا راك اۋرۋىنىڭ بولۋى – قازىر سيرەك قۇبىلىس ەمەس. بۇلاردى ەمدەۋ, انىقتاۋ وزىندىك ەرەكشەلىكتەردى تالاپ ەتەدى, سەبەبى ايەلدەرگە قاراعاندا بۇل جىنىس مۇشەلەرىندە كوپ ايىرماشىلىقتار, ەرەكشەلەكتەر بار.
جاساندى انار جاساۋ, ءسۇت بەزدەرىن قولدان ۇلعايتۋ نەمەسە ونىڭ كولەمىن كەمىتۋ سياقتى حيرۋرگيالىق تاسىلدەر كەڭىنەن پايدالانىلۋدا, بۇلاردىڭ كوبىسى جاڭا تاسىلدەر. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەمشەك سىلىنعاننان كەيىن (راك اۋرۋىندا) دايار جاساندى ەمشەك ءمۇسىنىن (پروتەز) ورناتۋ, قازىر قاراعاندىدا, قازاقتىڭ ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ءىس باسقارماسىنىڭ ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل جاڭا ءتاسىل ايەلدىڭ پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسىن اناعۇرلىم كەمىتۋگە قىزمەت ەتىپ, ناۋقاستىڭ ۇزاق, قولايلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايدى.
– ءمۇسىننىڭ قانشا تۇراتىنىن بىلۋگە بولا ما؟
– ءمۇسىن بىزدە دە, رەسەيدە دە شىقپايدى, تەك شەتەلدەن الىنادى. ءمۇسىننىڭ ءوزى 500, ونى سالۋ 200-300 دوللار شاماسىندا.
– اسكەر ەسەنقۇل ۇلى, ءسوز بولىپ وتىرعان قاتەرلى كەسەلدىڭ الدىن الۋ, ياعني بولدىرماۋ ءۇشىن قارىنداستارىڭىزعا, كەلىندەرىڭىزگە, قىزدارىڭىزعا عالىم, تاجىريبەلى مامان رەتىندە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– الدىمەن ايەل-انانىڭ وزىنە ءتان فۋنكتسيالارى بۇزىلماۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە ءبىرىنشى پروفيلاكتيكالىق جۇيەدەن, ەكىنشى پروفيلاكتيكالىق, ياعني دەرتتى قوزدىراتىن, ونى ۇدەتەتىن سەبەپتەرمەن كۇرەس تاسىلدەرى وتە ناتيجەلى كەلەدى. ءبىز بۇلاردى تەرەڭ زەرتتەپ, بۇعان كوزىمىزدى ناقتى جەتكىزدىك. اعزانى السىرەتپەۋ, ونىڭ توزىمدىلىگىن, اۋرۋمەن كۇرەسۋ قابىلەتىن جاتتىقتىرۋ, جەتىلدىرۋ – وتە ماڭىزدى شارا ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. دەرتتەن ساقتانۋدىڭ نەگىزگى ءبىر جولى – مۇشەنىڭ قىزمەتىن بۇزباۋ, ياعني جاساندى تۇسىكتەن قاشۋ, بالا ءسۇيىپ, ونى ۇزاق مەرزىم ىشىندە ەمىزۋ. بۇل ۇمىتىلىپ بارا جاتقان حالقىمىزدىڭ ەجەلگى سالتىن قايتادان جاڭعىرتۋ – ۇلتىمىزدىڭ سانىن دا, ساپاسىن دا جاقسارتۋعا, ءارى انا دەنساۋلىعىنا تىكەلەي پايدالى ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز. سوندىقتان, بويجەتكەن قىزدارىمىز ۋاقىتىندا تۇرمىسقا شىعىپ, تابيعاتتىڭ زاڭى - ۇرپاق ءسۇيۋدى زاڭداستىرۋ قاجەت. سوسىن بالانى ءيىپ ەمىزگەنى ابزال. بولماسا ول ءسۇتتىڭ ساپاسىن وزگەرتەدى. ماسەلەن, قۇراندا بالانى ءۇش جاسقا دەيىن ەمىزۋ كەرەك دەپ جازىلعان, ال ءبىز ءبىر جارىم جاسقا دەيىن ەمشەكتەن شىعارماۋدى ۇسىنامىز. ەكىنشىدەن, ۋاقىتى جەتكەندە سۋالتۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرىلمەيدى. ويتكەنى, ءسۇت قالعان ومىراۋدىڭ ارتى كيستوزدى ماستوپاتياعا اينالادى. قازىر ەمشەك ەمىزگەن ايەلدەردىڭ ەكەۋىنىڭ ءبىرى وسى سىرقاتپەن اۋىرادى. ال ونىڭ ارتى قاتەرلى ىسىككە اپارادى, سەبەبى, بالانى ەمشەكتەن شىعارۋ تابان استىندا بولىپ, ساۋىپ تاستالىنبايدى جانە ول سىرتتاي قاتتى قىسىپ بايلانبايدى, ۇشىنشىدەن, جىنىستىق قاتىناستى ۇنەمى ۇزبەي, بالا كوتەرۋدەن ۇزاق ۋاقىت ساقتانباۋ كەرەك, ەتەك كىر فۋنكتسياسىنىڭ بۇزىلماۋىن قاداعالاعان ءجون. اسىرەسە, جاس قىزداردىڭ اشىق-شاشىق ءجۇرۋى ەمشەك ءۇرپىسىن ىشكە كىرگىزىپ جىبەرەدى, ال بۇل جاعداي كەيىن تۇرمىسقا شىعىپ, بالا ەمىزۋدى قيىنداتادى, بۇزادى. مىنە, وسى ساقتانۋلاردى بۇلجىتپاي ورىنداعان جاعدايدا عانا ەمشەك اۋرۋى مۇلدەم بولمايدى.
– وسى ءبىر ادامعا تاجال وعىن ەگەتىن كەسەلدى ازايتۋعا قاتىستى قانداي ۇسىنىستار ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– قازىرگى تاڭدا دەرتتى بولدىرماۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن ساقتانۋ شارالارىن تولىق جۇرگىزە الماي وتىرمىز. دەگەنمەن, بولعان دەرتتى اسقىندىرماۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. ول ايەلدەرگە جانە مەديتسينا قىزمەتەرلەرىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندا ايەلدەر نە ىستەۋ كەرەك دەيسىز عوي؟ ول قاراپايىم عانا ءتاسىل – ايەلدەر اي سايىن ومىراۋلارىن تەحنيكالىق تۇرعىدان تياناقتى, ۇزبەي, دۇرىس سيپاپ وتىرۋى كەرەك. ەگەر ءتۇيىن تابىلعان جاعدايدا ونىڭ تابيعاتىن انىقتاۋ ءۇشىن تەز ارادا, مىندەتتى تۇردە, مامان دارىگەرلەرگە كورىنىپ, تەكسەرىلۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە بايلانىستى دەدىك قوي, ول – نە؟ بىرىنشىدەن, ءبىلىمدى, بىلىكتى ماماندار, ماممولوگتار سانىن كوبەيتۋ. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكادا ارناۋلى ماماندار جەتكىلىكسىز. ول ءۇشىن بۇدان ون بەس جىل بۇرىنعى جوعارىدا ايتىلعان مينيسترلىكتىڭ №94 (27.02.1995) بۇيرىعىن قايتادان جاڭارتىپ, ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ياعني, قازاقستانداعى 6 مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنى مەن رەسپۋبليكالىق دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا ماممولوگيا كافەدراسىن نەمەسە كۋرسىن اشۋدى قولعا الۋ. سودان كەيىن حالىقتىڭ قورقىنىشىن, كۇيزەلىسىن تومەندەتۋ ماقساتىندا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, اسىرەسە, مامان-دارىگەرلەر جۇرتشىلىق اراسىندا ءجيى سانيتارلىق-پروفيلاكتيكالىق ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزۋلەرى قاجەت. ەگەر ءبىز ءوز ۇلتىمىزدىڭ گەنەفونىن جاقسارتقىمىز جانە ونى ودان ءارى دامىتقىمىز كەلسە, وندا ءبىز انا ءسۇتىنىڭ بيولوگيالىق قاسيەتتەرىن تەرەڭ زەرتتەگەنىمىز ابزال. ول ءۇشىن جەكە دارا ماممولوگيالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىق قاجەت. سونداي-اق, ءىرى قالالاردا, پەرزەنتحانا نەمەسە ايەلدەر كونسۋلتاتسياسى جانىنان با, انا سۇتىنەن دونورلىق پۋنكت ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
– اسكەر ەسەنقۇل ۇلى, الدىمەن اڭگىمەمىزدى ەلىمىزدەگى ماممولوگيا عىلىمى جايىندا باستاساق. ول سالا تەك ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن عانا ەمەس, جالپى ايەل ومىراۋىن دا زەرتتەيتىن ءىلىم ەمەس پە ...
– ماممولوگيا – ايەلدەردە ء(سۇت), ەركەكتەردە (كەۋدە) بەزدەرىندەگى ءتۇرلى دەرتتەردى ء(تىپتى, اۋرۋ الدىنداعى وزگەرىستەردى دە) تەكسەرەتىن, ياعني ولاردان ساقتانۋ, انىقتاۋ, ەمدەۋ تاسىلدەرىن قاراستىراتىن, عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدان زەرتتەيتىن جانە اۋىرعان ادامدارعا رەابيليتاتسيالىق (قايتادان تەز ساۋ قالپىنا كەلتىرۋ) شارالاردى دا ويلاستىراتىن كلينيكالىق مەديتسينانىڭ ءبىر ءبولىمى. مۇشەنىڭ تابيعي نەمەسە جاساندى اۋىتقۋلىعى, كەمىستىگى, وسپەي قالۋى دا وسى سالاعا جاتادى. ماممولوگ ءدارىگەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – تەك قانا ءسۇت نەمەسە كەۋدە بەزدەرىنىڭ ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, وسىمەن قاتار انا ءسۇتىنىڭ بيولوگيالىق قاسيەتى, ونىڭ بالاعا جانە اناعا دەگەن اسەرى دە تەكسەرىلەدى. ماممولوگتاردىڭ موينىنداعى مىندەتتىڭ بۇگىنگى تاڭدا قيىنداي ءتۇسۋى ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك, مادەني-ءوركەنيەتتىك جاعدايلارعا دا بايلانىستى. اسىرەسە, جاس انالارداعى ەمشەك اۋرۋلارىنان باسقا دا انا ءسۇتىنىڭ ازايۋى مەن مۇشەنىڭ مەزگىلسىز تارتىلۋى, كىشىرەيۋى نەمەسە سەمىپ قالۋى, ەرتە اجىمدەنىپ, تومەن ءتۇسىپ (سالبىراپ) كەتۋى جانە قيسايۋى سياقتى كەرى قۇبىلىستار تىم كوبەيىپ كەتتى. ماسەلەن, بىزدەر بالالارىمىزدى باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ انا سۇتىمەن ەمىزگەندە ونىڭ قانداي بيولوگيالىق, الەۋمەتتىك كەرى ىقپالى بارىن تۇسىنە بەرەمىز بە؟ انا سۇتىمەن تابيعاتتاعى جاقسىلىق, ادامگەرشىلىك, ىزگى نيەت, ۇلتتىق بولمىس جانە تاعى وسىنداي ادامدىق قاسيەتتەردىڭ بەرىلۋى, ودان ءارى دامۋى مۇمكىن بە؟ ەمشەك ەمبەگەن بالانىڭ پسيحولوگياسى قانداي بولماق؟ ودان “ۇلتتىق ءيىس” شىعىپ تۇرا ما؟ مىنە, وسىنداي انا سۇتىنە بايلانىستى ءتۇسىنىكسىز جايتتەر عىلىمي تەكسەرىستى قاجەت ەتەدى.
وكىنىشكە وراي, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە انا ءسۇتىن زەرتتەيتىن, ونىڭ قۇرامىن, ساپاسىن عىلىمي تۇردە نەگىزدەيتىن, باعامدايتىن زەرتحانالار جوقتىڭ قاسى. ال سيىر ءسۇتىنىڭ قۇنارىن ۇڭىلە زەرتتەۋگە كەلگەندە الدىمىزعا جان سالمايمىز. سيىر ءسۇتى قۇنارلى بولسا, ونىڭ ءتولى دە جاقسى بولارىن بىلسەك تە, انانىڭ ساپالى سۇتىنەن دەنى ساۋ, ەسى دۇرىس ۇرپاق ءونىپ-وسەتىنىن ەسكەرە بەرمەيمىز. قازىرگى مەديتسينا قانشا دامىپ كەتتى دەپ ماقتانعانىمىزبەن, انا ءسۇتىن قۇنارلاندىراتىن ەشنارسە تابا العان جوقبىز. نەشە ءتۇرلى جاساندى ءسۇت ۇنتاقتارىنىڭ, قوسپالارىنىڭ ءسابي قارنىن قامپايتقانى بولماسا, انا ءسۇتىنىڭ ماڭىنا دا جولامايدى. مىنا قىزىققا قاراڭىزشى, ەمشەك ەمبەيتىن سابيلەرگە ارنالعان دونورلىق ءسۇت دەگەن بار (جاساندى ەمەس, تابيعي انا ءسۇتى). ارينە, بۇل بالا تاعامى وتە جوعارى باعالانادى. بىراق, بۇل ءسۇتتىڭ كىمنەن “ساۋىلىپ” الىنعانى ەشكىمگە ءمالىم ەمەس, ونىڭ ساپاسىن, قۇرامىن تەكسەرەتىن ارنايى زەرتحانا جوق. ءسۇت بەرگەن ايەلدىڭ ۇلتى, دەنساۋلىعى, ءسۇتىنىڭ ماڭىزدىلىعى ەسەپكە الىنبايدى. وزىڭىزدەن تۋعان بالانىڭ ەرتەڭ كىم بولىپ وسەتىنى دە سول سۇتكە بايلانىستى بولسا قايتەر ەدىڭىز؟ قازاق ايتادى ەمەس پە “ەشكى ءسۇتىن ەمگەن بالا ەبەلەك كەلەدى” دەپ. ءبىر اعىلشىن عالىمىنىڭ ماقالاسىن وقىعانىم بار: قانىشەرلىك پەن جاۋىزدىق جاساۋشى ادامداردىڭ كوبىسى اۋزى جارىپ, انا ءسۇتىن قانىپ ەمبەگەن سابيلەردىڭ اراسىنان شىقسا كەرەك.
– وندايدا قازەكەڭ “ۋىزىنا جارىماعان” دەپ جاتپاي ما. جالپى, بالا ەمىزۋ – كۇردەلى ءۇردىس. انانىڭ اق ءسۇتى... وسى ءبىر اۋىز ءسوز دۇنيە عالامداعى بارلىق قاسيەتتى سوزدەردىڭ اناسى ما دەرسىڭ. جاراتقان يەمىز ايەل پەشەنەسىنە قانشاما بەينەتتى ءۇيىپ توكسە دە, سونىڭ قايتارىمى شىعار, مەيىرىم نۇرىنا شومىلدىرىپ, ەمىرەنتىپ بالا ءسۇيۋ, انا بولۋ باقىتىن سەزىنۋدى ماڭدايىنا جازۋدى ۇمىتپاعان ەكەن. ءوزىنىڭ قانىنان, جانىنان جارالعان قۇرتاقانداي تىرشىلىك يەسىنىڭ اناسىنىڭ ومىراۋىنا مۇرنىن تىعىپ, الپىس ەكى تامىرىن ءيدىرىپ, دەنەسىن ەلجىرەتۋى, بولماسا ءسال-ءپال اۋزىنا تاماق تيگەن قىزىلشاقا ەڭبەكتەنىپ ەمۋگە ەرىنىپ, پىسىلداپ ۇيقىعا كەتكەن ءساتىن كورۋ بۇل جالعانداعى تەڭدەسى جوق, بەكزات دۇنيە. كەيدە دەيمىن-اۋ, ومىراۋىڭىز يىگەندە ءسۇتتى يگەرە الماي, ال ەمىزۋدىڭ ۋاقىتى ءسال ءوتىپ كەتسە دە ومىراۋىڭىز سىزداپ جانىڭىزدى قويارعا جەر تاپتىرماي جاتادى. ونداي جاعدايدا بالادان ۇزاپ شىعا المايسىز. ياعني, ەمىزۋلى بالاسى بار ايەلدىڭ اياعى بايلاۋلى. ال قازىر ءبىزدىڭ جاستاردىڭ كوبىسى ەركىن, بوس جۇرگىلەرى كەلەدى دە, بالا ەمىزۋ ماشاقاتىنان قاشادى. سودان “وقيمىن, جۇمىسقا شىعامىن” دەگەندى سىلتاۋراتىپ, كىشكەنەسىن اتا-اناسىنا بولماسا بۇگىندە موداعا اينالعان “نيانكاعا” تاستاپ جۇرە بەرەدى. ال كەيبىر انالار كەرىسىنشە, ءسۇتى تارتىلىپ, قينالىپ جاتادى. وسى نەلىكتەن؟
– انانىڭ بالاعا دەگەن شىنايى ماحابباتى ۇلعايعان سايىن ايەل اعزاسىنداعى ۇلكەن وزگەرىس – ءسۇت بەزىنىڭ ءيۋى جيىرەك بولادى. سودان بارىپ ەمشەك ءسۇتىنىڭ بيولوگيالىق قاسيەتى دە ۇلعايادى. بۇرىنعى انالارىمىز ەمىزۋ كەزىندە ومىردەگى بارلىق قولايسىز جاعدايلارىن ۇمىتىپ, بەسىك جىرىن ايتۋىندا ۇلكەن تاربيەلىك ءمان جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ول ءسۇتتىڭ كوبەيۋىنە عانا اسەر ەتىپ قويمايدى, ايەل اعزاسىنىڭ جاقسارا ءتۇسۋىن دە پايداسى زور. كوڭىلىندە ەش قايعى-قاسىرەتى جوق اناداعى ەمشەك ءسۇتى, ناۋقاس, جان دۇنيەسى جارالانعان ايەلدىڭ ەمشەك سۇتىنە قاراعاندا مولشەر جاعىنان دا, ساپا جونىنەن دە اناعۇرلىم ايىرماشىلىعى بولادى. قازىر كوپتەگەن جاس انالاردا ءبىرىنشى بالادان كەيىن-اق ءسۇت كەمىپ نەمەسە مولشەرى ازايىپ كەتۋى تىم جيىلەنىپ كەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان بالا تويىپ ەمبەيدى نەمەسە ەمگەن كۇندە دە انا ءسۇتىنىڭ قورەگى تومەن بولعاندىقتان (مۇنداي ساتتە ول وتە سۇيىق سۋ تارىزدەس كەلەدى), ءسابيدىڭ دۇرىس ءونىپ-ءوسۋى, جەتىلۋى ناشارلايدى. ياعني, بالانىڭ ەمشەك ەمبەۋى – ەمىزۋ ءۇردىسىنىڭ مۇلدەم توقتاپ قالۋىنا ىقپالىن تيگىزەدى. ەمشەكتە ءسۇت جينالا بەرگەن سايىن ونىڭ ساپالىق قاسيەتى تومەندەيدى. ەكىنشىدەن, جاس انالار قازىرگى كەزدە بالا ەمىزۋگە دايار ەمەس. ولار بالا ەمىزۋ مەن بالا باعۋدى ازاپ كورەدى. ءتىپتى, بالانى “ۇزاق” ەمىزسە كەۋدە ءمۇسىنىن بۇزامىز دەپ ويلايدى. ونىڭ ۇستىنە ايەلدەرگە كەڭەس بەرەتىن ورىنداردا كەلەشەك انالارمەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىس ماردىمسىز جۇرگىزىلەدى, ءجۇرگىزىلگەن كۇندە دە ولاردىڭ پارمەندىلىگى وتە ءتومەن. سەبەبى, ءسۇت بەزدەرىنىڭ اناتوميالىق, فيزيولوگيالىق قۇرىلىستارى, نەگىزگى قىزمەتى, اۋرۋلاردان ساقتانۋ ەرەجەلەرى, قاعيدالارى ەشۋاقىتتا تولىعىمەن تۇسىندىرىلمەيدى. ماسەلەن, ەمشەكتە ءسابيى بار اناعا وتە ءجيى جىنىستىق قاتىناستا تۇرۋعا بولمايدى, سەبەبى ەركەكتىڭ گارمونى ءسۇت وندىرگىش زاتتى – پرولاكتيندى تەجەيدى.
“الپىس ەكى تامىرى ءيىپ” دەگەن سوزدەن شىعادى, ەمشەكتەن ءسۇت شىقپاۋى نەمەسە ونىڭ ەرتە سۋالۋى وسى يۋگە دە بايلانىستى. كەيبىر انالار سابيلەرىن جۇلقىلاپ, اشۋلانىپ, كوڭىلى, ويى باسقا جاقتا وتىرىپ ەمىزەدى. ءتىپتى, قۇيرىعىنان شاپالاقتاپ قوياتىنىن قايتەسىز. مۇنداي ساتتە ەمىزىپ وتىرعان انانىڭ الپىس ەكى تامىرى يىمەك تۇگىلى, بويىنداعى قانى سۋىپ قالماي ما؟ جەتپىسكە كەلىپ جەر تىرەپ تۇرعان اجەلەردىڭ نەمەرەلەرىنە ەمىرەنگەندە ومىراۋى ءيىپ, ءسۇت شىققانىن تالاي كورگەنبىز. ون بالا تاپقان انانىڭ ەمشەگىنەن ءسۇت بۇلاعى تاۋسىلمايتىنى قالاي, ال جيىرمادان اسقان جاپ-جاس انالاردىڭ ءسابيىنىڭ ەرنى ەمشەگىنىڭ ۇرپىسىنە تيمەي جاتىپ, سۋالىپ جاتقانى قالاي؟ ءتوركىندەتىپ كەلگەندە, ءبارى دە مەيىرىمنەن, جۇرەكتەن, ەڭ باستىسى, انالىق ماحابباتتىڭ مىقتىلىعىنان. قازىر مەديتسينانىڭ ءوزى بالاعا ۋىز ءسۇتىن بەرۋدىڭ وتە پايدالى, ماڭىزدى ەكەنىن ءبىلىپ, جارىق دۇنيەگە كەلىپ, كوزىن جاڭا عانا اشقان شاقالاقتى اناسىنىڭ كەۋدەسىنە باسىپ, ەمىزۋدى مىندەتتەۋدە.
– بالانى ءاربىر ءۇش ساعات سايىن ەمىزىپ تۇرۋ دەگەنگە نە ايتاسىز؟..
– قازىرگى جاس انالاردىڭ 80-85 پايىزى ءسابيىن دۇرىس ەمىزبەيدى. ەمىزۋ ۋاقىتىنا دا بەيتاراپ قارايدى. دۇرىس ايتاسىز, بۇرىن مەديتسينادا بالانى ءۇش ساعاتتا ءبىر ەمىزۋ دەگەن تالاپ بولدى. ول – ءتىپتى بوس ءسوز. ءاربىر انا ءسابيىن ەمشەگى سۇتكە تولعان ۋاقىتتا كەز كەلگەن ساتتە ەمىزە بەرۋى كەرەك. بالا ەمگەننەن كەيىن, ەگەر ءسۇت ەمشەكتە قالىپ قويسا, ونى ساۋىپ تاستاعان ءجون. ايتپەسە قالعان ءسۇت تەز ارادا اشيدى دا جاڭادان كەلەتىن ءسۇتتى بۇزىپ, ىرىتەدى. ودان ءسۇتتىڭ ساپاسى كەميدى, ونىڭ ۇستىنە نەشە ءتۇرلى ەمشەك اۋرۋلارى (اسىرەسە, قابىنۋ ءۇردىسى) پايدا بولادى. ءار مۇشەنىڭ وزىندىك ەرەكشە قىزمەتى بار. ول – تابيعي قۇبىلىس. ءبىزدىڭ اعزامىزدا ەش ارتىق مۇشە جوق. ەگەر ءتان ءوز قىزمەتىن تولىق اتقارماسا, وندا ول اۋرۋعا بەيىم بولا باستايدى. بۇل نەگىزگى قاعيدا. ءسۇت ونبەگەن نەمەسە از ەمىزىلگەن ەمشەكتە اۋرۋ ءجيى كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىرى – قابىنۋ جانە ىسىك اۋرۋلارى.
– ال ەندى وسى سالانىڭ قانداي پروبلەماسىن كورىپ وتىرسىز؟
– 1995 جىلعى 27 اقپاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ №94 بۇيرىعى شىققان-دى. وندا قازاقستانداعى بارلىق مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن رەسپۋبليكالىق دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا ماممولوگيا كافەدراسىن اشۋدى قاراستىرۋ كوزدەلدى. جالپى, ستاندارت بويىنشا ءار 100 مىڭ ادامعا ەڭ از دەگەندە 0,5-1 ستاۆكا ماممولوگ بولۋى شارت. وسىنداي دارىگەر-ماممولوگ ءار اۋداندىق اۋرۋحانادا بولۋى كەرەك. بۇل بۇيرىق ءالى جويىلعان جوق. وسى بۇيرىق بويىنشا بۇگىندە قازاقستان بويىنشا س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتىندە عانا ونكولوگيا كافەدراسىندا ماممولوگيا كۋرسى بار. ال قالعان 5 مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن ينستيتۋتتا ماممولوگيا كافەدراسى تۇرماق, كۋرس تا جوق. بۇگىندە رەسپۋبليكادا نەبارى 50-گە جۋىق قانا ماممولوگ-دارىگەر بار. ەگەر قازاقستاندا 16 ميلليوننان استام حالىق تۇراتىنىن ەسەپكە الساق, وندا ەڭ بولماعاندا 160 دارىگەر-ماممولوگ قاجەت. قازىرگى تاڭدا مامان دارىگەرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن اۋرۋدىڭ اسقىنۋلارى كوپ. ماسەلەن, ءىىى-ءىV ساتىداعى اۋرۋى اسقىنعان ناۋقاستار 60 پايىزعا جەتىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا قولدانىلاتىن ەم 20 پايىزعا عانا شيپالى, قالعاندارى 1-5 جىل اراسىندا دۇنيەدەن وزادى دەگەن ءسوز. وسىعان سايكەس, اۋرۋدى العاشقى ساتىسىندا انىقتاۋدا دارىگەرلەردىڭ ۇلەسى 30-40 پايىزعا تەڭ. ياعني, مامان-دارىگەرلەر جەتكىلىكتى بولسا جانە ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى ساپالى كەلسە, بۇعان قوسىمشا ەمحانا مەن اۋرۋحانالاردا دياگنوستيكالىق قۇرال-جابدىقتار جەتكىلىكتى بولسا, وندا ناۋقاستان دەرتتىڭ ءى-ءىى ءوسۋ ساتىسىندا تابىلۋعا مۇمكىنشىلىك تۋار ەدى. وكىنىشكە وراي, مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن, دارىگەرلىك ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن (سەبەبى, ولاردى دايارلايتىن كۋرستار نەمەسە كافەدرالار جوق), دياگنوستيكالىق اسپاپتاردىڭ كەمدىگىنەن ءبىز بۇگىندە دەرتتىڭ العاشقى ءوسۋ ساتىسىن انىقتاي الماي وتىرمىز. ال سىرقاتتىڭ ءى-ءشى ءوسۋ ءدارەجەسىن تابۋ وپ-وڭاي. سەبەبى, ايەلدىڭ ومىراۋى – ادامنىڭ سىرتقى مۇشەسى. ول كوزگە كورىنىپ, قولمەن سىيپاۋعا كەلەدى. دەمەك, اۋرۋ العاشقى ساتىسىندا انىقتالعان جاعدايدا ەم ءتيىمدى جۇرەدى, ياعني ناۋقاس ادامنىڭ ءومىرى 90-95 پايىزعا جۋىق ساقتالادى.
ەلىمىزدە جىل سايىن 3 مىڭنان استام ايەل ءسۇت بەزدەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگىمەن ءبىرىنشى رەت ەسەپكە الىنادى. جىل سايىن دەرتتىڭ ءوسۋ جىلدامدىعى 5 + 7 پايىز بولاتىندىعىن ەسكەرسەك, وندا ەلىمىزدە قاتەرلى ىسىكتىڭ سانى سونشالىقتى شاپشاڭ وسپەسە دە, كوبەيە تۇسۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن جاڭارتۋ مەن دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 2008 جىلدان باستاپ ءسۇت بەزدەرى قاتەرلى ىسىگىن ەرتەرەك انىقتاۋ, سونداي-اق ەۋروپا ەلدەرىندەگى سياقتى قاتەرلى ىسىكتىڭ ءولىم كورسەتكىشىن ازايتۋ ماقساتىندا ءۇش جىلدىق مامموگرافيالىق سكرينينگ وتكىزۋ قولعا الىندى. بۇگىندە سول سكرينينگتىڭ وتكىزىلگەنىنە ەكى جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكادا اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋ باعدارلاماسىنا سايكەس ەلىمىز بويىنشا ماماندار دايىندالىپ, 100-دەن استام مامموگراف اپپاراتى ساتىپ الىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە بارلىق وبلىس, قالادا 40-59 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەر مامموگرافيالىق تەكسەرۋدەن ءوتتى. وسى ارالىقتا ەلىمىزدە 700 مىڭعا جۋىق ايەل تەكسەرىلىپ, ولاردىڭ اراسىنان 1066 ءسۇت بەزدەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگى تابىلعان. ءبىر قۋانارلىعى, سول مىڭنان استام ايەلدىڭ 70 پايىزىندا قاتەرلى ىسىك العاشقى ساتىسىندا انىقتالعان. دەمەك, ناۋقاستىڭ ول اۋرۋدان ايىعىپ كەتۋىنە تولىق نەگىز بار دەگەن ءسوز.
– وسى وتكىزىلىپ جاتقان سكرينينگ عالىمدارعا, ماماندارعا نە بەردى؟
– كوپ نارسە بەردى. سونىڭ ءبىرى سكرينينگ اياسىندا دارىگەر مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الماتىدا قازاقتىڭ ونكولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءسۇت بەزدەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن انىقتاۋ جانە ەمدەۋگە قاتىستى عىلىمي-تاجىريبەلىك سەمينار, كونفەرەنتسيا, شەبەرلىك-كلاستار ءوتتى. قۋانىشتىسى, مۇنداي تالىمدىك-تاجىريبەلىك ءبىلىم ۇردىستەرىن وتكىزۋدى ينستيتۋتتىڭ داستۇرگە اينالدىرعانىن تىلگە تيەك ەتە كەتەيىن. سونىڭ نەگىزىندە كەيىنگى ون-ون بەس جىل ىشىندە ونكولوگيا سالاسىندا شەتەل ماماندارىمەن ءجيى-ءجيى بايلانىس جاساپ تۇرامىز. وعان ۇيىتقى بولعان بىلىكتى حيرۋرگ-مامان, قازاقتىڭ ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, رەسەي مەديتسينا عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جەتكەرگەن ارزىقۇلوۆتىڭ ۇلكەن ەڭبەگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ول كىسىنىڭ كەلۋىمەن جانە ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ناتيەجەسىندە قازىر ينستيتۋتتا عىلىمي قىزمەتكەرلەر ءۇش تىلدە (اعىلشىن, ورىس, قازاقشا) ەمىن-ەركىن بايانداما جاساۋعا قول جەتكىزدى. شەتەل ماماندارىنىڭ ۇزدىك دەگەن عىلىمي ەڭبەكتەرىن پراكتيكاعا ەنگىزىپ, تاجىريبە الماسۋدا. بيىلعى كۇزدە ونكولوگيا ينستيتۋتىنا 50 جىل تولماق. سوعان وراي شەتەل عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن اۋقىمدى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ينستيتۋتتىڭ جاڭا ءومىرى – ءداستۇرى باستالدى دەسەم, قاتەلەسپەيمىن. قازىر 50 جىل ىشىندە ءومىرى جاسالماعان كۇردەلى حيرۋرگيالىق وپەراتسيالار جۇزەگە اسۋدا. ءيا, بۇل مەكەمە مەن ءۇشىن دە, مەن سياقتى قازاقستاننىڭ بارلىق ونكولوگ, راديولوگتارى ءۇشىن دە عىلىمي-پراكتيكالىق ۇلكەن قاراشاڭىراق. ءوزىم ينستيتۋتتى بىتىرە سالىسىمەن ءدارىگەرلىك ەڭبەك جولىمدى, عىلىمي قادامىمدى اتالمىش مەكەمەدەن باستادىم. سوندىقتان دا, بۇل جەر ماعان ءار ۋاقىتتا جۇرەگىمە ىستىق. ءسۇت بەزى راگىن ەمدەيتىن بولىمشە تەك قانا بۇل جەردە عانا ەمەس, تاعى دا باسقا بىرەن-ساران اۋرۋحانالاردا (قازاقستان بويىنشا) ۇيىمداستىرىلعان. بۇل جوعارىدا ايتىپ كەتكەن كەمشىلىكتەردىڭ ءبىرى. ءار جەردەن جەر وشاق قازا بەرگەنشە, ءبىر جەردەن ۇلكەن عىلىمي- پراكتيكالىق ورتالىق – وشاق قازىپ, وت جاققانعا نە جەتسىن...
– ءسىز كەزىندە جيىرما جىلداي ءسۇت بەزدەرى اۋرۋلارىن زەرتتەيتىن, ەمدەيتىن رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ماممولوگيا ورتالىعىن باسقاردىڭىز ەمەس پە؟ ەستۋىمشە, ول ورتالىق قازىر جابىلعان... مامان-دارىگەرلەر, ەمدەۋ ورىندارى جەتىسپەي جاتقاندا بۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
– راس, 1988-2005 جىلدار ارالىعىندا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت جانىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ماممولوگيا ورتالىعى جۇمىس ىستەدى. ورتالىقتىڭ اشىلۋ سەبەبى, ەلىمىزدەگى ءسۇت بەزدەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ, اۋرۋ سانى ارتا تۇسۋىنەن ەدى. ماسەلەن, 1986 جىلدارى بۇل كەسەل ايەلدەر اعزاسىنداعى بارلىق قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىنا شىعىپ, ءار 100 مىڭ ايەلگە شاققاندا 25-30-عا جەتتى (قازىر بۇل دەرت ايەل اعزاسىندا جيىلىگى جونىنەن ەڭ ءبىرىنشى ورىندى الىپ تۇر). جالعىز عانا بۇل دەرت ەمەس, سونىمەن قاتار بەزدەگى فۋنكتسيونالدى اۋرۋلار, نەشە ءتۇرلى كەمىستىكتەر – اۋىتقۋلار جانە قابىنۋ ۇردىستەرى دە تىم كوبەيىپ كەتتى. اسىرەسە, جاس انالاردا, سونىمەن قاتار ەر ازاماتتاردا دا, ولاردىڭ كەۋدە بەزدەرىندەگى ىسىك اۋرۋلارى ءجيى كەزدەستى. حالىق اراسىندا ەمشەكتىڭ اقاۋلىعى, كەمىستىگى, اۋىتقۋلىعى ءجيى بايقالدى (بۇلاردىڭ كوبىسى ەش جەردە تىركەلمەيدى, ءارى ەمدەلىنبەيدى جانە ولار ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ اراسىندا كوبىرەك). مىنە, وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءوزىنىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن مەديتسينالىق ورتالىق اشۋدى قاجەت دەپ تاپقان. مۇنى وسىلاي شەشكەن سول كەزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ۆ.دەۆياتكو ەدى. ورتالىق 1988 جىلى اشىلىپ, كلينيكالىق بازاسى الماتى قالالىق ونكوديسپانسەردە ورنالاستى. اشىلعاندا 60 توسەك بولعانمەن, كەيىننەن 40 توسەككە كەمىدى. سول ون ەكى جىل ىشىندەگى جەتىستىگىمىزگە كەلسەك, عىلىمي-پراكتيكالىق جۇمىستاردىڭ جانە ءتيىمدى دارىگەرلىك شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ءسۇت بەزى راگىنىڭ قازاقستانداعى تارالۋ, ءوسىپ-ءونۋ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋدا ءبىراز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. ءسويتىپ, قاتەرلى ىسىكتىڭ جاس, ۇلت ەرەكشەلىكتەرىندە ايىرماشىلىق بار ەكەندىگىن ءدال انىقتادىق. ءتىپتى, قازاق ايەلدەرى ءۇشىن باسقاشا ەمدەۋ, انىقتاۋ تاسىلدەرىن دە ويلاپ شىعاردىق. جاڭا پاتوگەنەزدىك تاسىلمەن ىسىك اۋرۋىنىڭ العاشقى ساتىلارىن انىقتاۋعا بولاتىندىعىن دالەلدەدىك. ءبىزدىڭ جاڭادان ويلاپ شىعارعان دياگنوستيكالىق جانە ەمدەۋ تاسىلدەرىمىز (12 پاتەنت جانە پاتەنتالدى جۇمىستار), شارالارىمىز بىزگە دەيىنگى الەمدىك ەڭ جاقسى كورسەتكىشتەردى 4-5 ەسە ۇلعايتتى, قاتەرلى ىسىكتى ەمدەگەننەن كەيىن بەس-ون جىلدىق ءومىر سۇرگەندەردىڭ سانى 30-35 پايىزعا كوتەرىلدى. ورتالىعىمىز ورتا ازيا بويىنشا تۇڭعىش ۇيىمداستىرىلسا, بىزدەن كەيىن تاشكەنتتە اشىلدى. قازىر بارلىق تمد ەلدەرىندە مۇنداي ورتالىقتار جۇمىس جاساۋدا. اسىرەسە, سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋدەگى ورتالىقتارمەن نەگىزگى عىلىمي-پراكتيكالىق ماقساتتارىمىز بىردەي ەدى. ورتالىق 15-تەن استام عىلىمي ەڭبەكتەر جيناعىن شىعاردى, 10-12 وقۋلىق جانە 8 وقۋ-ادىستەمەلىك نۇسقاۋ, 5 كوپشىلىككە ارنالعان سانيتارلىق-ۇگىت ناسيحات قۇرالدارىن قۇراستىردى, 200-گە جۋىق عىلىمي ماقالا جارىق كورىپ, بىرنەشە كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى.
ال ورتالىقتىڭ جۇمىسىنداعى ەڭ باستى كەمشىلىك – ونىڭ كلينيكالىق ءبولىمشەلەرىنىڭ ءار جەردە, جەكە دارا ادامداردىڭ باسقارۋىندا بولۋى. وسىنى ەسكەرىپ, مينيسترلىك 1995 جىلى ەكىنشى رەت تولىقتىرىلعان ارنايى بۇيرىق شىعاردى. وندا كلينيكالىق بولىمشەلەر ءبىر جەردە, ءبىر ادامنىڭ باسقارۋىمەن جۇرگىزىلسىن جانە مەديتسينالىق كادر-ماماندار دايارلاۋ باعدارلاماسى بىركەلكى جۇيەگە كەلتىرىلسىن دەلىندى. وكىنىشكە وراي, بۇيرىق قاعاز ءجۇزىندە قالدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى ول بۇيرىقتى كوزگە دە ىلمەدى. رەسپۋبليكالىق ماممولوگيا ورتالىعى وزىندىك ۇجىم رەتىندە زاڭدى (قاعاز جۇزىندە ەمەس) مارتەبە الماي, 2005 جىلى اقىرى قىسقارىپ تىندى.
– قازىر ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى جايىندا اڭگىمە قوزعالعاندا نازىكجاندىلاردى ۇرەي بيلەپ, قورقىنىش پايدا بولارى حاق. مامان رەتىندە ايتىڭىزشى, وسى ءسۇت بەزىنىڭ راگى نەدەن باستالادى, قالاي پايدا بولادى؟
– ايەلدەردە ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى – ءجيى كەزدەسەتىن, ءارى ومىرگە قاۋىپ تۋعىزاتىن سىرقات. دەرتتىڭ تىكەلەي پايدا بولۋ سەبەپتەرى وتە كوپ. ولاردى نەگىزىنەن ءۇش توپقا ءبولىپ قاراۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, ايەل اعزاسىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرى: ەتەككىردىڭ, جىنىستىق قاتىناس ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلۋى, بالا كوتەرۋ, بوسانۋ, ەمىزۋ, ەكىقاباتتىلىقتان ساقتانۋ شارالارىنىڭ وزگەرۋى. وسىلاردىڭ قاباتتاسىپ كەلۋى تىم قاۋىپتى, اسىرەسە, ەمشەكتەگى ءسۇت ءوندىرۋ, شىعارۋ ۇردىستەرىنىڭ اۋىتقۋلىعى وتە زيان. ەكىنشىدەن, ىسىك اۋرۋىندا تۇقىم قۋالاۋشىلىقتىڭ ءرولى بار. بۇل فاكتور 15-20 پايىز جاعدايىندا ورىن الادى. ۇشىنشىدەن, اعزادا ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الا نەمەسە قاباتتاسىپ كەلۋى, اسىرەسە, جىنىس, بۇيرەك ءۇستى, قالقان, ميشىق بەزدەرىنىڭ سىرقاتتارى ەرەكشە اسەر ەتەدى. ءسۇت بەزدەرىندەگى راك اۋرۋى كوبىنە گينەكولوگيالىق اۋرۋلارمەن بىرگە (30-40 پايىز) جۇرەدى. سونىمەن قاتار باۋىر, جۇرەك جانە زات الماسۋ ۇردىستەرىنىڭ (سەمىزدىك, قانت اۋرۋى) بۇزىلۋى دا دەرتكە نەگىز بولادى.
قازىرگى تاندا ومىراۋدىڭ قاتەرلى ىسىگى جىل سايىن دامىلسىز ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ (30-عا دەيىنگىلەر) ءجيى اۋرۋى عىلىمدا دالەلدەنىپ وتىر. ولاردىڭ كوپشىلىگى قالالىق جەردە. ال, اۋىلداعىلار ءبىر جارىم ەسە سيرەك اۋىرادى. دەرتتىڭ زىمياندىعى سول, ول ادامدى ەشۋاقىتتا مازالامايدى. اۋرۋ ادام ءوزىن ساۋ ادامداي سەزىنەدى. قولمەن سيپاعاندا عانا تاننەن اۋىرمايتىن ءبىر قاتتى ءتۇيىن عانا ءبىلىنۋى مۇمكىن. سوندىقتان بولار, اۋىرعانداردىڭ كوپشىلىگى كەزدەيسوق جاعدايدا عانا وزدەرىنەن ءتۇيىن تاۋىپ, ماماندارعا كورىنبەي ءوز بەتتەرىنشە ەمدەۋگە تىرىسادى نەمەسە جانعا باتپاعان سوڭ دارىگەر-ماماندارعا تەز ارادا بارماي, ۋاقىت وتكىزىپ الىپ جاتادى. ايەلدىڭ ومىراۋى – سىرتقى مۇشە, مۇنداعى راك اۋرۋىنىڭ اسقىنۋىنا جول بەرۋ – ۇلكەن قاتەلىك. ەگەر دەرت ءىىى- ءىV ءوسۋ دارەجەسىندە انىقتالىنسا, وندا ول ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان جۇمىستىڭ پارمەنسىزدىگىن كورسەتسە كەرەك.
– مەنىڭشە, ناۋقاس ايەلدەردىڭ دارىگەرگە كورىنبەۋىنىڭ ءبىر سىرى – بۇل ماسەلەنىڭ تەك پىشاق تيگىزۋ, وپەراتسيا جاساۋ تۇرعىسىندا عانا شەشىلەتىندىگىنەن عانا بولار. ماسەلەن, ءوز باسىم سولاي ويلايمىن...
– ءيا, ساۋالىڭىز وتە ورىندى جانە شىندىق. مەنىڭ كوپ جىلعى عىلىمي-پراكتيكالىق تاجىريبەمدە ايەلدەردىڭ ورىنسىز قورقاتىنىن بايقادىم. جالپى, بۇل جونىنەن ايەلدەردى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى: ءبىرىنشىسى, كەزدەيسوق تۇيىنگە ءمان بەرمەيدى, وزدەرىن اۋرۋمىن دەپ سانامايدى, ءسويتىپ, ەشكىمگە كورىنبەيدى, وزدەرىنە “تاجىريبە” جاساعانداي جۇرە بەرەدى. تەك ءتۇيىننىڭ كولەمى وسكەندە نەمەسە دەرت سەزىلە باستاعاندا عانا مامانعا بارادى. ءسويتىپ, دەرتتى اسقىندىرىپ الادى. ەكىنشىسى, ايەلدەر كۇيگەلەكتەنىپ, جوق نارسەنى بار كورىپ, اسىرا سىلتەۋشىلىككە ۇشىرايدى. بۇلاردىڭ جۇيكە جۇيەلەرى ابدەن توزعاندار. دارىگەردەن دارىگەر ىزدەپ, ءار ادامنىڭ ايتقانىن ماقۇل كورىپ, نەشە ءتۇرلى ەم قولدانادى (ۋقالايدى, قىزدىرادى, ينە سالدىرادى, ەكستراسەنس, مولدا, باقسىلاردىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايدى). دارىگەر مامانعا ابدەن قاجىعان كەزدە كورىنەدى. ءۇشىنشىسى, ارينە, وكىنىشكە وراي, از كەزدەسەدى, دەگەنمەن, بۇلار وزدەرىن ۇنەمى قاداعالاپ, تەكسەرىپ وتىراتىندار. تابىلعان ءتۇيىننىڭ تابيعاتىن اجىراتۋ ءۇشىن مامان دارىگەردىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭدايدى. بۇلاردا دەرت اسقىنبايدى, ەمدەۋ ناتيجەلەرى وتە جوعارى بولادى.
پىشاقتان بارلىق جاعدايدا قورقۋعا بولمايدى, ارينە, دەرت اسقىنسا وندا پىشاق وتە زياندىق جاسايدى. پىشاقتىڭ پايدالى, زياندى جاقتارىن تەك جوعارى ءبىلىمدى, بىلىكتى, تاجىريبەسى مول كاسىبي مامان عانا شەشە الادى. كەيدە كىشكەنتاي ءتۇيىندى الۋ – دياگنوستيكالىق تا, ەمدەۋ تاسىلدەرىن دە قاجەت ەتۋى مۇمكىن. نەعۇرلىم ىسىك كوزى كىشكەنتاي بولعان سايىن سولعۇرلىم ەمدەۋ جولدارى ءارى جەڭىل, ءارى پايىمدى ەكەنىن ۇنەمى ەستەن شىعارماعان ءجون. مەنىڭ ەلۋ جىلعا جۋىق تاجىريبەمدە التى ايەل وزدەرىندەگى راك اۋرۋىن ءبىلىپ, اسىلىپ ءولدى. ال تەكسەرە كەلگەندە بىرەۋىنىكى ءجاي – ءسۇت بەزىنىڭ ىسىكالدى اۋرۋى (ماستوپاتيا) عانا بولعان. ەلۋگە جۋىق ەر ازاماتتىڭ كەۋدەسىنە وپەراتسيا جاساۋعا تۋرا كەلدى, ونىڭ ىشىندە قاتەرلىسى دە, قاتەرسىزى دە كەزدەستى.
– ءوزىڭىز باسقاراتىن كۋرس جايىندا ايتا كەتسەڭىز…
– جىل سايىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەمدەۋ فاكۋلتەتىنىڭ 5-ءشى كۋرس ستۋدەنتتەرى كەلىپ, ءبىلىم الادى. وقۋ قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جۇرەدى. كەيىنگى ەكى-ءۇش جىل ارالىعىندا ىسىك اۋرۋلارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ەكى تومدىق وقۋلىعىن شىعاردىق. وسىنداي ورىسشا-قازاقشا 250-300 بەتتىك ماممولوگيادان وقۋلىق جارىق كوردى. ونكولوگيادان دارىستەر جيناعى باسپاحانادان شىعۋعا دايىن تۇر. ماممولوگيادان دارىگەرلىك قاتەلىكتەر تۋرالى 240 بەتتىك عىلىمي-پراكتيكالىق تاجىريبەم جىل اياعىنا دەيىن جارىق كورمەك. بيىل ىسىك اۋرۋلارىنىڭ ەكى تومدىق وقۋلىعى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ارنايى گرانتىن جەڭىپ الدى. جىل سايىن وقۋ ادىستەمەلىك قۇرالدار, باعدارلامالار قازىرگى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس جاڭارتىلىپ, تولىقتىرىلىپ تۇرادى. كۋرس وقىتۋشىلارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ناسيحات جۇمىستارىمەن اينالاسادى. مەنىڭ ءوزىم جىل سايىن ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىكتەرىنەن ساقتانۋ, ەمدەۋ جولدارى جايىندا 5-6 رەت تەلە-راديو, ەفيرگە شىعىپ تۇرامىن.
ارنايى كافەدرا قازىرگى تاڭدا ەش جەردە جوق.
– قازىر قىزداردىڭ ومىراۋلارى وسپەي قالىپ نەمەسە ولاردىڭ قالىپتان تىس ۇلكەيىپ كەتۋى سياقتى اقاۋ, كەمىستىكتەر بايقالادى دەدىڭىز. ولارعا نە كومەكتەرىڭىز بار؟
– بۇگىندە ءبىزدىڭ تاجىريبەدە بەز ۇلپالارىنىڭ كولەمى بىركەلكى بولماي, بىرەۋى كىشىرەيىپ, بىرەۋى ۇلكەيگەندىگى بايقالىپ ءجۇر. ءتىپتى, 18-20-داعى قىز بالادا ءسۇت بەزىنىڭ بولماۋى نەمەسە كولەمىنىڭ تىم كىشىرەيىپ كەتۋى – جاس ادامعا ۇلكەن كەمىستىك. بۇل – پسيحيكالىق كۇيزەلىسكە اكەلىپ سوعاتىن فاكتور. ءبىز بۇرىن بايقاماپپىز, قازىر جاستار اراسىندا بۇل اقاۋلىق كوبەيۋدە. ال جاس ايەلدىڭ راك اۋرۋىنان كەيىن توستە انارىنىڭ بولماۋى ونى قاتتى كۇيزەلتەدى, ەرتە قارتايتادى, مۇگەدەكتىككە, وتباسىنىڭ اجىراۋىنا جول اشادى. ەركەك ادامداردىڭ, كەرىسىنشە, كەۋدە بەزىنىڭ ۇلعايىپ, ءتىپتى ولاردا راك اۋرۋىنىڭ بولۋى – قازىر سيرەك قۇبىلىس ەمەس. بۇلاردى ەمدەۋ, انىقتاۋ وزىندىك ەرەكشەلىكتەردى تالاپ ەتەدى, سەبەبى ايەلدەرگە قاراعاندا بۇل جىنىس مۇشەلەرىندە كوپ ايىرماشىلىقتار, ەرەكشەلەكتەر بار.
جاساندى انار جاساۋ, ءسۇت بەزدەرىن قولدان ۇلعايتۋ نەمەسە ونىڭ كولەمىن كەمىتۋ سياقتى حيرۋرگيالىق تاسىلدەر كەڭىنەن پايدالانىلۋدا, بۇلاردىڭ كوبىسى جاڭا تاسىلدەر. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەمشەك سىلىنعاننان كەيىن (راك اۋرۋىندا) دايار جاساندى ەمشەك ءمۇسىنىن (پروتەز) ورناتۋ, قازىر قاراعاندىدا, قازاقتىڭ ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ءىس باسقارماسىنىڭ ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل جاڭا ءتاسىل ايەلدىڭ پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسىن اناعۇرلىم كەمىتۋگە قىزمەت ەتىپ, ناۋقاستىڭ ۇزاق, قولايلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايدى.
– ءمۇسىننىڭ قانشا تۇراتىنىن بىلۋگە بولا ما؟
– ءمۇسىن بىزدە دە, رەسەيدە دە شىقپايدى, تەك شەتەلدەن الىنادى. ءمۇسىننىڭ ءوزى 500, ونى سالۋ 200-300 دوللار شاماسىندا.
– اسكەر ەسەنقۇل ۇلى, ءسوز بولىپ وتىرعان قاتەرلى كەسەلدىڭ الدىن الۋ, ياعني بولدىرماۋ ءۇشىن قارىنداستارىڭىزعا, كەلىندەرىڭىزگە, قىزدارىڭىزعا عالىم, تاجىريبەلى مامان رەتىندە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– الدىمەن ايەل-انانىڭ وزىنە ءتان فۋنكتسيالارى بۇزىلماۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە ءبىرىنشى پروفيلاكتيكالىق جۇيەدەن, ەكىنشى پروفيلاكتيكالىق, ياعني دەرتتى قوزدىراتىن, ونى ۇدەتەتىن سەبەپتەرمەن كۇرەس تاسىلدەرى وتە ناتيجەلى كەلەدى. ءبىز بۇلاردى تەرەڭ زەرتتەپ, بۇعان كوزىمىزدى ناقتى جەتكىزدىك. اعزانى السىرەتپەۋ, ونىڭ توزىمدىلىگىن, اۋرۋمەن كۇرەسۋ قابىلەتىن جاتتىقتىرۋ, جەتىلدىرۋ – وتە ماڭىزدى شارا ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. دەرتتەن ساقتانۋدىڭ نەگىزگى ءبىر جولى – مۇشەنىڭ قىزمەتىن بۇزباۋ, ياعني جاساندى تۇسىكتەن قاشۋ, بالا ءسۇيىپ, ونى ۇزاق مەرزىم ىشىندە ەمىزۋ. بۇل ۇمىتىلىپ بارا جاتقان حالقىمىزدىڭ ەجەلگى سالتىن قايتادان جاڭعىرتۋ – ۇلتىمىزدىڭ سانىن دا, ساپاسىن دا جاقسارتۋعا, ءارى انا دەنساۋلىعىنا تىكەلەي پايدالى ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز. سوندىقتان, بويجەتكەن قىزدارىمىز ۋاقىتىندا تۇرمىسقا شىعىپ, تابيعاتتىڭ زاڭى - ۇرپاق ءسۇيۋدى زاڭداستىرۋ قاجەت. سوسىن بالانى ءيىپ ەمىزگەنى ابزال. بولماسا ول ءسۇتتىڭ ساپاسىن وزگەرتەدى. ماسەلەن, قۇراندا بالانى ءۇش جاسقا دەيىن ەمىزۋ كەرەك دەپ جازىلعان, ال ءبىز ءبىر جارىم جاسقا دەيىن ەمشەكتەن شىعارماۋدى ۇسىنامىز. ەكىنشىدەن, ۋاقىتى جەتكەندە سۋالتۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرىلمەيدى. ويتكەنى, ءسۇت قالعان ومىراۋدىڭ ارتى كيستوزدى ماستوپاتياعا اينالادى. قازىر ەمشەك ەمىزگەن ايەلدەردىڭ ەكەۋىنىڭ ءبىرى وسى سىرقاتپەن اۋىرادى. ال ونىڭ ارتى قاتەرلى ىسىككە اپارادى, سەبەبى, بالانى ەمشەكتەن شىعارۋ تابان استىندا بولىپ, ساۋىپ تاستالىنبايدى جانە ول سىرتتاي قاتتى قىسىپ بايلانبايدى, ۇشىنشىدەن, جىنىستىق قاتىناستى ۇنەمى ۇزبەي, بالا كوتەرۋدەن ۇزاق ۋاقىت ساقتانباۋ كەرەك, ەتەك كىر فۋنكتسياسىنىڭ بۇزىلماۋىن قاداعالاعان ءجون. اسىرەسە, جاس قىزداردىڭ اشىق-شاشىق ءجۇرۋى ەمشەك ءۇرپىسىن ىشكە كىرگىزىپ جىبەرەدى, ال بۇل جاعداي كەيىن تۇرمىسقا شىعىپ, بالا ەمىزۋدى قيىنداتادى, بۇزادى. مىنە, وسى ساقتانۋلاردى بۇلجىتپاي ورىنداعان جاعدايدا عانا ەمشەك اۋرۋى مۇلدەم بولمايدى.
– وسى ءبىر ادامعا تاجال وعىن ەگەتىن كەسەلدى ازايتۋعا قاتىستى قانداي ۇسىنىستار ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– قازىرگى تاڭدا دەرتتى بولدىرماۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن ساقتانۋ شارالارىن تولىق جۇرگىزە الماي وتىرمىز. دەگەنمەن, بولعان دەرتتى اسقىندىرماۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. ول ايەلدەرگە جانە مەديتسينا قىزمەتەرلەرىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندا ايەلدەر نە ىستەۋ كەرەك دەيسىز عوي؟ ول قاراپايىم عانا ءتاسىل – ايەلدەر اي سايىن ومىراۋلارىن تەحنيكالىق تۇرعىدان تياناقتى, ۇزبەي, دۇرىس سيپاپ وتىرۋى كەرەك. ەگەر ءتۇيىن تابىلعان جاعدايدا ونىڭ تابيعاتىن انىقتاۋ ءۇشىن تەز ارادا, مىندەتتى تۇردە, مامان دارىگەرلەرگە كورىنىپ, تەكسەرىلۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە بايلانىستى دەدىك قوي, ول – نە؟ بىرىنشىدەن, ءبىلىمدى, بىلىكتى ماماندار, ماممولوگتار سانىن كوبەيتۋ. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكادا ارناۋلى ماماندار جەتكىلىكسىز. ول ءۇشىن بۇدان ون بەس جىل بۇرىنعى جوعارىدا ايتىلعان مينيسترلىكتىڭ №94 (27.02.1995) بۇيرىعىن قايتادان جاڭارتىپ, ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ياعني, قازاقستانداعى 6 مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنى مەن رەسپۋبليكالىق دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا ماممولوگيا كافەدراسىن نەمەسە كۋرسىن اشۋدى قولعا الۋ. سودان كەيىن حالىقتىڭ قورقىنىشىن, كۇيزەلىسىن تومەندەتۋ ماقساتىندا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, اسىرەسە, مامان-دارىگەرلەر جۇرتشىلىق اراسىندا ءجيى سانيتارلىق-پروفيلاكتيكالىق ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزۋلەرى قاجەت. ەگەر ءبىز ءوز ۇلتىمىزدىڭ گەنەفونىن جاقسارتقىمىز جانە ونى ودان ءارى دامىتقىمىز كەلسە, وندا ءبىز انا ءسۇتىنىڭ بيولوگيالىق قاسيەتتەرىن تەرەڭ زەرتتەگەنىمىز ابزال. ول ءۇشىن جەكە دارا ماممولوگيالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىق قاجەت. سونداي-اق, ءىرى قالالاردا, پەرزەنتحانا نەمەسە ايەلدەر كونسۋلتاتسياسى جانىنان با, انا سۇتىنەن دونورلىق پۋنكت ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
