ۇلت تامىرىنداعى تاڭبا

تاريحتى ءبىلۋ قاجەت

عالىم جۇسىپبەك,
زەرتتەۋشى:

بۇل – تاريحىمىزداعى وتە ما­ڭىز­دى ءارى قاسىرەتتى داتا. وكىنىش­كە قاراي اشارشىلىق پەن جاپ­پاي قۋعىن-سۇرگىن سەكىلدى اۋىر ناۋبەت­تى قوعام دەڭگەيىندە تالداۋ, اشىق تالقىلاۋ, زەرتتەۋ وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. كوبىنە عىلىمي ورتادا عانا ايتىلادى, ال كەڭ اۋقىمدا, تۇتاس حالىق بولىپ بۇعان ءالى باعا بەرىلگەن جوق.

اشارشىلىق پەن رەپرەسسيا ۇر­پاقتار اراسىنداعى ساباقتاس­تىقتى ءۇزىپ جىبەردى. سونىڭ سالدارىنان رۋحاني, مادەني, ادامي قۇن­دىلىقتار السىرەدى. ەل مۇددەسىن ويلايتىن قايراتكەرلەردەن ايىرىلىپ قالدىق. ناعىز زيالىلار – تەك ما­دەنيەتتى دامىتىپ, قوعامدى العا سۇيرەپ قانا قويمايدى, ولار ىزگى, ادامي قارىم-قاتىناستى ورنىق­تىراتىن الىپ كۇش.

جالپى, قازاق حالقى كوپ قاسى­رەتتى باستان كەشىردى, ونىڭ ىشىن­دە اشارشىلىقتان باسقا, يادرولىق پوليگون زاردابى دا بار. وسى ماسە­لەلەردى اشىق تالقىلاماساق, ولاردىڭ سالدارىنان تولىق ارىلا المايمىز.
اشارشىلىق كەزىندە قازاقتار­دىڭ امان قالۋىنىڭ ەڭ ۇلكەن ءبىر سەبەبى – ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە سۇيەنۋى, اعايىننىڭ اعايىنعا كومەكتەسۋى. كەڭەس كەزەڭىندە دە قيىن­دىقتى ءوزارا قولداۋدىڭ ارقا­سىندا ەڭسەردى. وسىنداي دۇنيە­لەر­دى تەرەڭىنەن زەرتتەپ, تاريحي جادىمىزدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدىرۋ قاجەت. ويتكەنى وتكەندى زەرتتەۋ تاريح ءۇشىن عانا ەمەس, بولاشاق مەملەكەتتىلىگىمىز, ۇرپاعىمىز ءۇشىن قاجەت.

ناۋبەتتىڭ ساناداعى زاردابى

جالىن تىلەۋبەرگەن,
اكتەر:

ءبىز, نەگىزى, سول ءبىر زۇلمات جىلداردان كەيىنگى ءۇشىنشى بۋىنبىز. بۇل – تاريح ءۇشىن قاسقاعىم ءسات. مەنىڭ اجەم – اشارشىلىقتى كور­گەن ادام. ول كىسىنىڭ بويىنداعى قور­قى­­نىشتان تۋعان ساقتىعى, جوق­شىلىقتان تۋعان ۇنەمشىلدىگى اكەمە ءسىڭدى. ال ءبىز – بويىندا سونداي تاربيەسى بار بۋىننىڭ ۇرپاعىمىز. سانامىزدا كەي دۇنيەلەر تەرەڭ ساقتالىپ قالعان. مىسالى, نان­نىڭ قيقىمىن جەرگە تاستاماۋ, استى ىسىراپ قىلماۋ.

بۇل – اشتىقتان امان قالعان حالىقتىڭ پسيحولوگياسى. «بىرەۋدىڭ كوزىن قىزىقتىرما», «تاماعىڭدى كورسەتپە» دەگەن سوزدەردىڭ تۇبىندە دە جوقشىلىق كورگەن بۋىننىڭ جان جاراسى جاتىر. ويتكەنى ولار ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولعان ۋاقىتتى باستان وتكەردى. ءبىزدىڭ اتا-انامىز دا سول تاربيەمەن ءوستى. سوندىقتان ولار – بار نارسەنى جاريا قىلماۋعا, قۋانىشتى دا سابىرمەن قابىلداۋعا ۇيرەنگەن بۋىن.

ماسەلەن, وسىدان 5–10 جىل بۇ­رىن شەتەلگە شىعۋ دەگەن ۇلكەن ۋاقيعا ەدى. بىرەۋ تايلاندقا بارىپ كەلسە, اۋىل تۇرماق اۋدان بولىپ ايتىپ جۇرەتىن جاڭالىق بولدى. ال قازىر زامان وزگەردى. حالىقتىڭ جاعدايى بىرتىندەپ جاقسارىپ كەلەدى. سونىڭ اسەرىنەن ادامدار ەندى ءومىر ساپاسى مەن ىشكى قۇندىلىقتارعا كوبىرەك ءمان بەرە باستادى. جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, كىم ەكەنىن, نە قالايتىنىن تۇسىنۋ­گە ۇمتىلدى. قوعامدا ءجيى ايتىلاتىن ء«وز-ءوزىڭدى تابۋ», «ەموتسيالىق كۇي», «جەكە شەكارا» ۇعىمدارىنىڭ الدىڭعى قاتارعا شىعۋى دا سودان.

ءدال وسى تۇستا بۋىندار قاقتى­عى­سى پايدا بولدى. ويتكەنى ەسكى بۋىننىڭ ساناسىندا ءالى دە ساق­تىق باسىم. ولار «كورسەتپە», «ماقتانبا», «بىرەۋدىڭ كوڭىلىنە تيمەسىن» دەپ ويلايدى. ءبىز ء«تاتتى جەپ وتىرساڭ ءبولىس نەمەسە كورسەت­پە, باسقا بالانىڭ كوڭىلىنە تيەدى», «بالاڭدى ەكرانعا شىعارما, ونىڭ ار جاعىندا سونى اڭساپ وتىرعان قانشاما انا بار» دەگەن سەكىلدى سوزدەردى ەستۋمەن وستىك. ال قازىر كوپشىلىگى «بۇل – مەنىڭ ءومىرىم, مەندە بار نارسەنى نەگە كورسەتپەۋىم كەرەك؟» دەيدى. ولار ونى ەركىندىك رەتىندە قابىلدايدى.

مەنىڭشە, ولار بۇرىنعى بۋىن­نىڭ ساقتىعى مەن ىشكى شەك­تەۋلە­رىن تۇسىنە بەرمەيدى. ويتكەنى وزدە­رى اشارشىلىق پەن جوقشىلىق­تىڭ سالماعىن سەزىنگەن ۇرپاقتىڭ تاربيەسىن كورىپ وسپەگەن. شىن مانىندە, بۇل جەردە ماقسات – اناۋ دۇرىس, مىناۋ بۇرىس دەپ كورسەتۋ ەمەس, تەك ءار بۋىننىڭ قالىپتاسقان ورتاسى بولەك ەكەنىن ەسكە سالۋ. سول سەبەپتى ولاردىڭ ومىرگە كوزقاراسى دا باسقا.

بەس قازاقتىڭ اماناتى

باقىتجان بۇقارباي,
باسپاگەر:

وتكەن عاسىرداعى اشارشىلىق ۇلتتىڭ سۇيەگىنە تۇسكەن تاڭبا. سول ناۋبەت بولماعاندا, بۇگىندە قازاق­تىڭ سانى 60 ميلليونعا جۋىق­تار ەدى... مۇنى كەزىندە بەلگىلى دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆ ايتقان. دە­مەك قازىر ون ەكى ميلليون قازاق­تىڭ ارقايسىسى بەس قازاقتىڭ ارمانىن ارقالاپ ءجۇر. ياعني قازىرگى ءاربىر ءتىرى قازاق – تەك ءوزىنىڭ عانا ەمەس, سول زاماندا ءومىرى قيىلعان تالاي جاننىڭ اماناتى. تەرەڭى­نەن قاراساڭ, بۇل ءسوزدىڭ سالما­عى زور. ويتكەنى ءبىز – تاعدىردىڭ سۇز­گىسىنەن وتكەن حالىقپىز. بۇگىنگى بار بولمىسىمىزدىڭ ارتىندا ورنى تولماس قاسىرەت, ءۇنسىز كەتكەن ميل­ليونداردىڭ كوز جاسى تۇر. بۇل ويعا جەتەلەگەن – اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ.

بىزگە ەندى بەس ادامنىڭ ءومىرىن ءسۇرۋ مىندەت ەمەس, بىراق بەس ادام­نىڭ ءۇمىتىن اقتايتىنداي عۇمىر كە­شۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەن­دەي. سوندىقتان ءار قازاق بەس قازاق­تاي باقىتتى بولۋعا, بەس قازاقتاي ىزدەنۋگە, بەس قازاقتاي ەڭبەك ەتۋ­گە, بەس ادامعا لايىق جاۋاپكەرشى­لىك الۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. مۇنىڭ استارىندا داڭعازالىق ەمەس, جاڭاعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, وتكەننىڭ قاسىرەتىن تەك جوقتاپ قويماي, ونى قۋاتقا اينالدىرا ءبىلۋ دەگەن ءتامسىل جاتىر. بارىنشا ۇلتتىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ارەكەت ەتۋ.

P.S. اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن – قازاقتىڭ تاريحىنداعى عانا ەمەس, ساناسىنداعى ەڭ اۋىر جارالاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ءىزى بۇگىنگى قوعامنىڭ مىنەزىنەن, قورقىنىشىنان, ۇنسىزدىگىنەن, ءتىپتى ءوزارا قارىم-قاتىناسىنان بايقالادى. ءبىز ول قاسىرەتتى كورمەدىك. بىراق سول بۋىننىڭ جوعالتقان دۇنيەسىنىڭ سالماعىن ارقالاپ كەلە جاتقان ۇرپاقپىز.

دايىنداعان – زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»