«پارازيت» ءسوزى كۇندەلىكتى ومىردە دورەكى راۋىشتە قولدانىلعانىمەن, عىلىمدا ناقتى تەرمينولوگيالىق مانگە يە. گرەكتىڭ ارامتاماق ماعىناسىنان شىققان بۇل ۇعىم وزگە اعزانىڭ رەسۋرسىن پايدالانىپ ءومىر سۇرەتىن كەز كەلگەن ءتىرى جاندى بىلدىرەدى. بارىنە بەلگىلى, بيولوگيا تۇرعىسىنان العاندا, ادامدى ەشقاشان پارازيتتەر قاتارىنا جاتقىزۋعا بولمايدى. تابيعات وعان مۇنداي مىندەتتى ارتپاعان. بىراق «الەۋمەتتەنگەن حايۋان» (اريستوتەل) رەتىندە پارازيتكە وتە-موتە ءجيى اينالادى. سوندىقتان ادام ءناسىلىنىڭ جوعارعى پريماتتار اراسىندا وزىنە تەڭ قارسىلاس تابۋى قيىن.
ادامدار اراسىنداعى پارازيتيزم باسقا جان يەلەرىنەن ءبىر وتە ماڭىزدى جاعدايىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل جان يەلەرىنىڭ ەشقايسىسى ءوز بيولوگيالىق ءتۇرىنىڭ وكىلدەرىنە قاتىستى پارازيت ءرولىن اتقارا المايدى. ال «قۇدايدىڭ ورىنباسارلارى» بۇل كەدەرگىنى كەرەمەت تۇردە ەڭسەرەدى. ادام, پارازيت رەتىندە, ادامعا جابىسادى. ول تەك تابيعاتتان عانا ەمەس, وزىندەي پەندەلەردەن دە پايدا تاۋىپ, ونىڭ ەڭبەگى مەن رەسۋرسىن يەلەنۋگە بەيىم.
اۋەلى الەۋمەتتىك پارازيتيزم (ماسىلدىق) تۋرالى, ادام بولمىسىنىڭ ەلەۋلى فاكتورى رەتىندە ءسوز قوزعاماستان بۇرىن, ءبىز «پارازيت» دەگەن ونشا تارتىمدى ەمەس ءسوزدى ادامعا قاتىستى قانداي ماعىنادا قولداناتىنىمىزدى انىقتاپ الايىق.
جەكە مۇددەسى ءۇشىن وزگە ادامداردىڭ ەڭبەگىن پايدالاناتىن بۇكىل تۇلعانى مۇنداي تۇردە سيپاتتاۋعا بولمايدى. مىسالى, قوعام بالالاردى, مۇگەدەكتەردى, قارتتاردى جان-جاقتى قامتاماسىز ەتۋ جۇگىن ءوز ەركىمەن موينىنا الادى. سول سەبەپتى دە بۇل ساناتتاعى جانداردى پارازيت دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى ءپارازيتيزمدى انىقتايتىن ءبىرىنشى سىن – ونىڭ زورلىق سيپاتى. «دونور» اعزا ءوز ەركىنسىز, كەلىسىمىنسىز, تەك ءماجبۇرلى جاعدايدا عانا پارازيتكە تىرشىلىك قۋاتىنىڭ ءبىر بولىگىن بەرەدى. تابيعاتتاعى كەز كەلگەن پارازيت تە وزگەنىڭ ومىرلىك ەنەرگياسىن يەمدەنۋ ءۇشىن ەشقاشان رۇقسات سۇرامايدى.
ءپارازيتيزمنىڭ ەكىنشى بەلگىسى – ونىڭ تىرشىلىك ەتۋ تاسىلىندە. جانۋارلار الەمىندە بۇل بەيىمدەلۋ اعزانىڭ مورفولوگياسى مەن فيزيولوگياسى ارقىلى ايقىندالادى. ال ادامدار الەمىندە ءدال سول قىزمەتتى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ مەحانيزمدەرى اتقارادى. پارازيتتىك مىنەز-ق ۇلىق يەسى ءىس جۇزىندە ەشتەڭە وندىرمەيدى. ەڭ جاقسى جاعدايدا, ءوزىنىڭ ءومىر بويى تابىستى «پارازيتتەنۋىنە» مۇمكىندىك بەرەتىن مارتەبەنى ساقتاۋعا تىرىسۋمەن عانا شەكتەلەدى. شىعارماشىلىقتان ادا, ەڭبەككە بەيىم ەمەس جان تىرشىلىگىن وزگەلەردىڭ ەسەبىنەن جالعاستىرۋعا ىڭعالانادى.
وسى تۇستا ءبىز تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى ءپارازيتيزمدى – ياعني اتا-اناسىنىڭ قاراجاتىنا سۇيەنىپ ءومىر سۇرەتىن ەرەسەكتەردى, جالعىزباستى ايەلدەردى پايدالانىپ جۇرگەن «دون جۋانداردى», قارىزىن قايتارمايتىن بورىشكەرلەردى – قوعامدى جۇيەلى تۇردە ۋلايتىن الەۋمەتتىك پارازيتيزمنەن اجىراتىپ الۋىمىز قاجەت. العاشقىسى جەكە قارىم-قاتىناستار شەڭبەرىندە قالىپ قويادى, ال ەكىنشىسى قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ ىشىنە ورنىعىپ, تۇتاس جۇيە رەتىندە لەگيتيمدى سيپاتتا تىرشىلىك ەتەدى.
الەۋمەتتانۋشى فيلوسوف لەۆ شتۋدەن بارلىق وركەنيەتتەردە الەۋمەتتىك ماسىلدىقتىڭ ءۇش ىرگەلى فاكتورى بارىن ايقىنداعان. ولار: ساياسي بيلىك, كوممەرتسيا جانە قىلمىس.
بىرىنشىدەن, بيلىك – قوعامدى رەتتەيتىن, ءتارتىپ ورناتاتىن تەتىك. بىراق ول ارقاشان ادىلدىكتىڭ قۇرالى بولا بەرمەيدى. قولدا شوعىرلانعان بيلىك ماجبۇرلەۋ مەن زورلىقتىڭ تەتىگىنە اينالعاندا, بەلگىلى ءبىر توپتار حالىق ەڭبەگىنىڭ ەسەبىنەن زاڭدى تۇردە پارازيتتەنۋگە مۇمكىندىك الادى. تاريحتا قاسىم حان, جاڭگىر حان سىندى بيلىك يەلەرىنىڭ ەڭبەگى قوعامعا يگىلىك اكەلگەن مىسالدارى بار. الايدا بيلىك جەمقورلىقپەن استاسقاندا, ونىڭ تابيعاتى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. مۇنداي جاعدايدا باسقارۋ قۇرالى يگىلىكتى ءادىل بولۋگە ەمەس, بەلگىلى ءبىر توپتىڭ مۇددەسىن قاناعاتتاندىرۋعا جۇمسالادى. مەملەكەتتىك اپپارات حالىققا قىزمەت ەتۋدىڭ ورنىنا, «رەسۋرستاردى سورۋدىڭ» زاڭداستىرىلعان تەتىگىنە اينالادى. بۇل – الەۋمەتتىك ءپارازيتيزمنىڭ ەڭ قاۋىپتى ءتۇرى. ويتكەنى ول كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس, تۇتاس ساياسي قۇرىلىمعا ءسىڭىپ, فورمالدى زاڭدار مەن ينستيتۋتتاردىڭ كولەڭكەسىندە ءومىر سۇرە بەرەدى.
ەكىنشى ماسەلە – كوممەرتسيا. باستاپقىدا ول ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرگەن تابيعي قۇبىلىس ەدى. تاۋار مەن اقشانىڭ الماسۋى قاراپايىم قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى. بىرەۋىندە ارتىق بيداي بار, ەكىنشىسىندە ارتىق مال بار, ولار ايىرباس جاسايدى. ۋاقىت وتە كەلە وسى ايىرباس جاڭا ەكونوميكالىق جۇيەلەردىڭ نەگىزىنە اينالدى.
الايدا تاريح بىزگە مىنانى دالەلدەدى. كوممەرتسيا تەك ەكونوميكالىق قۇرال بولىپ قالماي, بىرتە-بىرتە قوعامدىق قاتىناستاردىڭ امبەباپ لوگيكاسىنا تۇرلەندى. بۇگىندە ءبىز ساۋدانىڭ تەك بازاردا عانا ەمەس, عىلىمدا دا, ونەردە دە, ءتىپتى دىندە دە ۇستەمدىك قۇرىپ وتىرعانىن كورەمىز. زەرتتەۋلەردىڭ باسىم بولىگى – پايدا اكەلەتىن سالاعا باعىتتالادى. ونەردىڭ ءوزى نارىق زاڭىنا تاۋەلد. كىتاپ قانشا ساتىلادى, فيلم قانشا تابىس اكەلەدى دەگەن سۇراقتار شىعارماشىلىقتىڭ ىشكى قۇندىلىعىن باسىپ وزا باستادى. ءدىننىڭ دە ەكونوميكالىق ولشەمدەرى پايدا بولدى. قاجىلىق, قۇرباندىقتىڭ كەيبىر راسىمدەرى كوممەرتسيامەن استاسىپ وتىر.
ەڭ قاۋىپتى تۇسى – كوممەرتسيا ءىرى قارجى كاپيتالىمەن ارالاسقاندا پايدا بولاتىن پارازيتتىك سيپات. ەگەر كاپيتال ادال ەڭبەككە سۇيەنسە, ول جاڭا ءوندىرىس پەن جۇمىس ورىندارىن اشادى, قوعامدى دامىتادى. ال ەگەر ول تەك الىپساتارلىققا, جاساندى باعالاردى كوتەرۋگە, مونوپوليا قۇرۋعا سۇيەنسە, وندا ول «اقشا جاساۋدىڭ» ءوز الدىنا ءبىر «ونەرىنە» اينالادى. مۇنداي جاعدايدا كاپيتال قوعامنىڭ ورتاق ەڭبەگىن ادىلەتسىز ءبولۋدىڭ قۇرالى بولىپ, الەۋمەتتىك ءپارازيتيزمنىڭ زاڭداستىرىلعان فورماسى بولىپ قالادى.
ءۇشىنشى قاينار – قىلمىس. قىلمىس – زاڭعا قايشى ارەكەت رەتىندە انىقتالسا دا, ول كەز كەلگەن قوعامدا كەزدەسەتىن امبەباپ قۇبىلىس. ەشبىر قوعامدىق فورماتسيا قىلمىستان تولىق ارىلىپ كورگەن ەمەس. ءتىپتى ەڭ دامىعان وركەنيەتتەردىڭ وزىندە ول وزىنشە تۇرلەنىپ, قوعامنىڭ ءار قاباتىنا ەنىپ وتىرادى.
الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قىلمىس قوعامدىق نورمالاردى بۇزۋمەن قاتار, ونىڭ ءالسىز تۇستارىن پايدالانىپ, «قارا نارىق» زاڭدىلىعىن جاسايدى. قىلمىس ءبىر جاعىنان بيلىكتىڭ السىزدىگىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتى پايدالانىپ, «جاسىرىن ەكونوميكا» رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. ايتالىق, سىبايلاس جەمقورلىق – قىلمىستىڭ ەڭ قاۋىپتى ءتۇرى. ويتكەنى ول تەك جەكە ادامنىڭ ارەكەتى ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا ءسىڭىپ كەتەتىن دەرت. جەمقورلىق بار جەردە ادىلدىك بولمايدى, ال ادىلدىك جوعالعان قوعامدا ادامدار زاڭعا ەمەس, بەيرەسمي كەلىسىمدەرگە سەنەتىن بولادى. بۇل مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن شايقالتادى. كولەڭكەلى ەكونوميكا دا ءدال سونداي. زاڭعا باعىنبايتىن كاسىپكەرلىك, جاسىرىن ساۋدا, سالىقتان جالتارۋ – مۇنىڭ ءبارى قوعامنىڭ ورتاق قازىناسىن السىرەتەدى. مەملەكەت بيۋدجەتىنە ءتۇسۋى ءتيىس قاراجات قىلمىستىق توپتاردىڭ قولىنا كەتەدى. سوندىقتان قىلمىس قوعامنىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرىن تۇساۋلايتىن الەۋمەتتىك ءپارازيتيزمنىڭ ءبىر ءتۇرى. ويتكەنى ول ەڭبەككە ەمەس, الداۋعا, زورلىققا, قياناتقا سۇيەنەدى.
ءسوزىمىزدىڭ القيسساسىندا ادام قوعامنىڭ كىشكەنە بولىگى ەكەنىن ايتتىق. سوندا «ادام وزگەرسە عالام وزگەرەدى» دەگەن شىعىس دانالىعى ويىمىزعا تياناق بولاتىنىن كورەمىز. دەمەك, الەۋمەتتىك ماسىلدىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ادام ەڭ الدىمەن وزىنەن باستاۋ كەرەك. اباي ايتقانداي, ء«سىز ايتساڭىز, وتقا تۇسۋگە بارمىن دەپ جەلدەندىرىپ الىپ, شارۋاسىن قىلماي-اق, مالىن باقپاي-اق سودان الىپ, كيىمىن بۇتەيتىپ كيىپ, ءتاۋىر اتىن ءمىنىپ الىپ, قاتارلى ءبىر قۇرمەتكە جەتىپ جۇرە بەرەدى». بۇل توعىشار مىنەزدىڭ ايقىن سۋرەتى. تولە ءبيدىڭ دانالىعى ويعا ورالادى: «جىگىت ادامعا باس كەسىر – ەرىنشەكتىك, ورتانشى كەسىر – ۇيقىشىلدىق, كەنجە كەسىر – كەدەيلىك». بۇل ءۇش كەسىر – ماسىلدىققا اپاراتىن ياكي ماسىلدىقتان تۋاتىن كەساپاتتار. سوندىقتان ادام رۋحاني جەتىلىپ, قوعامعا پايدالى ازامات اتانۋى ءۇشىن مەنمەندىكتى ىسىرىپ, ءناپسىسىن اۋىزدىقتاپ, ەڭبەككە بوي ۇيرەتۋى قاجەت.
