– جاقسىلىق اقمىرزا ۇلى, گيپپوكرات انتىن قابىلداماس بۇرىن دارىگەر بولامىن دەپ اۋەلى اكەڭىزگە انت بەرگەن ەكەنسىز. نەگە ءدال حيرۋرگيانى تاڭدادىڭىز؟
– مەن نەگىزى ينجەنەر بولعىم كەلدى. ويتكەنى 70-جىلدارى بۇل ماماندىقتىڭ ءباسى بيىك ەدى. وقۋشى كۇنىم, بىردە اقتوبەدەگى حيمكومبيناتقا ەكسكۋرسياعا اپاردى, سوندا «مىناۋ ينجەنەر قوسىباەۆ, بۇل – ينجەنەر الىباەۆ» دەپ اتپال ازاماتتاردى تانىستىرعانى, ولاردىڭ كيىمدەرى, باسىنداعى شلەمى, سۋرەتتەرى قۇرمەت تاقتاسىندا ىلىنگەن بىلىكتى ينجەنەرلەر بەينەسى مەنى ەرەكشە قىزىقتىردى. ءسويتىپ, 9-سىنىپتا شىمكەنتتەگى اتاقتى حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا وقۋعا قالاي تۇسۋگە بولاتىنىن سۇراپ حات جازدىم. جاۋاپتا كورسەتىلگەن پاندەر بويىنشا دايىندالىپ ءجۇردىم. سول ۋاقىتتا اكەم قىلتاماق بولىپ اۋىردى, ول كەزدە بۇل اۋرۋدىڭ ەمى جوق. قاتتى قينالعانىن كوزىممەن كوردىم, سويقان سوعىستى كورگەن اكەم اۋرۋعا بەرىلە قويعان جوق. بار جاعدايىن ماعان ايتادى, سەبەبى ۇيدە جالعىز ۇلمىن, قالعانى قىزدار, ءوزىم جەتەكتەيمىن, جۋىندىرامىن, كيىندىرەمىن, دارەتكە شىعارامىن. دەرتى ابدەن دەندەگەن ساتتە اۋرۋدى باساتىن ۋكول سالعىزۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالامىن. «دارىدەن باسىم اينالادى, ودان دا ماعان ەكى شەلەك قار اكەلىپ, اياعىما, ۇستىمە سالشى, جانىپ بارا جاتىرمىن» دەيتىن. سودان سۋىق قارمەن دەنەسىن كومىپ, ءۇستىن جاپقىشپەن قىمتاپ قويامىن, ۇيىقتاپ قالادى. تاماق وتپەيدى, سۋ ىشەدى, قۇسىپ تاستايدى. ءحالىن سۇراپ كەلگەندەر «وي, اقمىرزا, جازىلىپ كەتەسىڭ» دەيدى, سوعان بالا كوڭىلمەن سەنىپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى ول مەنى شاقىرىپ قولىنداعى ساعاتىن بەردى: ء«ما, مىنانى ەندى سەن تاعاسىڭ, اناڭا, قارىنداسىڭا, اكە, اجەڭە (اكەمنىڭ اعا-جەڭگەسىن سولاي اتاۋشى ەدىك) قارا. ەندىگى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبارى – سەندە», دەدى. كوزىمە جاس كەلىپ قالدى, سوندا اكەم: «ازامات ەمەسسىڭ بە, قالاي ساعان سەنەم مەن! وسى ءۇيدىڭ يەسىسىڭ عوي. بار ەندى, مەن كىشكەنە دەمالا تۇرام», دەپ ماڭگى ۇيقىعا كەتتى. باسقا بولمەگە بارىپ, ودان سايىن توقتاي الماي جىلادىم, سودان ۇزاق ويلانىپ, حيرۋرگ بولام دەپ شەشتىم, ەندىگى ءىسىم ءدال اكەمدى العان وسى اۋرۋمەن بولسىن دەپ وزىمە انت بەردىم. ينجەنەر بولۋعا دايىندالىپ جۇرگەن پاندەرىم دارىگەر ماماندىعىنا دا ساي كەلىپ, اقتوبە مەديتسينا ينستيتۋتىنا ءتۇستىم.
– ينستيتۋتتى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ اۋرۋحانادا جۇمىس ىستەپ, ءارى قاراي دا ءبىلىم جەتىلدىرۋ ءۇشىن ماسكەۋگە اتتاندىڭىز, ول جاقتان ەلگە نە الىپ كەلدىڭىز؟
– مەن وزىمە, اكەمە بەرگەن سەرتىمدى ءبىر ساتكە دە ۇمىتپادىم, ينستيتۋت ءبىتىرىپ, جەرگىلىكتى اۋرۋحانادا جۇمىس ىستەگەنىممەن, وڭەشكە وپەراتسيا جاساۋ تۋرالى وي ميىمنان شىقپادى. سودان ىزدەنىپ, ونداي وپەراتسيانى ونكولوگيا ينستيتۋتىندا جاسايتىنىن ءبىلدىم. 1985 جىلى سونداعى اسپيرانتۋراعا تۇسەمىن دەپ الماتىعا اتتاندىم. وندا تۇسەتىن ادامداردى الدىن الا دايىنداپ قويادى ەكەن, «قايتەسىڭ, الماتىدا ءبىراز ك ۇلىپ-ويناپ, ءوز اۋىلىڭداعى ينستيتۋتقا بارا عوي» دەگەن پروفەسسورعا كوزدەگەنىم ءبىلىم الۋ ەكەنىن ايتىپ, ءوزىمدى سىناپ كورۋ ءۇشىن ەمتيحانعا جىبەرۋدى سۇراپ, وتە جاقسى تاپسىرىپ شىقتىم. ءبىر پروفەسسوردىڭ اسپيرانتى وتپەي قالىپ, مەنى وقۋعا شاقىردى. سودان ءبىر كۇن بۇرىن سول ينستيتۋتتا ىستەيتىن جەرلەسىم جولىعىپ قالىپ, ماعان مۇندا عىلىم جوق ەكەنىن, تەك مىقتى حيرۋرگ, اكادەميك مۇحتار اليەۆتە وقۋعا بولاتىنىن نەمەسە ماسكەۋگە بارعان ءجون ەكەنىن ايتتى. ءتۇسىپ تۇرعان وقۋدان باس تارتىپ, ماسكەۋگە كەتتىم. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ بۇكىلوداقتىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتالىعىنا وقۋعا ءتۇستىم. اڭداپ قاراسام, پروفەسسور الەكساندر فيودوروۆيچ چەرنوۋسوۆ باسقاراتىن «اسقازان جانە وڭەش حيرۋرگياسى» ءبولىمى بار ەكەن. چەرنوۋسوۆتىڭ وڭەش پەن اسقازانعا كوزدى جۇمىپ تۇرىپ وپەراتسيا جاساعانىنا كۋا بولدىم. ءوزىم باسقا بولىمگە, وزگە پروفەسسورعا ستۋدەنت بولسام دا چەرنوۋسوۆتىڭ وپەراتسيالارىنا سۇرانىپ, كىرىپ ءجۇردىم. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ اقتوبەگە ورالدىم, ماسكەۋدە ۇيرەنگەن وپەراتسيانىڭ بارلىق ءتۇرىن جاسادىم, وڭەشتەن وزگە. وڭەشكە بىزدە مۇحتار اليەۆ جاسايتىنىن ەستىپ, الماتىعا قايتا كەلىپ, «ۇيقى بەزىنىڭ ترانسپلانتاتسياسى» اتتى دوكتورلىق تاقىرىبىمدى كورسەتىپ, جۇمىسقا الۋىن سۇرادىم. كەلىسەتىنىن, بىراق ءۇي ماسەلەسىن ءوزىم شەشىپ كەلۋىمدى تاپسىردى. 90-جىلدارداعى توقىراۋ كەز, اقتوبەدەگى 3 بولمەلى پاتەرىمدى الماتىداعى 2 بولمەگە اۋىستىرىپ, بالا-شاعامدى ەرتىپ, عىلىمنىڭ سوڭىنا ءتۇستىم. سول جەردە زەردەلەپ ءجۇرىپ, دوكتورلىق دارەجەمدى قورعاپ, ۇيقى بەزىن اۋىستىرۋدى, وڭەشكە وپەراتسيا جاساۋدى تولىق يگەرىپ الدىم.
– كوبى عىلىمنان كەتىپ جاتقان كەزدە كەلگەنىڭىزدىڭ ءوزى ەرلىك ەكەن, ال اكەڭىزگە بەرگەن انتىڭىزدى قاشان ورىندادىڭىز؟
– الماتىدان اقتوبەدەگى ينستيتۋتقا رەكتور بولىپ باردىم. وسكەن وڭىرىمدە العاش رەت وڭەشكە وپەراتسيا جاسادىم. سول ساتتە بارىپ «اكە, مىنە, ۋادەمدى ورىندادىم!» دەپ ىشتەي كەۋدەمدە تىنىشتىق ورناعان ەدى. قازىر كوزىمدى جۇمىپ تۇرىپ وڭەشكە وپەراتسيا جاساي الامىن.
– ءسىز ەكى رەت مينيستر, رەكتور, دەپۋتات بولدىڭىز, سويتە تۇرا ادام ءومىرىن اراشالاۋ ىسىنەن دە قول ۇزبەدىڭىز, قالاي ۇلگەردىڭىز؟ بۇل كاسىپكە دەگەن ادالدىق پا, الدە جاردەم سۇراعان جاندارعا جاناشىرلىق پا؟
– مىناۋ (ارقاسى بيىك قارا كرەسلونى كورسەتىپ – رەد) – ۋاقىتشا نارسە. ۇلى ايتەكە ءبيدىڭ ايتقان ءسوزى بار: «باق دەگەنىڭ – قۇس, قونادى دا كەتەدى. تاق دەگەنىڭ – ءتۇس, كىرەدى دە كەتەدى. بايلىق دەگەنىڭ – مۇز, ەريدى دە كەتەدى. ماڭگىلىك قالاتىنى – ادال ءىس». ادال دارىگەر بولسام – وسى ماڭگىلىك دەپ ءتۇيدىم. مىسالى, مەنى ەشكىم رەكتور, دەپۋتات, كوميتەت توراعاسى, مينيستر دەپ تانىمايدى, ءبىردى-ەكىلى قىزمەتتەس بولعاندار بولماسا. كوپشىلىك دارىگەر, حيرۋرگ دەپ بىلەدى, مامان دەپ كەلەدى. ادال, كاسىبي, مىقتى مامان بولۋ – بىرىنشىدەن, ابىروي اكەلەدى, ەكىنشىدەن, اتاقتى دا بەرەتىنى وسى. قالاي ۇلگەردىڭ دەگەنگە كەلسەك, قاي زاماننان بەرى كەلە جاتقان ادەتىم – تاڭىم 5-تە اتادى, قازىر تۇنگى 11-دە ۇيىقتاپ قالامىن, بۇرىن 12-لەردە جاتاتىنمىن. مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەنىمدە تاڭەرتەڭ ساعات 6-8 ارالىعىندا وپەراتسيا جاساپ, ساعات 9-دا جۇمىستا وتىراتىنمىن. جاناشىرلىقتان گورى ەڭبەكسۇيگىشتىك دەگەن دۇرىس بولار. مۇنىڭ ءبارى – اكەمنىڭ قانىمەن, انامنىڭ سۇتىمەن سىڭگەن قاسيەتتەر. اكەم سوعىسقا ءبىر قولىن بەرىپ كەلگەن ادام, بىراق ەشقاشان مۇگەدەكتىگىن العا تارتىپ, 6 بالاسىن اسىراۋ ءۇشىن بىرەۋدەن بىردەڭە سۇراعان جوق. ال انام مەنى بوسانعاندا 3-اق كۇن دەكرەتتە وتىرىپ, زاۋىتتاعى جۇمىسىنا شىققان. بالاسىن ەمىزۋگە 45 مينۋت بەرەدى ەكەن, 3 شاقىرىم جەردەن جاياۋ كەلىپ, مەنى ەمىزىپ وتىرعاندا ۇلكەن اپكەم شەشەمنىڭ اۋزىنا تاماق سالىپ وتىراتىن كورىنەدى. قايتاردا اۋىر, جانباي قالعان كومىردى (شلاكتى) قاپتاپ تاسىپ, ءۇيىن جىلىتقان. مىنە, ەڭبەك! ءبىز وسىنى كورىپ وستىك, ەڭبەكپەن كەلگەن ناندى جەپ جەتىلدىك. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەن.
– ءوزىڭىزدى بىلىكتى دارىگەر ەتكەن عىلىم سەكىلدى. سەبەبى ءسىزدى ەرتەدەن بىلەتىن ارىپتەس دوستارىڭىز ۇنەمى زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىنىڭىزدى ايتادى. دەسە دە ءاردايىم عىلىمي مەكەمەدە جۇمىس ىستەگەن جوقسىز عوي...
– ءسىز ەكەۋمىز قازىر مەن جۇمىس ىستەيتىن №2 قالالىق اۋرۋحانادا وتىرمىز. بۇل ەشقانداي دا عىلىمي ينستيتۋت, زەرتتەۋ ورتالىعى يا ۋنيۆەرسيتەت ەمەس, سوعان قاراماستان, ەشكىم مىندەتتەمەسە دە شاكىرتتەرىممەن بىرگە مىناداي (تارتپاسىنان كەيىنگى 2-3 جىلدا العان پاتەنتتەر, اۆتورلىق قۇقىقتار تۋرالى قۇجاتتارىن كورسەتتى) جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرمىز. ىزدەنىستى ۇزبەيتىن ادام كەز كەلگەن جەردە عىلىممەن اينالىسا الادى. جاي پراكتيكالىق جۇمىس عىلىمي جۇمىسپەن قاتار جۇرمەسە, ناتيجە بولمايدى. جاڭا ەمدەۋ-دياگنوستيكالىق تاسىلدەر وسىنداي ىزدەنىستەن تۋادى. بۇل ءۇشىن ينستيتۋت اشىپ, ورتالىق قۇرۋدىڭ قاجەتى جوق, نيەت, عىلىمعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك كەرەك.
– كەز كەلگەن سالا تەرەڭ ءبىلىم, ءجىتى زەرتتەۋسىز دامىمايدى. بىراق كوپ ادام بۇعان ءمان بەرمەيدى, عىلىم نەگە ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلىپ قالا بەرەدى؟
– ناعىز عالىمدار بار, سودان سوڭ جاساندى عالىمدار بار. جاساندى عالىمدار ءوز ديسسەرتاتسياسىنىڭ تاقىرىبىن دا بىلمەيدى, ادەتتە اتاعى, عىلىمي دارەجەگە بەرىلەتىن اقشاسى ءۇشىن بارادى, ءىشى بوس كەلەدى. ويتكەنى ولار عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ءدامىن سەزبەيدى, سەزبەگەننەن كەيىن باسىنا التىن قۇيساڭ دا ناتيجە شىعارا المايدى. ءدامى – زەرتتەۋدىڭ تۇپكى جەمىسىن كورە بىلۋدە, ونى وندىرىسكە, قولدانىسقا ەنگىزە الۋدا. الدىمىزدا جاتقان وسىنشاما پاتەنتتىڭ اينالاسىندا جۇرگەن شاكىرتتەرىم – مەنىڭ جەمىسىم.
– ءسىزدىڭ اتىڭىز اتالعاندا, ەڭ الدىمەن باۋىردى اۋىستىراتىن مىقتى مامان رەتىندە تانيدى. ترانسپلانتولوگيادا وتە كۇردەلى جۇمىسقا جاتاتىن وسى ورگاندى الماستىرۋ ءىسىن قالاي مەڭگەردىڭىز؟
– ا.ن.سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتالىعىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە مەنى جانە تاعى ءبىر پروفەسسوردى گەرمانياعا جىبەردى. 6 اي بويى باۋىر اۋىستىرۋدى ۇيرەندىك. ەلىمىزدە مۇحتار اليەۆپەن بىرگە العاش رەت 1997 جىلى باۋىر اۋىستىردىق. 2013 جىلدان باستاپ ەلىمىزگە باۋىر ترانسپلانتاتسياسىن ەنگىزدىم. وڭتۇستىككورەيالىق دوسىم, پروفەسسور ليمەن بىرگە ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىعىندا باۋىر اۋىستىردىق. سودان سوڭ رەسپۋبليكاداعى حيرۋرگتەردى ۇيرەنۋگە شاقىردىم, سولاردىڭ ىشىندە بولاتبەك بايماحانوۆ تا بار.
– ءتىن جاسۋشا (ستۆولوۆىە كلەتكي) دەيمىز عوي, رەزەرۆتەگى تىندەردى ء«تىرىلتۋ» ءادىسىن دە ەلىمىزدە تۇڭعىش ەنگىزگەن ەدىڭىز. قالاي جۇزەگە استى؟
– سول 1997 جىلى مۇحتار اليەۆكە كەلىپ, ەندى «ستۆولوۆىە كلەتكي دەگەن دۇنيە بار, وسىمەن اينالىسىپ كورەيىك» دەدىم, عىلىمي جۋرنالداردان وقىپ العانمىن عوي. بۇكىل قاراجات باۋىر اۋىستىرۋعا كەتكەن, قورجىن بوس. سودان اقتوبەگە رەكتور بولىپ بارعاندا وسى ىسكە كىرىستىم, 5-6 كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرىن جيناپ «ەمبريونالدى ءتىن جاسۋشانى ەنگىزەيىك» دەدىم, ولار اڭ-تاڭ. «مىناۋ رەكتوردىڭ باسى ىستەي مە؟» دەگەندەي تۇرمەن قارادى, ء«بىز قايدا, جاسۋشا قايدا؟» دەگەن شىعار. جينالعاندارعا وسى تاقىرىپتاعى عىلىمي جۇمىستاردى قاراپ, تاۋىپ اكەلۋگە 1 اي ۋاقىت بەردىم. 1 ايدان كەيىن تاعى جيناپ سۇرادىم, ەشتەڭە جوق. «وندا 10 كۇن ۋاقىت بەرەمىن, تاعى ەشتەڭە شىعارا الماساڭدار, ورىندى بوساتىڭدار» دەپ قىسقا قايىردىم. ۋاقىتىندا تاعى جينادىم, سويتسەم بار ەكەن, تالاي ماتەريالدى تاۋىپ اكەلىپتى. ءبارىن ءوزىم وقىپ, تالداپ, كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرىنەن الدەقايدا جاس 10 شاقتى دوتسەنت, اسسيستەنتتى جيناپ, جاڭا زەرتتەۋ تاقىرىبىن ۇسىنىپ ەدىم, ولاردىڭ كوزى جانىپ كەتتى. ورىنبوردان زەرتتەۋگە قاجەت 20 ەگەۋقۇيرىقتى (ىشىندە 1 ەركەگى بار, قالعانى ۇرعاشى) ساتىپ الدىق. ءبىر ۇرعاشىسى تۋعا ابدەن جاقىنداعاندا اسسيستەنتتەرگە كۇنى-ءتۇنى كۇزەتۋدى تاپسىردىم. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا قوڭىراۋ ءتۇستى, دەرەۋ ارەكەتكە كوشتىك, ويتكەنى بالاسى ەمىپ قويماي تۇرىپ بولەك الۋ قاجەت. 20 ەگەۋقۇيرىقتىڭ 10-نا ءدارى ەگىپ, قولدان باۋىرىن زاقىمدادىق. جاڭا تۋعان ەگەۋقۇيرىقتىڭ بالاسىنان, ياعني ۇرىقتان ارنايى ادىسپەن جاسۋشالارىن الىپ, ابدەن السىرەپ جاتقان تىشقاندارعا جىبەردىك. ءۇش كۇننەن كەيىن قاراساق, اۋىرعان باۋىردىڭ ىشىندە جاسۋشالار ءتىرىلىپ جاتىر. 2 ايدان كەيىن ساۋ, جاڭا باۋىر پايدا بولدى. وسى ءبىر زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ اينالاسىندا قانشاما دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. ءسويتىپ, بىزدەگى تىندەردى ءتىرىلتۋ ءادىسىنىڭ وتانى اقتوبە بولىپ تاريحتا قالدى. استاناعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن ءارى قاراي ادامدارعا كلينيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزدىك, تۇسىك تاستاعانداعى ۇرىقتان ماتەريال الىپ, 6 ءتۇرلى (باۋىر, بۇيرەك, جۇيكە, القا بەزى, ۇيقى بەزى, شەمىرشەك جاسۋشاسىن) ء«تىرىلتۋ» ءادىسىن ەنگىزدىك. ناتيجەسىندە, وسى تاقىرىپتاعى جۇمىسقا بىرنەشە جىل بۇرىن اباي بايگەنجين باستاعان شاكىرتتەرىم مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەندى.
– عالىمنىڭ ويلاپ تاپقان ونەرتابىسى ادامزاتقا ورتاق. ءبىر قىزىعى, وسى تىندەردى «تىرىلتەتىن» ءادىسىڭىز ينسۋلت العاندا ءوزىڭىزدى ەمدەۋگە قولدانىلىپتى. بۇل سايكەستىك پە, الدە ەڭبەكتىڭ جەمىسى مە؟
– ءيا, بۇل ارتىمنان ەرگەن, بار بىلگەنىمدى ايانباي ۇيرەتكەن ءىزباسارلارىمنىڭ ماعان جاساعان جاناشىرلىعى شىعار. كەز كەلگەن جۇمىسىڭنىڭ ناتيجەسى, ءونىمىڭ وزىڭە قايتىپ كەلۋى مۇمكىن, كاسىپكە ادالدىق تا وسى ءۇشىن كەرەك. مەنى ادام بولادى دەپ ەشكىم ويلاعان جوق, سوت كەزىندە ادەيى ىستەدى دەپ قاراۋسىز قالدىردى. 8 اي بويى
1 ادامدىق كامەراعا قاماپ تاستادى. سول جالعىزدىق ماعان ءوتىپ كەتتى, جانىما قاتتى باتتى. ءبىر جاعىم تولىق ىستەمەي قالدى. ينسۋلتتەن كەيىن 5 جىل بويى وڭالتۋدان ءوتتىم, بارماعان جەرىم جوق, جاپونيا, گەرمانيا, وڭتۇستىك كورەيا مەن تۇركياعا شاپقىلادىم. سونىڭ وزىندە, قاراڭىز, سول قولداعى باس بارماعىم قىسقا بولىپ قالدى, ءالى كۇنگە ينسۋلت العان قولىمداعى ەكى ساۋساعىم ىستەمەيدى, 8 ساۋساقپەن وپەراتسيا جاساپ ءجۇرمىن, باستاپقى ءۇش ساۋساق ەكەن عوي قىسقىشقا كەرەگى (ك ۇلىپ).
– ءسىزدى سوتقا سۇيرەلەپ, سۇرىندىرۋگە تىرىسقان ساتتەن, سول سىننان نە الىپ شىقتى؟
– ادام ءوزىنىڭ ارى الدىندا تازا بولۋعا ءتيىس, سوندا سىناقتا سىنبايدى. مەن الدىمەن ءوز ارىمنىڭ الدىندا تازا ءارى سوعان سەنىمدى بولعاندىقتان, ءتۇپتىڭ تۇبىندە شىندىق مەنىڭ جاعىمدا ەكەنى بەلگىلى بولدى. دالەلدەرى جوق قوي, ايىپتارى كۇلكىلى, جاۋاپتارى سايكەسپەدى. شىندىق بىرەۋ عانا, ەكى شىندىق بولمايدى. ال وتىرىك كوپ بولۋى مۇمكىن, وتىرىكتى شىندىق ءبارىبىر جەڭىپ شىعادى.
– دوستارىڭىز ءسىز تۋرالى سۇحباتتاردا جوعارى لاۋازىمدا وتىرعان كەزدەردە دە ەش وزگەرمەگەنىڭىزدى ايتادى. بىراق قانشاما جىلدىق ادال ەڭبەگىڭىز بولا تۇرا ناقاق كەتكەنىڭىزدە ءوزىڭىزدى وزگەرتتىڭىز بە, قاي قاسيەتىڭىزدەن يا ۇستانىمىڭىزدان اينىدىڭىز؟
– ەشكىمگە سەنبەيتىن بولدىم.
جەتى جىل بويى دارىگەرلىككە وقىعاندا ادامعا سەنۋگە, الدىڭا اۋرۋىنا ەم سۇراپ كەلگەندەردى ەمدەۋگە ۇيرەتتى. ال باسىما تۇسكەن جاعدايدان تۇيگەنىم – ەشكىمگە سەنبەۋ كەرەك ەكەن.
– سىزگە قيانات جاساعانداردى بىلەسىز بە؟
– بىلەمىن, بىراق ەشكىمدى قارعاعان دا, ءوش العان دا جوقپىن. اققا قۇداي جاق, اللاعا تاپسىردىم. سويتكەن ادامداردىڭ بىرەۋى دە وڭعان جوق, باستى فيگۋرانت ميىنداعى ىسىكتەن قينالىپ ءولدى, بىرەۋى جول اپاتىنان كەتتى, ءۇشىنشىسىنىڭ بالالارى ناشاقورعا اينالدى.
– جەتپىس جاستا وپەراتسيا ۇستەلىندە 5-12 ساعاتتاپ اياقتا تۇرۋعا دەنساۋلىق كەرەك. ءوز دەنساۋلىعىڭىزدى قالاي كۇتەسىز؟
– قازىر 12 ساعاتتىق وپەراتسيا جاسامايمىن. 67 جاسقا دەيىن 12 ساعات جاساپ تۇرا بەرەتىنمىن. كوروناۆيرۋسپەن اۋىرىپ, وكپەمنىڭ 65 پايىزى زاقىمدانىپ, سول السىرەتىپ كەتتى. وسى كۇنى كوپ دەگەندە 6-7 ساعاتتىق وپەراتسياعا شىداپ بەرەمىن. كوبىنە كۇردەلى وپەراتسيالارعا كىرەمىن. دەنساۋلىقتى كۇتۋگە كەلسەك, اراق ىشپەيمىن, تەمەكى تارتپايمىن, دۇرىس تاماقتانامىن.
– دارىگەردىڭ مىندەتى اسكەري تارتىپتەن ءبىر مىسقال كەم ەمەس قوي, وعان قوسا زەرتتەۋ جۇمىسىڭىز بار. وسىنداي جاستا دا سۇرانىسقا يە بولۋ, ءوز كاسىبىڭدى بىلىكتى مامان رەتىندە جالعاستىرۋ ءۇشىن نە كەرەك؟
– ءوز كاسىبىڭە دەگەن جانكەشتى سۇيىسپەنشىلىك كەرەك. سۇيىسپەنشىلىك بولسا, قۇداي دا ادامعا دەنساۋلىق بەرەتىن سياقتى.
– بىزدە, اسىرەسە وبلىستاردا عالىم دارىگەرلەر از, اۋىل مەديتسيناسىنىڭ ءحالى مۇشكىل, قايتسەك جاقسارتا الامىز؟
– اۋىلدا حالىق بار, بىراق ينفراقۇرىلىم جوق, ناشار. ۇكىمەت اۋىلعا كادر تارتۋعا كوپ جاعداي جاساپ جاتىر. ءبارىبىر مامان تاپشى. بۇل ماسەلەدەن ء«موبيلدى تەلەمەديتسينا» جوباسى الىپ شىعا الادى. ءار اۋداندا 5-6 جول تاڭدامايتىن جەڭىل كولىك بولۋى كەرەك. سول كولىككە اۋرۋدى انىقتايتىن, كوز, قۇلاقتى قاراۋعا بولاتىن, ەكگ, ۋدز سياقتى ەڭ قاجەتتى دياگنوستيكا تۇرلەرىن جاسايتىن ارنايى مەديتسينالىق اپپارات ورناتىلادى. ء«موبيلدى تەلەمەديتسينا» جوباسىنداعى كولىكتە دياگنوستيكا جاساعان فەلدشەر ءتيىستى دارىگەرگە حابارلاسىپ ەم-دوم جازىپ بەرەدى. وسىلايشا, ادامدار شالعايدا تۇرعانىنا قاراماستان, باستاپقى مەديتسينالىق قىزمەتتى ۋاقتىلى, ساپالى الىپ, دەر كەزىندە ەمدەلە الادى. بۇرىن مينيستر كەزىمدە ەنگىزگەن جىلجىمالى مەديتسينالىق پويىزدار ءالى دە جۇيتكىپ ءجۇر. ءتىپتى قالاىشىلىك جىلجىمالى فليۋروگرافيا كولىكتەرى دە جۇمىس ىستەپ تۇر. وسى كۇنى قولدانىستاعى جىلجىمالى مەديتسينالىق بەكەتتەر تەك جول بار اۋىلدارعا بارادى, ال جول سالىنباعان جەرلەرگە مەن ايتقان ءتاسىل – ءتيىمدى.
– دالادا ءدارى ساتۋ ءىسىن شەكتەپ, رەتتەگەن دە ءسىز ەدىڭىز. بىزدەگى فارماتسەۆتيكا قازىر كىمنىڭ قولىندا؟
– ەلىمىزگە ءدارى اكەلەتىن ءار فيرما ءوز بىلگەنىن جاساپ وتىر. ء«اي دەيتىن اجا, قوي دەيتىن قوجا جوق». «سك-فارماتسيا» كومپانياسى كەپىلدەندىرىلگەن كومەككە عانا ءدارى ساتىپ الادى, اۋرۋحانا, ەمحانالارعا تاراتادى. ال دارىحانالارداعى تاۋارلاردىڭ باعاسىن فيرمالار وزدەرى قويادى. مۇنى رەتتەيتىن كۇش ۇكىمەتتىڭ قولىندا. ءوزىڭىز دە ءبىلىپ وتىرسىز, كەزىندە دالادا ءدارى ساتقانداردى دا زاڭمەن تيدىق قوي, مينيسترلىك مۇددەلى بولسا, مۇنى دا رەتتەي الادى.
– ەلىمىزدە قاسقىر الاتىن ءيتتىڭ تۇقىمىن ارەناعا شىعارعان ەكەنسىز, ءبىز بىلمەيتىن تاعى قانداي قىرىڭىز بار؟
– ارتىڭىزداعى قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان كارتينادان سول الپاۋىت تازىلارىمنىڭ فوتوسۋرەتىن كورە الاسىز. مەن تازىلاردى بۇرىن ۇستاعان ادام ەمەسپىن. قازاقتىڭ ارداقتى ازاماتى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بىردە گازەتكە تازى تۋرالى كەرەمەت ماقالا بەرىپتى. مۇقاڭنىڭ جازۋىن بىلەسىز عوي, ىستىقتان شولدەپ كەلە جاتقاندا بۇلاقتان تازا, سالقىن سۋ ىشكەندەي بولاسىز. «كيەۆكا» دەگەن جەردە ءبىر جولداس جىگىتتەن تازى الىپ, اسىراپ, ءوسىردىم. سول تازىم قوياندى دا, تۇلكىنى دە الدى. مۇقاڭ تاعى ءبىر اڭشىلىق كىتابىندا سىرتتان تازىلار جونىندە دە جازعان. سۇراستىرىپ ءجۇرىپ سونداي سىرتتان تازىلاردىڭ ەركەگىن شەت اۋدانىنان, ۇرعاشىسىن شىعىستان كۇشىك كەزىندە الدىردىم, سول تۇقىمنان وسكەن يتتەر عوي سۋرەتتەگى. بۇل سىرتتان تازىلار قاسقىر العاندا الدىنا جان سالمايدى. ساياتشىلىقپەن اينالىستىم, قازىر اڭعا شىقپايمىن, بۇعان ۋاقىتتىڭ ازدىعى مەن دەنساۋلىق جاعدايىم سەبەپ.
– ءبىر سوزىڭىزدە جاس عالىمداردىڭ جۇرەك وتىن جاعۋ كەرەگىن ايتىپسىز. مۇنىڭ ءبىر جولىن ءوزىڭىز شاكىرت تاربيەلەۋ ارقىلى كورسەتىپ جۇرگەن سياقتىسىز, جۇرەك وتىن جاعا العان ءىزباسارلارىڭىزدان كىمدى ايتار ەدىڭىز؟
– جوعارىدا اۋزىما العان اكادەميك بولاتبەك بايماحانوۆ حيرۋرگيا ورتالىعىن باسقارادى, ترانسپلانتولوگيادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. الماتىداعى «سوۆمينكانىڭ» باسشىلىعىندا وتىرعان مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسحات برالوۆ, قازاق ونكولوگيا ينستيتۋتىنا جەتەكشىلىك ەتىپ جۇرگەن مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەربول بەكمۇحامبەتوۆتى اتاۋعا بولادى. بۇل ەسكە تۇسكەندەرى عانا, تىزە بەرسە كوپ, قازىر اتى اتالعان شاكىرتتەرىمنىڭ ءوز شاكىرتتەرى بار, ساباقتاستىق دەگەن وسى.
– ساباقتاستىق وتباسىڭىزدا دا كورىنىس تاۋىپ وتىر عوي...
– قىزىم باسقا سالانى تاڭدادى, ال ۇلىم ءىزىمدى باستى, نەيروحيرۋرگ. وقۋشى كەزىنەن ءتۇرلى ەكسپەريمەنتكە قاتىستىرىپ, جانىمنان تاستاماۋعا تىرىستىم, ماعان كومەكتەسىپ ءجۇرىپ ءوزى دە مەديتسينا جولىنا ءتۇستى.
– وسىنشاما كوپ قىزمەتتى, جاۋاپتى مىندەتتى اتقارا ءجۇرىپ وتباسىنا ۋاقىت تابا الدىڭىز با؟
– ە, بالالارىم پەرزەنتحانادان شىققاندا ءوزىم شومىلدىرىپ, ماسساجىن جاسايتىنمىن. پەرزەنتتەرىمدى ومىردە ادامگەرشىلىككە, ەڭبەككە, ادالدىققا ۇيرەتتىم. ءبىر ۇل, ءبىر قىزىمنان, ءتاۋبا, نەمەرە, جيەن ءسۇيىپ وتىرمىن. قىزىم ۇلكەنىن ۇزاتتى. ۇلىمنان ۇشەم نەمەرەم بار. ۇشەم. بۇل — ەندى ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن, سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن, ءۇش ەسەلەنگەن باقىت. ۇشەۋى كۇندە كونتسەرت قويادى, قىزىعىنا تويمايمىز.
– ومىرلىك تاجىريبەڭىزگە سۇيەنىپ كەيىنگىگە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– ەڭ الدىمەن ادال بولۋ, وزىڭە, اينالاڭا, كاسىبىڭە. ەكىنشى, ەڭبەكتى ءسۇيۋ. ءۇشىنشى, الداماۋ, ءوزىڭدى دە, وزگەنى دە. الداعان ادامدى ۇناتپايمىن. ءتورتىنشى, ۇرلاماۋ, ۇرلاعاندى ءتىپتى جەك كورەمىن. بەسىنشى, تالاپ, مەن اۋەلى وزىمە, سودان سوڭ اينالاما وتە قاتالمىن, تالاپشىلمىن. جۇمىستان ادامنىڭ ءوز ىسىنە كىشكەنە قارنى اشىپ, ەرتەڭ باسقاشا ىستەۋگە تالاپتانىپ شىققانى ءجون. بۇل ءاردايىم ءوزىڭدى جەتىلدىرۋگە, جىگەرلەندىرۋگە جەتەلەيدى.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
