– 2000 جىلدارى ەلىمىز بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد دەرەكتەرى شەكتەن تىس كوبەيىپ, الەمدىك انتيرەيتينگتەردە العاشقى ورىندارعا شىقتى. بۇل الاڭداتارلىق جايت قانداي ارەكەتتەرگە جەتەلەدى؟
– ءيا, راسىندا 2008–2009 جىلدارى ەلدەگى بالالار ءسۋيتسيدى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. جىل سايىن شامامەن 350 ءجاسوسپىرىم ءوز-وزىنە قول جۇمسادى. ياعني ءبىر مەكتەپتىڭ تۇگەل وقۋشىسىنان ايىرىلىپ وتىردىق. ونىڭ ۇستىنە تسيفرلار – تەك رەسمي تىركەلگەن جاعدايلار. ءبىلىم بەرۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جانە ىشكى ساياسات باسقارمالارى وزىنشە ارەكەت ەتكەنىمەن, كورسەتكىش وزگەرمەدى. ءتىپتى ناقتى قانداي ءىس-شارالار قابىلداۋ كەرەگى دە تۇسىنىكسىز ەدى.
سول كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى يۋنيسەف-پەن بىرلەسە وتىرىپ, وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلاردى تارتىپ, ۇلتتىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە كىرىستى. جوبادا سۋيتسيد دەڭگەيى 3-5 جىل قاتارىنان ەڭ جوعارى بولعان بەس ءوڭىر نازارعا الىندى. ولار – شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, قوستاناي, اقمولا, باتىس قازاقستان وبلىسى.
زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, ءسۋيتسيدتىڭ 33%-ى جاسىرىن كۇيدە قالادى. ويتكەنى اتا-انالار ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ فاكتىسىن ۇيات دەپ ونى تۇرمىستىق جاراقات, جازاتايىم وقيعا نەمەسە جول اپاتى رەتىندە كورسەتىپ وتىرعان. وسىدان-اق ساراپشىلار ءسۋيتسيدتىڭ ناقتى كورسەتكىشى رەسمي ستاتيستيكادان الدەقايدا جوعارى ەكەنىن تۇسىنە باستادى.
ساراپشىلار انىقتاعان تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – سۋيتسيد جاعدايلارىنىڭ 90%-ىندا پسيحيكالىق اۋىتقۋ بەلگىلەرى بايقالعان. ءار بالانىڭ ءومىرىن رەتروسپەكتيۆتى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ولاردىڭ دەپرەسسيا, شيزوفرەنيا نەمەسە اۋرۋلاردىڭ حالىقارالىق كلاسسيفيكاتسياسىنا كىرەتىن باسقا دا پسيحيكالىق بۇزىلىستاردان زارداپ شەككەنى انىقتالعان. سوندىقتان قورىتىندى ايقىن بولدى: بالالاردى سۋيتسيدكە يتەرمەلەگەن باستى سەبەپ – پسيحيكالىق اۋىتقۋ.
ال مەملەكەتتىك ورگاندار كوبىنە ۇبت, كومپيۋتەرلىك ويىندار, اتا-انا نەمەسە قاتارلاستارىمەن ۇرىسىپ قالۋ دەگەن نۇسقالاردى العا تارتىپ كەلدى. بىراق بۇلار – سەبەپ ەمەس, تريگگەرلەر. پسيحيكاسى بۇزىلعان بالا وقۋعا, قارىم-قاتىناس قۇرۋعا دەگەن قابىلەتىن جوعالتادى, سترەسكە قارسى يممۋنيتەتى السىرەيدى. بۇعان مەكتەپ پەن اتا-انانىڭ قىسىمى قوسىلسا, جاعداي ۋشىعا تۇسەدى: بالا اگرەسسيا تانىتادى نەمەسە كەرىسىنشە, تۇيىقتالىپ, كوپ ۋاقىتىن ۆيرتۋال الەمدە وتكىزۋگە بەيىم بولادى.
مۇنداي جاعدايدا بالا اۋىر ەموتسيالىق كۇي كەشەدى ءارى تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى كورمەيدى. ءجاسوسپىرىم ءوزىن قاراڭعى قاپاستا قالعانداي سەزىنەدى. دارىگەرلەر مۇندايدى سۋيتسيدتىك ويلاۋ دەپ اتايدى. بالا «ولگەنىم دۇرىس شىعار – بۇل جاقسى يدەيا. نەگە سولاي جاساماسقا؟» دەگەن ويلاردىڭ شىرماۋىندا جۇرەدى. اقىر اياعىندا ول «مەنىڭ ءولىمىم ءبارى ءۇشىن جاقسى بولادى» دەپ ءوز-ءوزىن سەندىرەدى.
كەلەسى كەزەڭدە بالا سۋيتسيد جاساۋ تاسىلدەرىن ىزدەيدى, ينتەرنەتتە جاريالانعان قولجەتىمدى اقپاراتقا يەك ارتادى. وزىندىك ءىس-قيمىل جوسپارىن قۇرادى. ءتاسىلىن تاڭداعان سوڭ, بالا امبيۆالەنتتى كۇي كەشەدى. وسى تۇستا ادام اينالاسىنا ءتۇرلى بەلگى بەرەدى. بۇل ارەكەتتەر ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن: مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنداعى ءبىر بالا قايتىس بولار الدىن, ديۆاندا جاتىپ, تەلەديدار كورىپ وتىرعان اتا-اناسىنان «ەگەر مەن وسىلاي ءولىپ جاتسام, سىزدەر نە ىستەر ەدىڭىزدەر؟» دەپ سۇراعان. وكىنىشتىسى, اكەسى بۇعان ءمان بەرمەي, وعان تاپىشكە لاقتىرىپ: «نە ساندىراقتاپ وتىرسىڭ؟ كەدەرگى جاساماي, كەت!» دەپ ايقايلاپ جىبەرگەن. ارينە, اتا-انالار, جالپى قوعام مۇنداي بەلگىلەردى بايقاماۋى مۇمكىن, ال ماماندار بىلەدى.
– ناقتى ءسىزدىڭ جوبا قانداي ناتيجە بەردى؟
– بۇعان دەيىن زەرتتەۋ بارىسىندا جيناعان بارلىق ءبىلىم مەن دەرەكتى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جوباسىنا بىرىكتىردىك. يۋنيسەف جوبا وپەراتورى رەتىندە قاتىسىپ, قارجىلاندىرۋ جانە جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ جاعىن قامتاماسىز ەتتى. وسىلايشا, 2015 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنداعى بارلىق ءبىلىم بەرۋ وشاعىندا ساۋالناما جۇرگىزىلدى. قاۋىپ توبىنداعى بالالار سانى 1 200-گە جەتتى, جاسوسپىرىمدەرمەن جالپى پراكتيكا دارىگەرلەرى, پسيحيكالىق ساۋلىق قىزمەتى جۇمىس ىستەدى. ناتيجەسىندە, ەكى جىلدا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ دەرەگى 50%-عا, ال سۋيتسيد ارەكەتتەرى 78%-عا تومەندەدى. بۇل جەتىستىك ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ماسەلەنى شەشە الاتىنىمىزدى دالەلدەدى.
ودان كەيىن ءبىلىم جانە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى وڭىرلەردە ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جوباسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ تۋرالى بىرلەسكەن بۇيرىق قابىلدادى. وسىلايشا, بەس-التى جىلدا جوبا اقمولا, قىزىلوردا, اتىراۋ, اقتوبە وبلىسىندا جانە استانا, شىمكەنت, الماتى قالاسىندا ءساتتى جۇزەگە استى. «Bilim foundation» فيليالى اشىلىپ, مەكتەپ پسيحولوگتەرى, جالپى پراكتيكا دارىگەرلەرى جانە پەداگوگتەردى وقىتۋ, سونىمەن قاتار پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى.
ءتىپتى بالالار وزدەرى كومەك سۇراپ كەلە باستادى. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىندا شامامەن 1 500 بالا كومەككە جۇگىندى. جالپى, جوبا ىسكە قوسىلعان جىلدارى 160-180 مىڭ بالاعا سكرينينگ جۇرگىزدىك, ولاردىڭ شامامەن 3 000-3 500-ءى تاۋەكەل توبىنا كىردى. ولارمەن ۇلكەن كوماندا جۇمىس ىستەدى. ەڭبەك اقتالدى. مىسالى, اقمولا وبلىسىندا جوبانى ەنگىزگەنگە دەيىن جىل سايىن 12-13 بالا قايتىس بولسا, كەيىن بۇل كورسەتكىش 3-كە دەيىن ءتۇستى. اقتوبە وبلىسىندا 15-17-دەن 6-عا دەيىن ازايدى, قىزىلوردا وبلىسىندا 15 جاعدايدان 5-6-عا دەيىن تومەندەدى.
قاجىرلى ەڭبەك ناتيجەسىندە 2021 جىلى ەل كولەمىندە سۋيتسيد دەڭگەيى 55%-عا ءتۇستى. بۇعان دەيىن جىل سايىن مەكتەپ جاسىنداعى 350 بالا قايتىس بولسا, جوبا ەنگىزىلگەن سوڭ بۇل كورسەتكىش 140 جاعدايعا دەيىن تومەندەدى. سايكەسىنشە, قازاقستان بالالار اراسىنداعى سۋيتسيد دەڭگەيى ەڭ جوعارى مەملەكەتتەردىڭ وندىعىنان بىرتىندەپ شىعىپ, 20-ورىنعا جايعاستى.
بۇۇ مەن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بەلگىلەگەن كورسەتكىشتەردى باعدارلاساق, سۋيتسيد دەڭگەيى ءار بەس جىل سايىن 10%-عا تومەندەپ وتىرۋى كەرەك. سونىمەن قاتار كورسەتكىشتى 10%-عا تومەندەتكەننەن كەيىن ونى ءبىر قالىپتا ۇستاپ تۇرۋ ماڭىزدى. ياعني كەلەسى جىلى ول قايتادان 50%-عا نەمەسە 25%-عا ءوسىپ كەتپەۋگە ءتيىس. تەك وسىنداي تۇراقتىلىق ارقىلى ەلدەگى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جۇمىسىنىڭ قانشالىقتى دۇرىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن باعالاۋعا بولادى.
– سونىڭ وزىندە قازىر سۋيتسيد وتباسى شەڭبەرىنەن شىعىپ, بۇكىل قوعامدى الاڭداتاتىن ماسەلەگە اينالدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت قانداي شارالار قابىلداۋعا ءتيىس؟
– كوپ ەلدە ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ۇزاق جىل بويى تەك ءبىر وتباسىنىڭ تراگەدياسى رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلدى. الايدا بۇل – ەل ەكونوميكاسىنىڭ دا كورسەتكىشى. ەگەر حالىقتىڭ 60-80%-ى دەپرەسسيالىق كۇيدە جۇرسە, ونىمدىلىك پەن يننوۆاتسيا تۋرالى قانداي اڭگىمە بولۋى مۇمكىن؟
سوندىقتان مەملەكەتتە ءبىرتۇتاس جۇيە جۇمىس ىستەۋى كەرەك: مەنتالدى ساۋلىققا قاتىستى بارلىق قىزمەت حالىققا قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس. كەز كەلگەن ادام دەپرەسسيالىق كۇيگە تۇسسە, ەمحاناعا نەمەسە ارنايى ورتالىققا بارىپ, كومەك الۋعا مۇمكىندىگى بولۋى قاجەت. شارالاردى دا «ەسەپ ءۇشىن» وتكىزۋگە بولمايدى. قازىر ەلىمىزدە بالالار ءۇنسىز عانا ومىرىمەن قوشتاسىپ جاتسا, باتىس ەلدەرىندە سۋيتسيد مۇلدە باسقا سيپاتقا يە بولىپ جاتىر: ءجاسوسپىرىم الدىمەن مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردە جاپپاي قىرعىن جاسايدى, سودان كەيىن ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى. مۇنىڭ ءبارى – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جاقسى تانىس. ەگەر ناقتى ءارى جۇيەلى شارالار قولعا الىنباسا, ۋاقىت وتە كەلە بۇل ءۇردىس ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە شىنايى قاۋىپكە اينالۋى ىقتيمال.
ايتا كەتەرلىگى, جوبادا جۇمىس ىستەيتىن كوماندانى جاساقتاۋ بارىسىندا بۇدان وزگە ءبىراز ماسەلە بايقالدى. باستاپقىدا ءبىز سكرينينگتى ساۋالناما پاراقتارى ارقىلى جۇرگىزگەن ەدىك. پسيحولوگتەر ءار بالاعا ۇپاي قويىپ, جەكە-جەكە قارايتىن. بۇل ۋاقىت جاعىنان تيىمسىزدىگىن كورسەتتى. ءتىپتى مەكتەپ پسيحولوگتەرى وقۋشىلاردىڭ ورنىنا ساۋالنامانى وزدەرى تولتىرعان جاعداي دا كەزدەستى. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەنىڭ جالعىز شەشىمى تسيفرلاندىرۋ ەكەنىن تۇسىندىك. ءسويتىپ, «zhastar.org» سكرينينگتىك قۇرالىن پايدالاندىق. سول پلاتفورما جۇمىس ىستەي باستاعان العاشقى جىلى پسيحولوگتەردىڭ شامامەن 80%-ى كەڭەس بەرۋ ماشىعىن مەڭگەرمەگەنىن اڭعاردىق. بالامەن دۇرىس قارىم-قاتىناس قۇرىپ, كەڭەس بەرۋدىڭ ورنىنا كوپ جاعدايدا اقىل ايتاتىندارىن كوردىك.
مۇنى بايقاعان سوڭ, وڭىرلەردە 2 500 پەداگوگ-پسيحولوگتى وقىتۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوستىق: ولار ءبىر اي ىشىندە پلاتفورماداعى 30 ۇزدىك ماماننان ۆيدەو ساباق الدى. وسىلايشا, ءبىز مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا تىرىستىق. الايدا كوپتەگەن مەكتەپ پسيحولوگى بىلىكتىلىگىن ارتتىرعان سوڭ, جەكە سەكتورعا جۇمىسقا كەتىپ قالدى. بىزگە قايتادان جاڭا مامانداردى دايارلاۋعا تۋرا كەلدى.
اتا-انالارمەن قوسا بالالاردى دا وقىتامىز. ولارعا پسيحيكالىق ساۋلىقتى قالاي ساقتاپ, نىعايتۋ كەرەك ەكەنىن, ۋايىم نەمەسە قورقىنىش سەزىمى تۋىنداعان كەزدە نە ىستەۋ قاجەت ەكەنىن, دەپرەسسيا مەن باسقا دا بۇزىلىستاردىڭ قانداي بولاتىنىن, سونىمەن قاتار دوستارى نەمەسە تۋىستارى اراسىندا وسىنداي جاعدايدى بايقاسا, قالاي كومەكتەسكەن دۇرىس – ءبارىن ءجىتى تۇسىندىرەمىز. بۇل ءبىلىم ءجاسوسپىرىم شاقتا عانا ەمەس, ەرەسەك ومىردە دە, وتباسىن قۇرعاندا دا قاجەتىنە جارايدى.
جالپى, ءبارى جامان, قۇردىمعا كەتىپ جاتىرمىز دەۋگە بولمايدى. بۇل باعىتتا وڭ وزگەرىستەر دە بايقالادى. ماسەلەن, ەلدە بالالار اراسىنداعى بۋللينگ پەن ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىقتارى اشىلا باستادى. ەندى ماڭىزدىسى – وسى ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن ءبىرتۇتاس ستراتەگيا نەگىزىندە دۇرىس ۇيىمداستىرىپ, جۇيەلى تۇردە ىلگەرىلەتۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
