– ەلشى مىرزا, وسى اپتادا كەنيا پرەزيدەنتى ۋيليام رۋتو ەلوردادا ەكى كۇندىك مەملەكەتتىك ساپارمەن بولادى. وسى رەتتە قازاقستاننىڭ كەنيامەن, جالپى, افريكامەن ىنتىماقتاستىعى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ افريكا ەلدەرىمەن جان-جاقتى جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا بارىنشا مۇددەلىلىك تانىتاتىنىن جانە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. افريكانىڭ بۇگىندە ساۋدا جانە ەكونوميكالىق الەۋەتى جىلدام دامىپ كەلە جاتىر. بۇۇ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي الەم حالقىنىڭ 25%-ى (2,5 ملرد-تان اسا ادام) افريكادا شوعىرلانىپ, تۇتىنۋ نارىعىنىڭ جالپى كولەمى 16 ترلن دوللاردى قۇراماق. 2021 جىلى كۇشىنە ەنگەن كونتينەنتتىك ەركىن ساۋدا ءوڭىرى تۋرالى كەلىسىم قازىرگى ۋاقىتتا 1,3 ملرد افريكالىقتى جالپى ءىجو اۋقىمى 3,4 ترلن دوللاردى قۇرايتىن ەكونوميكالىق بلوكقا بىرىكتىرىپ وتىر. ال الەمدەگى مينەرالدى قوردىڭ 30%-ى – افريكادا. ونىڭ ىشىندە قازىرگى زامانعى ونەركاسىپ پەن جوعارى تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا قاجەتتى ماڭىزدىلارى دا بار.
افريكا ەلدەرى دە قازاقستانعا ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى, جاھاندىق دەڭگەيدە ءوزىن ۇستامدى تانىتا ءبىلۋى, قانداي دا ءبىر قاقتىعىسقا تارتىلماۋى, سونداي-اق ەنەرگەتيكا, ازىق-ت ۇلىك, عىلىم-ءبىلىم جانە ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جوعارى رەيتينگى ارقاسىندا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. قازاقستاننىڭ 2017–2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە, سونداي-اق ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋشى ەل رەتىندە سايلانۋىندا افريكا ەلدەرىنىڭ قولداۋى شەشۋشى ءرول اتقارعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. سونداي-اق كەنيا ەلىمىزدىڭ 2039–2040 جىلدار ارالىعىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋ كانديداتۋراسىن قولدادى.
كونتينەنت ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋ ماقساتىندا بىلتىر قىركۇيەكتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي, قۇقىقتىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, مادەني جانە گۋمانيتارلىق سيپاتتاعى ءىس-شارالار كەشەنىن كوزدەيتىن «2025–2030 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن افريكا ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەرى مەن ءىس-قيمىل جوسپارىن» بەكىتتى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ شاقىرۋىمەن 2024–2025 جىلدارى بىرنەشە افريكالىق مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە ساپارلارى ۇيىمداستىرىلىپ, ناتيجەسىندە, ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بويىنشا ماڭىزدى ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
– وسى ورايدا كەنيامەن ارىپتەستىكتى نىعايتۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىنا توقتالا كەتسەڭىز.
– كەنيا – 1993 جىلى ءبىزدىڭ ەلمەن ءبىرىنشى بولىپ ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتقان افريكالىق ەلدەردىڭ ءبىرى. 2023 جىلى 20 قىركۇيەكتە ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي ەكى ەل كوشباسشىلارى نيۋ-يوركتە وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 78-سەسسياسى اياسىندا العاش رەت كەزدەسىپ, ۋيليام رۋتونى ەلىمىزگە ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى.
كەنيا – بۇگىندە افريكانىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرىنىڭ ءبىرى. مومباسا جانە لامۋ تەڭىز پورتتارى ەكسپورت اياسىن كەڭەيتىپ, ەلىمىزدىڭ شىعىس جانە ورتالىق افريكا نارىقتارىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك اشاتىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. سونىمەن قاتار كەنيامەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا بىلتىر 27 ماۋسىمدا نايروبيدە ەلىمىزدىڭ كەنيا رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگى اشىلدى.
قازاقستان مەن كەنيا ورتا دەرجاۆالار رەتىندە ماڭىزدى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ماسەلەلەر بويىنشا ۇقساس تاسىلدەردى ۇستاناتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. كەنيا ءبىزدىڭ ەل سياقتى بۇۇ-نىڭ قاعيداتتارى مەن حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزدەلگەن كوپجاقتى ءتارتىپتى جاقتاپ, ۇيىمنىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى دامۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدە ورتالىق ءرول اتقارادى. مۇحيتقا تىكەلەي شىعا المايتىن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەل رە-تىندە قازاقستان جاڭا كولىك دالىزدەرىن قۇرۋعا اسا مۇددەلى. بۇل رەتتە كەنيا ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن شىعىس افريكا وڭىرىنە اپاراتىن «قاقپا» بولىپ وتىر. ەل اۋماعىندا ورنالاسقان شىعىس افريكاداعى ەڭ ءىرى مومباسا تەڭىز پورتى توڭىرەگىندەگى ىنتىماقتاستىق ەلىمىزگە ورتالىق ازيا مەن افريكانى بايلانىستىراتىن جاڭا لوگيستيكالىق تىزبەكتەردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– بۇگىندە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى الىس-بەرىسى قاي باعىتتا دامىپ كەلەدى؟
– قازاقستان كەنيانى ءوز ونىمدەرى ءۇشىن بولاشاعى جارقىن نارىق رەتىندە قاراستىرادى. سەبەبى استىق, تىڭايتقىشتار, مەتالل ونىمدەرى, مۇناي حيمياسى جانە وزگە دە ونىمدەر افريكا نارىعىندا جوعارى سۇرانىسقا يە. ال قازاقستان, ءوز كەزەگىندە, جوعارى ساپالى كەنيالىق شاي, كوفە جانە گۇلدەردى تىكەلەي الىپ وتىر.
سونىمەن قاتار كەنيا قارجى تەحنولوگيالارى مەن ءموبيلدى تولەمدەردى دامىتۋ تۇرعىسىنان افريكاداعى كوشباسشى پوزيتسياعا يە. ياعني افريكانىڭ «تەحنولوگيالىق حابى» («كرەمني ساۆانناسى») بولىپ, بۇل ستارتاپتار مەن كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىندا ءوزارا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, ەلەكتروندىق ۇكىمەت جانە فينتەح سالاسىنداعى وتاندىق IT شەشىمدەر (Kaspi, e-Gov) كەنيادا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن.
ساۋدانى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا ۋ.رۋتونىڭ ەلىمىزگە ساپارى بارىسىندا 70-تەن اسا كەنيالىق بيزنەسمەننىڭ قاتىسۋىمەن بيزنەس-فورۋم وتەدى. بۇل ەكى ەلدىڭ بيزنەس قاۋىمداستىقتارى اراسىندا تىكەلەي بايلانىس ورناتۋعا جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەدى.
الەمدىك تۇراقسىزدىق جاعدايىندا مەملەكەتىمىز ءۇشىن ءوز وداقتاستارىنىڭ شەڭبەرىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى رەتتە افريكا مەن جاھاندىق دەڭگەيدە دە ىقپالدى ويىنشى سانالاتىن كەنيامەن اراداعى ىنتىماقتاستىق ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەنادا ۇلتتىق مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە ءوز كومەگىن تيگىزبەك.
– بارلىباي كارىم ۇلى, كەنيادا جاڭا تەحنولوگيالار قانشالىقتى دامىعان جانە ءبىز ول باعىتتا قانداي سالالاردا ىنتىماقتاسا الامىز؟
– كەنيانى حالىقارالىق قاۋىمداستىق تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىعان ەل دەپ مويىندايدى. سول سەبەپتى دە ەلدى «كرەمني ساۆانناسى» دەپ اتايدى. سونداي-اق پرەزيدەنت ۋ.رۋتونىڭ كوزدەگەن باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ بولعاندىقتان, يننوۆاتسيالىق سەكتوردا قازىردىڭ وزىندە
1 ملن-نان اسا ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. كەنيانىڭ بۇل سالاداعى جەتىستىكتەرى ماقتاۋعا تۇرارلىق. ماسەلەن, نايروبيدە Google مەن Microsoft كومپانيالارىنىڭ كامپۋستارى تۇراقتاپ, ال «Cisco «كومپانياسى ءوزىنىڭ Country Digital Acceleration باعدارلاماسىن ىسكە قوستى, افريكاداعى العاشقى كيبەرقاۋىپسىزدىك بويىنشا وقىتۋ جانە تاجىريبە ورتالىعىن اشتى. سونداي-اق M-Pesa ءموبيلدى قارجى جۇيەسىن ازىرلەپ, ەنگىزدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ءموبيلدى اقشانىڭ ەنۋ دەڭگەيى 93%-دى قۇرادى. كەنيانىڭ e-Citizen پلاتفورماسى بىزدەگى eGov پلاتفورماسىنا ۇقساس. بۇدان بولەك, بۇگىندە كەنيادا ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا نازار اۋدارىلىپ وتىر. نايروبيدەن 60 شاقىرىم جەردە سالىنىپ جاتقان اقىلدى قالا جانە تەحنولوگيالىق پارك – كونزا تەحنوپوليسى ءبىزدىڭ «Alatau city» قالاسىمەن وتە ۇقساس. سونىمەن قاتار بۇل ەل 5G جەلىلەرىن بەلسەندى تۇردە ەنگىزىپ جاتىر.
ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى بىلتىر 52,2 ملن دوللاردى قۇراپ, بۇل كورسەتكىش 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا (42,4 ملن دوللار) 23,3%-عا جوعارى بولدى. سونداي-اق داتا ورتالىقتارىن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىمەن (گەوتەرمالدىق ەنەرگيا) قۋاتتاندىرۋدا كوشباسشى ورىنعا كوتەرىلىپ, بۇل Microsoft جانە Google سياقتى الىپتاردى ەلگە تارتۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورى ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى بولعاندىقتان, IT جوبالار دا وسى سالاعا بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلىپ جاتىر. كەنيا عارىش اگەنتتىگى 2023 جىلى ءوزىنىڭ العاشقى «Taifa1» جەر سەرىگىن وربيتاعا ۇشىردى. سونىمەن قاتار كەلەسى جىلى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاپ, ونى 2034 جىلى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر.
– كەنيا كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋگە جانە بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعان ەل ەكەنى بەلگىلى. وسى رەتتە كەنيانىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ساياساتىن جانە وسى سالاداعى ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگىنە توقتالساڭىز.
– كەنيا افريكادا «جاسىل كوشباسشى» ەل سانالادى. ياعني الەمدەگى ەڭ تازا ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ بىرىنە يە, ونىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 90%-دان استامى جاڭارتىلاتىن كوزدەردەن (گەوتەرمالدىق, جەل جانە كۇن) وندىرىلەدى. بۇل ەل 2030 جىلعا قاراي قۋات ءوندىرىسىن 100% جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونىمەن قاتار 2032 جىلعا قاراي 15 ملرد اعاش وتىرعىزۋ بويىنشا ۇلتتىق باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل – ەلىمىزدەگى 2 ملرد اعاش وتىرعىزۋ باستاماسىمەن ۇندەس جوبا.
بيىل كەنيا كومىرتەگى نارىعى تۋرالى جاڭا زاڭنامانى ازىرلەۋدى اياقتاپ, ەكوجۇيەلەردى قورعاۋ ءۇشىن عىلىمدى, بيزنەستى جانە قاۋىمداستىقتاردى بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق بيوارتۇرلىلىكتى ۇيلەستىرۋ مەحانيزمىن ەنگىزدى. سونداي-اق وسى جىلى پىلدەر سانىنىڭ 36 مىڭعا جەتكەنى جاريالانىپ, بۇل براكونەرلىككە قارسى ونداعان جىلدار بويى جۇمسالعان كۇش-جىگەردىڭ ناتيجەسىنىڭ جەمىستى بولعانىن كورسەتتى.
كەنيا بۇۇ اياسىندا حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باستاماسىن وڭ باعالاعان العاشقى افريكالىق ەلدەردىڭ ءبىرى جانە ءبىز نايروبيمەن ەكولوگيا جانە جالپى سۋ ماسەلەلەرى سالاسىندا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا نيەتتىمىز. سونىمەن قاتار كەنيامەن قورشاعان ورتا ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىق بىزگە تاجىريبە الماسۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق فورۋمدارىندا ءبىرتۇتاس فرونت ۇسىنۋعا, دامۋشى ەلدەر ءۇشىن ءادىل كليماتتىق قارجىلاندىرۋداعى ورتاق مۇددەلەرىمىزدى ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– كەنيا الەمگە سافاريلەرىمەن ايگىلى. سوعان بايلانىستى بۇل ەلدە تۋريزم جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن بىلەمىز. جالپى, ول جاققا تۋريست رەتىندە قانشا وتانداسىمىز بارادى جانە ولاردى وندا نە قىزىقتىرادى؟
– شىنىندا دا, كەنيا ءوزىنىڭ تابيعاتىمەن جانە جانۋارلارىمەن, سونداي-اق تاماشا قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىمەن بۇكىل الەمنەن تۋريستەر تارتىپ وتىر. مۇندا سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار مەن ەكزوتيكالىق وسىمدىكتەردىڭ مەكەنى بولىپ وتىرعان 40-تان اسا ۇلتتىق ساياباق پەن قورىق بار. ءۇندى مۇحيتىنىڭ جاعالاۋىندا ادەمى جاعاجايلارى, فلورا مەن فاۋناعا باي سۋاستى الەمى بار كوپتەگەن قوناقۇي ورنالاسقان.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, كەنياعا تۋريست رەتىندە كەلەتىن وتانداستارىمىز كوپ ەمەس. دەگەنمەن ەلگە كەلۋشىلەر سانىنىڭ ارتۋ ءۇردىسى بايقالادى. ساپار بارىسىندا ەلدەرىمىزدىڭ تۋريزم مينيسترلىكتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋ جوسپارلانعان. بۇل كەلەشەكتە ءتۋريزمدى كەڭەيتۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا سەرپىن بەرمەك. جالپى, كەنيا رەسمي دەلەگاتسياسىنىڭ ساپارى بۇل ەلمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىن اشاتىنىنا جانە ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنىنە سەنىمدىمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جاسۇلان سەيىلحان,
