– دوربەتقان مىرزا, بيىل «ISAAC–2025» كونگرەسى ەلىمىزدە وتەدى ەكەن. بۇعان ءوزىڭىزدىڭ ۇيىتقى بولعانىڭىزدى بىلدىك. مۇنداي مۇمكىندىككە قالاي قول جەتكىزدىڭىز؟
– ءيا, «ISAAC» كونگرەسى ەلىمىزدە عانا ەمەس, ورتالىق ازيادا تۇڭعىش رەت وتكەلى وتىر. فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىن وتكىزەمىز دەسەك, وندا ءوزىڭىز فۋتبولدى مىقتى ويناي ءبىلۋىڭىز كەرەك. سول سەكىلدى جوعارى ءبىلىم-عىلىم سالاسىندا بەدەلدى, اۋقىمدى «ISAAC» كونگرەسىن ۇيىمداستىرۋ دا – كەز كەلگەننىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن كەرەمەت مۇمكىندىك. سەبەبى مۇنى وتكىزۋگە ۇيىمداستىرۋشى تاراپتان ەشقانداي قارجى كەتپەيدى, كەرىسىنشە قاتىسۋشىلار ءوز جارناسىن تولەيدى. الداعى شىلدە ايىنىڭ 21–25 ارالىعى وتەتىن ءىس-شاراعا قازىردىڭ وزىندە 700-گە جۋىق ادام تىركەلدى. ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن «ISAAC»-قا الەمنىڭ وسى سالاداعى بەلدى عالىمدارى مەن ماماندارىنان 10–12 ادام باس بايانداماشى رەتىندە ارنايى شاقىرتىلادى. مەن 2019 جىلى وتكەن ءحىى «ISAAC»-تا تۋرا وسى كونگرەستىڭ بۇكىل شەتەلگە تارايتىن افيشاسىندا بايانداماشىلار تىزىمىندە تۇرعانمىن. سول كەزدە «ISAAC» پرەزيدەنتى كەلەسى جيىندى قازاقستاندا وتكىزۋدى ۇسىندى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ىستەيمىن, باسشىلىقتان سۇراپ, كەيىن قولدايتىنىن ايتتىم. سويتسەم, «ISAAC» تاراپى بىزگە جيىندى وتكىزۋ قۇقى جاي بەرىلە سالمايتىنىن, كونكۋرس بولاتىنىن, فيناليستەر ىرىكتەلىپ, داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشىلەتىنىن, قالاسا قاتىسىپ كورۋ كەرەگىن جەتكىزدى. 2020 جىلى كونكۋرس ءوتىپ, سونداعى شەشىممەن ءبىزدىڭ ەلدە, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگىن جەڭىپ الدىق. بۇل جەردە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەدەلى ۇلكەن ءرول ويناعانىن ايتقان ءجون. ەلىمىزدە دەڭگەيى جوعارى حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدارعا شىققان ماقالالاردىڭ تەڭ جارتىسىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, قالعان جارتىسىن بىزدەگى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى بەرەدى ەكەن. وسىدان-اق از ۋاقىتتا وتاندىق عىلىمنىڭ الەمدىك ارەناداعى ورنىن ايقىنداۋعا قوسقان ۇلەسىن بىلۋگە بولادى, مۇنى مويىنداۋ كەرەك.
– كونفەرەنتسيا, فورۋم دەسە, قوعامدا اقشا شاشۋ دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ۇيىمداستىرۋعا قارجى كەتپەيدى دەگەننىڭ وزىندە ءبىر اپتاداي ۋاقىت الاتىن كونگرەسس بىزگە نە بەرەدى؟
– دۇنيەجۇزىندە جوعارى وقۋ ورىندارى ءوز ءورىسىن كەڭەيتىپ جاتىر. وسىعان وراي ءوزارا باسەكە دە كۇشەيىپ كەلەدى. سول سەبەپتى مۇنداي كەلەلى جيىنداردى وتكىزۋگە تالاسادى, سەبەبى حالىقارالىق كونگرەسس – ۋنيۆەرسيتەتكە تاپتىرماس جارناما, مىسالى, الەمنىڭ كەمبريدج, براۋن, وكسفورد سەكىلدى اتاقتى وقۋ وردالارىنىڭ قابىرعاسىندا «ISAAC–2025» افيشاسى ءىلىنىپ تۇر, ەكىنشىدەن, ۇيىمداستىرۋشى تاراپقا كوپ پايدا اكەلەدى. قىسقاشا ءبىلىم-عىلىم ءتۋريزمى دەسە دە بولادى. بىراق بۇل – ەڭ سوڭعى ساتىسى. اۋەلى ءبىزدىڭ عىلىمي قوعامداستىقتى, وتاندىق عىلىمدى باسقا جۇرتشىلىققا تانىتادى, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ورنىمىزدى بەكىتە تۇسەدى. ماسەلەن, زەرتتەۋ ناتيجەسىندە جازىلعان ماقالامىزدى مويىندالعان جۋرنالدارعا جىبەرەمىز, سول جۇمىستاردى ساراپتامادان وتكىزەتىن دە – وسى جيىنعا قاتىسۋشىلار. الەمنىڭ بەدەلدى ساراپشىلارى (بايانداماشىلار اراسىندا زاماناۋي عىلىمنىڭ كۇن ءتارتىبىن جاساپ وتىرعان ادامدار, نوبەل سىيلىعىن تاعايىندايتىن كوميتەتتىڭ مۇشەسى, نوبەل سىيلىعىنا پارا-پار فيلدس سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, تاعى باسقا مىقتى عالىمدار بار) ءسىزدىڭ ەلگە كەلىپ, بىلگەنىن ايتىپ, تاجىريبەسىن ءبولىسىپ, پىكىرلەسەدى, ىنتىماقتاستىق ورنايدى, ولار ارقىلى ءبىزدى قانشاما مەملەكەتتىڭ عىلىمي وكىلدەرى تانيدى.
ءبىز وسى كونگرەستى ودان ءارى پايدالانىپ جاتىرمىز, ەلىمىزدە ماتەماتيكاعا قىزىققان 100-گە جۋىق جاستى كونكۋرسپەن ىرىكتەپ الدىق, «قالان» كومپانياسى «Travel grant» ءبولىپ, ولاردى شەتەلدىك بىلىكتى جاس مامانمەن بىرگە جاتاقحاناعا جايلاستىرماقشىمىز, كونفەرەنتسياعا قاتىسادى, بايانداما وقيدى, پىكىر الماسادى, وسىنىڭ ءوزى جاستارىمىزدى شابىتتاندىرادى. بۇل – جۇمساق كۇش, مۇنداي جاعداي ارقىلى قازىرگى بۋىن ەرتەڭ شەتەلدىك زامانداسىمەن بىرگە زەرتتەۋ جۇرگىزۋى مۇمكىن.
كونگرەستىڭ تاعى ءبىر بەرەرى – وسى كونفەرەنتسيا اياسىندا تۇسكەن باياندامالاردى, عىلىمي ماقالالاردى سۇرىپتاپ, ۇزدىكتەرىن دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى «سپرينگەر» باسپاسىنان شىعاتىن «قازاقستانداعى ماتەماتيكا» دەگەن ەكىتومدىق كىتاپقا جيناقتادىق. باس رەداكتور رەتىندە جۇمىستاردىڭ ساپالى, قىسقا ەمەس, تولىق, تەلاۆتور رەتىندە كەمى 1 وتاندىق عالىمنىڭ بولۋىن قاداعالايمىن. 60-قا تارتا ماقالانىڭ ىشىنەن 30-عا جۋىعىن ەكشەپ الدىق. تومدىققا ەنەتىن ەڭبەك حالىقارالىق دەڭگەيدە ساراپتامادان وتەدى, كۆارتيلى جوعارى جۋرنالعا ماقالا شىعارعانمەن بىردەي بولادى, كەيىن الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كىتاپحانالارىنا تاراتىلادى, ونداعى عىلىمي جۇمىستارعا سىلتەمەلەر جاسالادى. سونداي-اق اۆتوردىڭ ءبىرى رەتىندە شىققان ەلىمىزدە وقىعان دوكتورانت وسى ارقىلى دوكتورلىق دارەجەسىن قورعاۋعا جولداما الادى, عالىمداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. كونگرەستىڭ اشىلۋىندا كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلەدى. ءارى وسىنىڭ ءبارى ەڭبەگى جاريالانعان ماماندارعا تەگىن ۇلەستىرىلەدى.
– ەندى وسىنداي حالىقارالىق ۇيىمدار سەنىم ارتا الاتىنداي دەڭگەيگە جەتۋ جولىڭىز جونىندە ايتساڭىز, مەحانيك قالاي ماتەماتيككە اينالدى, جالپى عىلىمعا قالاي كەلدىڭىز؟
– ءبىز رۋحاني-الەۋمەتتىك تۇرعىدا داعدارىس كەزەڭىندە مەكتەپكە باردىق. ءوزىم تۋىپ-وسكەن موڭعوليانى ايتىپ وتىرعان جوقپىن, بۇل جالپى كەڭەس وداعىنا تاۋەلدى بولعان بارلىق مەملەكەتكە ءتان بولدى. موڭعولشا ءارىپ تانىدىم, 15 جاسىمدا عانا دۇرىستاپ, مەكتەپتە تۇراقتاپ وقي باستادىم. سوندا بايقاعانىم كەيبىر پاندەردەن مۇلدەم حابارىم جوق, كەيبىرىنەن الدەقاشان وزىپ كەتىپپىن. ءوزىم قىزىققان سالانى, ياعني ماتەماتيكانى كىتاپتار ارقىلى 15-16 جاسىمدا-اق ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىنە دەيىن مەڭگەرىپ الدىم. سودان 5-سىنىپتا ەكى سىنىپقا بىردەن سەكىردىم, مۇعالىمدەرىم قابىلەتىمدى بايقاعان بولار, ونىڭ ۇستىنە ءبارىن ءبىلىپ الىپ, وزگەلەردىڭ ميىن اشىتامىن. كەزىندە ورىسشا جازىلعان مىقتى كىتاپتاردى موڭعولشاعا اۋداردى, سولاردى تاۋىستىم. وسىعان قوسا قازاقستاننىڭ كەرەمەت ءبىر ساياساتى بولدى, كەڭەس كەزىنەن 2010 جىلعا دەيىن بايان-ولكەدەگى قازاق مەكتەپتەرىنە بارلىق ءپان بويىنشا قازاقتىلدى كىتاپتار جىبەرىپ تۇراتىن. مۇنى قانداي ۇلتىن ويلاعان ادامدار ىستەگەنىن بىلمەيمىن, ايتەۋىر وسى مۇمكىندىك ۇلتتىق كودىمنان اجىراماۋىما ىقپال ەتتى. وقۋلىق ارقىلى ءتىلدى ساقتاپ قالدىق. وسىنداي قامقورلىقتى كورىپ وسكەندە ۇلتىڭدى قالاي سۇيمەيسىڭ! 2005 جىلى مەكتەپ ءبىتىرىپ, الماتىداعى تۋىستارىما تارتتىم. ويتكەنى ناعاشىم ءبىلىمدى كىسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە بارۋدى ۇسىندى. ءسويتىپ, قۇجات تاپسىرۋعا كەلدىم, سول ساتتە بىردەن 5 ماماندىقتى تاڭداۋ كەرەك ەكەن, اعا-جەڭگەم «مەحانيكا جانە ماتەماتيكا» فاكۋلتەتىندە بار-جوعى بەس-اق ماماندىق بولعان, سونىڭ ءبارىن بەلگىلەپ تاستاعان عوي. بالل بويىنشا ەڭ سوڭىندا مەحانيكا ماماندىعىنا ءىلىنىپپىن. ال مەنى عىلىمعا اكەلگەن – «مەحماتتاعى» وقىتۋشىلارىمنىڭ ادالدىعى. مەيرامحانالاردا جۇمىس ىستەپ جۇرەتىن باسقا فاكۋلتەتتىڭ ستۋدەنتتەرى بىزگە «سەندەر سوندا شىنىمەن دە سەسسيانى وزدەرىڭ وقىپ جاباسىڭدار ما؟» دەپ تاڭعالاتىن. وسى فاكۋلتەتكە تۇسكەنىمە قاتتى قۋانامىن, ويتكەنى ماتەماتيكا ماماندىعىنىڭ پروفەسسورلارى بىزگە دە ءدارىس وقيتىن.
– ماگيستراتۋرانى انگليادا وقىدىڭىز, دوكتورانتۋرا تۋرالى اقپارات جوق ەكەن. عىلىمي دارەجەڭىزدى قايدا قورعادىڭىز؟
– 2009 جىلى «مەحانيكا» ماماندىعىن بىتىرگەن سوڭ, سول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ماتەماتيكا» ماماندىعى بويىنشا وقىپ, ماگيستر جانە PhD دارەجەسىن الىپ شىقتىم. ۋاقىتىنان بۇرىن قورعادىم. نەگىزى كانديداتتىق قورعاۋىم كەرەك ەدى, بىراق جۇيە اۋىسىپ كەتتى. باكالاۆرياتتا وقىپ جۇرگەنىمدە ۇزاق جىل بويى شەشىلمەگەن ەسەپتى شىعارىپ, سول بويىنشا جەتەكشىممەن 2 عىلىمي ماقالا جازىپ, ەڭبەگىم كەڭەس كەزىندە مويىندالعان رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ بەلدى عىلىمي جۋرنالىنا باسىلدى. ماسكەۋگە بارىپ, بايانداما جاسادىم, ورىسشا كەرەمەت بىلمەيمىن, ماتەماتيكاعا ەسەپ شىعارعانىڭ جەتكىلىكتى. ماسكەۋدەگى يلين دەگەن اكادەميك قورعاۋعا لايىق دەپ پىكىر ءبىلدىردى. ال نوۆوسىبىردەگى كونفەرەنتسيادا كەزدەسكەن عالىم اري لاپتەۆ بايانداماما ءتانتى بولىپ, كەيىن ەكىنشى عىلىمي جەتەكشىم بولىپ قورعاتقان ەدى. كوردىڭىز بە, عىلىمي دارەجەمدى الۋعا ءبىر عانا كونفەرەنتسيانىڭ اسەرى قانداي دەسەڭىزشى. ءوزىم وسىنداي جولدان وتكەندىكتەن دە جوعارىدا اتالعان حالىقارالىق بەدەلدى كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولىپ وتىرمىن.
انگليادا ماگيستراتۋرادا وقىعانىم تازا قىزىعۋشىلىقتان تۋعان. بۇكىل الەم, ءبارىمىز اتومنان تۇرامىز. اتوم دەگەن – نەگىزدەردىڭ نەگىزى, قاراپايىم بولشەك. ءبىز بۇنىڭ ءىشىن ءالى تولىق تۇسىنە الماي كەلەمىز. اتومدى بولشەكتەي بەرسەڭىز, قاتتى ۇساقتالىپ, قاراپايىم بولشەككە جەتكەندە ماسسادان ايىرىلاسىز. بىلاي قاراساڭىز, كوزگە كورىنىپ تۇرعان زاتتىڭ بارىندە ماسسا بار عوي. سودان «قاراپايىم بولشەكتىڭ ماسساسى قاي جەرىندە؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ونى كوزبەن كورە المايسىز, وعان تۇيسىگىڭىز دە جەتە المايدى. بۇعان تەك قۇرال كەرەك. قانداي قۇرال؟ بۇل – ماتەماتيكا. 1950 جىلدارى «King’s College London» جوعارى وقۋ ورنىندا جۇمىس ىستەيتىن قاراپايىم ماتەماتيك پيتەر حيگگس جاي ەسەپ شىعارىپ وتىرىپ ماسسانى ويلاپ تاپقان. بۇكىل ادامزاتتىڭ, بارشا تەحنولوگيانىڭ تاپپاعانىن قاعاز, قالاممەن عانا ەسەپتەپ بەردى. سوعان نوبەل سىيلىعىن العان. وسىنى تەك 2012 جىلى وقىدىم, ءسويتىپ بار اعىلشىنشاممەن «King’s College London»-عا حات جازدىم. ول جاقتان ماگيستراتۋرادان باستاپ كورۋگە بولاتىنى تۋرالى جاۋاپ الدىم. تۋىسىم ءۇيىن كەپىلدىككە قويىپ, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن اتتاندىم. كوزدەگەنىمە جەتىپ, جولىم بولىپ, پيتەر حيگگستىڭ كافەدراسىنا ءتۇستىم. بارىنشا تىرىسىپ, كىتاپحانادا قونا ءجۇرىپ, «تەوريالىق فيزيكا» بويىنشا ماگيستر دارەجەسىنە قول جەتكىزدىم.
– ءبىر جىلدىق وقۋىڭىزدىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن سىيلىقتى يەلەندىڭىز. بۇل قانداي ەڭبەگىڭىزگە بەرىلدى؟
– «King’s College London»-دا وقىپ جۇرگەنىمدە ءتۇرلى سەمينارعا قاتىستىم. لوندونداعى يمپەريال كوللەدجىنىڭ ماتەماتيكا كافەدراسىنا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىسقا تۇردىم. سول قىزمەتىمدە يمپەريال كوللەدجىنىڭ پروفەسسورى ميحايل رۋجانسكيمەن بىرگە تەوريا جازىپ, زەرتتەۋىمىز تۋرالى ماقالالار شىعاردىق. عىلىمي ماقالانى جاقسى جۋرنالعا جىبەرگەندە الدىمەن رەتسەنزيادان وتەدى, سول تەكسەرگەن بىلىكتى ماماندار بىزگە كوپ ماقالانىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر كىتاپ ەتۋگە سۇرانىپ تۇرعان جۇمىس ەكەنىن ايتتى. سودان سوڭ مۇنى قالىڭ كىتاپ ەتىپ باستىرىپ, «بىرتەكتى لي توپتارىنداعى حاردي تەڭسىزدىگى (حاردي تەڭسىزدىگىنە 100 جىل)» اتتى مونوگرافيامىزعا «Ferran Sunyer i Balaguer Prize» دەگەن حالىقارالىق سىيلىقتى يەلەندىك. ماتەماتيكادان ەسەپ شىعارۋ بار, تەوريا جاساۋ بار. «Ferran Sunyer i Balaguer Prize» – ءدال سول تەوريا جاساۋدا جىلىنا ءبىر رەت بەرىلەتىن سىيلىق. سىيلىقتىڭ قوماقتى قالاماقىسى دا بار, ودان باس تارتتىق, ويتكەنى پروفەسسور ميحايل رۋجانسكيدىڭ ء«بىز ويلاپ تاپقان جوقپىز, تەك بار نارسەنى تانىدىق» دەگەن مەتسەناتتىق ۇستانىمى بويىنشا جاساعان تەوريامىز قولدانۋدى قالايتىن كەز كەلگەن ادامعا تەگىن بولۋى كەرەك. وسى سىيلىقتى يەلەنگەندە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنان قىزمەتكە كوپ شاقىرتۋ الدىق. بىراق مەن وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتى تاڭدادىم.
– ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى رەتىندە وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان تۇيتكىلدەردى اتاي الاسىز با, مۇنى جويۋ جولدارى قانداي؟
– قانشالىقتى قارابايىر ەستىلسە دە ايتايىن, عىلىم دامۋ ءۇشىن ازاماتتىق قوعام ويانۋ قاجەت. قانداي جاعدايدا بولسىن سىندارلى ديالوگكە كەلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا عىلىم داميدى. قازىر كوبى مىنا نەمەسە انا سالانى دامىتقان ءجون دەيدى. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن باستان وتكىزدىك. تالاي تەحنوپارك, كلاستەر, حابتى اشىپ, جاۋىپ تاستادىق. الەمدىك دەڭگەيدە جاساي الاتىن عىلىمىمىزدى قولداۋسىز قالدىرماعانىمىز ابزال. بىزدە عىلىم بار, الەۋەت بار. قاراپايىم مەكتەپ وقۋشىسىنا قاراڭىز, بارلىق سالادا ءبىلىمى الەمدىك دەڭگەيدە. عىلىمنىڭ ءباسى نەگە ءالى دە بيىك بولماي تۇر, سەبەبى جىلدار بويعى رۋحاني قۇلدىراۋدان, رۋحاني اشتىقتان ەندى ءوز-وزىمىزگە كەلىپ جاتىرمىز. ال اش ادام سىزدەن ەڭ ءبىرىنشى «بۇل ماعان نە ءۇشىن كەرەك؟» دەپ سۇرايدى. عىلىمنىڭ جالعىز ماقساتى بار, بۇل – جاڭا ءبىلىمدى قالىپتاستىرۋ. ءسىزدىڭ توڭازىتقىشقا نان اكەلەتىن, جاڭا كولىك يا تەحنيكا جاسايتىن تەحنولوگيا. تەحنولوگيادا تالاي شارۋا بار. باستى شارت – ادال قوعام جانە اشىق باسەكە. ال عىلىمنىڭ دامۋىنا ءسوزسىز ادالدىق كەرەك, ونسىز دامىمايدى.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
