2001 جىلدان مادريد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. 1991–2001 جىلدارى «Central Asia newsfile» اتتى لوندون ۋنيۆەرسيتەتى جۋرنالىنىڭ ورتا ازيا مەن قازاقستان بويىنشا ءتىلشىسى مىندەتىن اتقاردى. اكادەميك زيمانوۆ اشقان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دەكانى, پرورەكتورى, ءبىرىنشى پرورەكتورى قىزمەتتەرىندە بولدى. 2018 جىلدان بەرى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە يسپان, لاتىن تىلدەرىنىڭ وقىتۋشىسى.
لاتىن مەن يسپان ءتىلى نەگىزگى ماماندىعى بولعاندىقتان, س.وتەنيازوۆ ەۋروپا تاريحى مەن ادەبيەتىن تىكەلەي تانىپ, اسا جەتىك ءبىلدى جانە عۇن يمپەرياسىنىڭ الەم تاريحى مەن قازاق تاريحىنداعى ورنىن, ونىڭ تۇركى حالىقتارى, قازاق حالقى اراسىنداعى ەتنوگرافيالىق بايلانىستارىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ەلىمىزدەگى وسى سالانىڭ نەگىزىن قالاعان وقىمىستى بولدى, ول – بىردەن ءبىر بەلگىلى وتاندىق اتتيلاتانۋشى.
زەرتتەۋىنىڭ نەگىزگى باعىتى – اتتيلانىڭ الەم ادەبيەتىندەگى ورنى. ول گەرمان تايپالارىنىڭ باتىرلار جىرىنداعى اتتيلا بەينەسىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ, وتە جاعىمدى كەيىپكەر ەكەنىن كورسەتتى. اتتيلا مەن عۇندار تاقىرىبىندا التى مونوگرافياسى, ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان ەكى وقۋلىعى جارىق كوردى.
يسپان تىلىنەن يسپانيا جانە لاتىن امەريكاسى جازۋشىلارىنىڭ جيىرمادان استام اڭگىمەسىن, بىرنەشە روماندى قازاق تىلىنە اۋداردى. ورىس تىلىنەن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ شىعارمالارىن, شاعاتاي تىلىنەن قادىرعالي ءجالايىريدىڭ تۋىندىلارىن قازاق تىلىنە تارجىمەلەگەن.
ودەسسا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ يسپان ءتىلىنىڭ مامانى سامات كوشەن ۇلى الماتىدا ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. مۇندا ول اكادەميك ءا.ح.مارعۇلان جانە ينستيتۋت ديرەكتورى اكادەميك اقاي نۇسىپبەكوۆتىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا بەلگىلى عالىمدارمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ تاريحىن جازۋ جۇمىستارىنا قاتىسىپ, ىرگەلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە قابىلەتتى زەرتتەۋشى رەتىندە قالىپتاستى.
اكادەميادا وعان اتاقتى اكادەميك الكەي مارعۇلان ۇستاز بولدى. الەكەڭنىڭ جەتەكشىلىگىمەن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ عىلىمي مۇراسىن زەرتتەيتىن عالىمدار توبىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ بىلىكتى شوقانتانۋشى دارەجەسىندە مويىندالدى. بۇل رەتتە وعان تاريح ينستيتۋتىندا بىرگە قىزمەت اتقارعان كورنەكتى عالىمدار ءماريام تۇرسىنوۆا, بولات كومەكوۆ ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ, زور ىقپالىن تيگىزدى.
وسىناۋ ماڭىزدى باعىتتاردا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن قاتار وتەنيازوۆتىڭ عۇن (حۇن, حۋن, گۋنن) دەپ اتالاتىن ەجەلگى داۋىردەگى تايپالار وداعىنىڭ, تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى اتاسىنىڭ مۇراسىن, حۋنداردىڭ اسا ايگىلى باسشىسى اتتيلا تاريحىن زەرتتەۋشى بىردەن-ءبىر مامان, عىلىمي جۇرتشىلىق مويىنداعان اتتيلاتانۋشى رەتىندە تانىلعانىن اتاپ ايتۋ ءلازىم. ول بۇل تاقىرىپقا ودەسسا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىنەن قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەدى (كەيىنىرەك مادريد ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ىستەگەن جىلدارى يسپاندىق كىتاپحانالار قويمالارىن ءسۇزىپ, اتتيلانىڭ باتىستاعى ءومىرى مەن قىزمەتىن جان-جاقتى قاراستىرعان).
الماتىدا تاريح ينستيتۋتىنا ورنالاسقاننان كەيىن, مارعۇلان سىندى عۇلاما ۇستازىنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن دۇنيەگە كەلگەن حۋندار مەن ولاردىڭ كوسەمى ەدىل باتىر (اتتيلا) جايىنداعى العاشقى ماقالاسىن ۇسىندى. جاريالانىم تاقىرىبىنىڭ سونىلىعىمەن جانە مۇلدەم توسىن, تىڭ بولۋىمەن كوپشىلىككە قاتتى ۇنادى. وعان عىلىمي ورتا دا ەلەڭ ەتتى. سودان باستاپ ساماتتىڭ اتتيلا باستاعان حۋنداردىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنى تۋرالى زەرتتەۋلەرى, سونداي-اق جاۋىنگەر كوشپەلىلەردىڭ كوسەمى جايىندا جاس ۇرپاق ءۇشىن دايىنداعان تانىمدىق تۋىندىلارى ءار جىلداردا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانىپ تۇردى. «اتتيلا» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى جارىق كوردى.
سالىق زيمانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «اتتيلا جانە ونىڭ الەم ادەبيەتىندەگى ورنى» اتتى كولەمدى مونوگرافيا جازدى. ەڭبەك 2010 جىلى دايىن بولعانىمەن, 2021 جىلى جارىق كوردى. اكادەميك زيمانوۆ اتاپ كورسەتكەندەي, سامات وتەنيازوۆ مۇندا حۋندار مەن اتتيلا پروبلەمالارىن تۇگەل قامتىعان, قىسقا دا نۇسقا تۇردە بايانداعان انىقتامالىق جانە كونە تاريحتى بىلۋگە قۇمارتۋشىلار ءۇشىن وتە پايدالى كىتاپ.
ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءىى عاسىرىندا حۋن ورداسىنىڭ باتىس قازاقستاندا مەملەكەتتىك بىرلىك قۇرعانى, سودان سوڭ باتىسقا جىلجىعانى, IV-V عاسىرلاردا قۋاتى ارتقانى, اسىرەسە اتتيلا بيلەگەن 434–454 جىلدارى مۇلدەم كۇشەيگەنى كورسەتىلەدى. اتتيلانىڭ ريم يمپەرياسىن ىدىراتۋى, ونىڭ وداقتاسى بولعان گەرماندىقتاردى باعىندىرۋى, تاريحتا «حالىقتار ۇرىسى» دەپ اتالاتىن ايگىلى كاتالاۋن شايقاسىنىڭ شىندىعى, اتتيلا ومىردەن وتكەننەن كەيىنگى جاعدايلار دا كىتاپتا قىزىقتى باياندالادى. حۋنداردىڭ ەۋروپاعا كەلۋى قانداي جاعداي ورناتقانىن كورسەتىپ, اۆتور «باتىس حۋندار ەۋروپادا وشپەس ءىز قالدىردى» دەپ قورىتادى.
كەلەسى بولىمدە حۋن مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ ادامزات تاريحىندا الاتىن ورنى قاراستىرىلعان. اۆتور مۇندا وردانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن, حۋندار مەن تۇركى تىلدەرىنىڭ ساباقتاستىعىن, حۋن, قىپشاق, قازاق حالىقتارى اراسىن جالعاستىرىپ تۇرعان ەتنوگرافيالىق, مادەني جانە تۇرمىستىق سيپاتتاردى اشقان.
ءۇشىنشى بولىمدە حۋنداردىڭ جانە ولاردىڭ ۇرپاعى بولىپ كەلەتىن ەجەلگى تۇركىلەردىڭ ەڭ كوپ قونىستانعان شىعىس تۇركىستان, موڭعوليا, التاي, قازاقستان, ورتا ازيا جەرلەرىندەگى وبالاردان الىنعان زەرگەرلىك بۇيىمدار تاعدىرى, ءبىرىنشى پەتردىڭ ءسىبىر كوللەكتسياسى, ونىڭ تاريحى, XVII عاسىردان باستالعان ءسىبىر وبالارىن توناۋ تاريحى, قازاق جەرىندە كەڭەس زامانىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى باياندالادى.
ودان كەيىنگى بولىمدەر تىكەلەي اتتيلاعا ارنالىپتى. سامات كوشەن ۇلى اتتيلانىڭ لاتىن, يسپان ادەبيەتتەرىندە, سكانديناۆيا حالىقتارىنىڭ, نەمىستىڭ باتىرلار جىرلارىندا قانداي ورىن العانىن, شىعىستىق باتىر بەينەسى ولاردا قالاي كورسەتىلگەنىن تاريحي شىندىقپەن سالىستىرا وتىرىپ قاراستىرعان. ول فرانتسۋز, نەمىس دراماتۋرگيالارىندا جاسالعان اتتيلا وبرازىن تالداپ, نەمىس, يتاليان مۋزىكا ونەرىندە قالاي بەينەلەنگەنىن اڭگىمەلەيدى. اسىرەسە ايگىلى «ريگولەتتو», «ترۋبادۋر», «تراۆياتا», «ايدا» سىندى وپەرالارىمەن ەسىمى الەمگە ءماشھۇر ۇلى كومپوزيتور دجۋزەپپە ۆەرديدىڭ «اتتيلا» وپەراسى تۋرالى قىزىق تالداما جاسايدى. وپەرا 1846 جىلى ۆەنەتسيادا, كەڭەس زامانىندا بۋريات تەاترىندا, ماسكەۋدەگى ۇلكەن تەاتر ساحناسىندا قويىلعان ەدى.
حۋن ورداسى تاريحىن جانە حۋنداردىڭ داڭقتى كوسەمى اتتيلانىڭ ءومىر جولىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەۋروپادا از بولماعانىن ايتا وتىرىپ, اۆتور بۇل تاقىرىپتى كىتاپتىڭ بەسىنشى بولىمىندە تەرەڭ اشقان. ريم يمپەرياسى ءومىر ءسۇرىپ تۇرعان شاقتان جانە يمپەريا قۇلاعان V عاسىردان باستاپ ءتۇرلى دەرەك جازىپ قالدىرعان IV-VIII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن تاريحشىلاردى اتاي كەلىپ, XV عاسىردان باستاپ ەۋروپادا اتتيلاتانۋ عىلىمى, ونىڭ ىشىندە ەكى ۇلكەن مەكتەپ – فرانتسۋز جانە نەمىس مەكتەپتەرى قالىپتاسقانىن اتاپ ايتادى دا, ولاردى ناقتى مىسالدارمەن تۇسىندىرەدى. حۋندار تاريحىن ۇزاق ۋاقىت بويى حريستيان دىنىندەگىلەردىڭ بۇرمالاپ كەلگەنىنە شولۋ جاسايدى. ەۋروپا تورىندە ءادىل پاتشالىق قۇرعان, ادال ديپلومات بولعان اتتيلانى حريستيان تاريحشىلارى ءوز تاراپتارىنان ونى جاعىمسىز ەتىپ كورسەتۋدەن تانباعان ارەكەتتەرىن توقتاتقان ەمەس, بىراق «حريستيان الەمى قانشا ايىپتاسا دا, اتتيلانى الەم تاريحى مەن مادەنيەتىنەن الىپ تاستاي المادى. شىندىق جەڭدى», دەيدى اۆتور.
اتتيلاتانۋشى س.وتەنيازوۆ حۋنداردىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولى ءXVIIى عاسىردان باستاپ ءبىرشاما ءادىل زەرتتەلە باستاعانىن, ال 1856 جىلى پاريجدە ەكى توم بولىپ جارىق كورگەن امادەي تيەرريدىڭ «اتتيلا جانە ونىڭ ءىزباسارلارىنىڭ تاريحى» اتتى زەرتتەۋى اتتيلاتانۋ ماسەلەسى بويىنشا شىن مانىندەگى رەۆوليۋتسيا جاساعانىن ەڭبەگىندە اتاپ ايتتى. تيەرري ۇزاق جىلعى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىن اتتيلا ەسىمى ادامزات تاريحىنداعى ۇلى ادامدار الەكساندر ماكەدونسكي مەن يۋلي تسەزار قاتارىنان ورىن الدى دەگەن تۇجىرىممەن تۇيىندەدى. ول حريستيان ءدىنى اسەرىمەن حۋنداردى كۇيرەتكىشتەر, جاۋىزدار كەيپىندە كورسەتۋ ماقساتىمەن جازىلعان باسقا زەرتتەۋلەردىڭ ءبارىن جوققا شىعاردى, ءسويتىپ, اتتيلا ەسىمىن ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەردىڭ سىڭارجاق ايىپتاۋلارىنان باتىل اراشالاپ الدى دەپ كورسەتتى.
ول حۋن ورداسى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى ۋارحۋن (ارعىن) قاعاناتى ەۋروپا جەرىندە ءۇش عاسىر ات ويناتقانىن, ال باتىستا دا كورىنىس بەرگەن ازياداعى حۋن ۇرپاقتارى قۇرعان تۇرك قاعاناتى, حازار, وسمان يمپەرياسى, جوشى ۇلىسى ( ۇلىع ۇلىس, التىن وردا) ادامزات تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعانىن ايتا كەلە, XV عاسىردا حۋن ورداسىنىڭ تاعى ءبىر ۇرپاعى قازاق مەملەكەتى تۋعانىنا توقتالعان. ءسويتىپ, عالىم وتەنيازوۆ اتتيلا ارمانداعان دەموكراتيالىق مەملەكەتتى مىڭ جىلدان كەيىن بولسا دا قازاقتار قۇردى دەپ قورىتادى. التىن وردانىڭ ارقاسىندا پايدا بولعان رەسەي يمپەرياسى كوپ جىل قاستاندىق جاساپ ءجۇرىپ قۇلاتقان قازاق حاندىعى «شىن مانىندە جاڭا زاماننىڭ ءىنجۋ-مارجانى», «ناعىز دەموكراتيالى مەملەكەت» بولاتىن دەپ تۇجىرىم جاسايدى.
بۇعان دالەل رەتىندە سامات كوشەن ۇلى مەملەكەتتەگى حان بيلىگىنىڭ شەكتەۋلى بولعانىن, حاننىڭ سايلانبالى لاۋازىم ەكەنىن, ونى جالپى حالىق ەمەس, رۋ باسىلار, بيلەر سايلاپ تۇرعانىن, مەملەكەتتى ءىس جۇزىندە بيلەر ينستيتۋتى باسقارعانىن, وعان حاننىڭ قاراجات, اسكەر جيناۋ, زاڭ شىعارۋ, قىلمىسكەردى جازالاۋ ماسەلەلەرىندە ارقاشان تاۋەلدى بولعانىن كەلتىرەدى. بۇل تاقىرىپقا, جالپى قازاق حاندىعىنا قاتىستى جارىققا شىعىپ جاتقان ونىڭ كوپتەگەن تىڭ جاڭالىعى بار اسا قۇندى ماقالالارى اتاقتى اكادەميكتەر الكەي مارعۇلان مەن سالىق زيمانوۆتىڭ ماقۇلداۋى مەن قولداۋىنا بولەنىپ تۇرعان-تىن.
تاريحىمىزدىڭ اسا كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن سارالاساق – وتەنيازوۆتىڭ عىلىمداعى ناعىز جاڭاشىل كۇرەسكەر, قوعام قايراتكەرى ەكەنىنە كوز جەتەدى. وسىناۋ ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ قورىتىندىسىندا عالىم: «بابالارىمىزدىڭ داڭقى اسا بيىك بولسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن تاريحىن ەۋروپا فيلوسوفتارىنىڭ كوزقاراسىمەن وقىتىپ ءجۇرمىز», دەپ قىنجىلادى. نەگىزگى ويىن: «حۋندار مەن ولاردىڭ قالىڭ ۇرپاقتارى – تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى ەۋروپا تاريحىندا اسا قوماقتى ورىن الاتىنىن ماقتانىشپەن ايتۋعا مىندەتتىمىز», دەپ وي تۇيەدى.
«اتتيلا جانە ونىڭ ەۋرازيا تاريحىنداعى ورنى» دەگەن اتاۋمەن «اتامۇرا» باسپاسىنان 2023 جىلى ەكى توم بوپ شىعىپ, وقىرمانعا جول تارتتى. بۇل كۇندەرى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «الەم ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندەگى اتتيلا تۇلعاسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋگە دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. داڭقتى بابامىزعا ارنالعان كونفەرەنتسيا بەلگىلى اتتيلاتانۋشى-زەرتتەۋشىنىڭ مەرەيلى بەلەسىنە ورايلاسقانى قۋانتادى. ول زەرتتەگەن اتتيلانىڭ تۋعانىنا – 1625 جىل, ابىلقايىر حاننىڭ تۋعانىنا – 340 جىل, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعانىنا 190 جىل تولادى. وسىنداي رامىزدىك ءمانى بار عىلىمي كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرىپ جاتقان قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى باسشىلىعىنا العىس ايتۋعا پەيىلمىز.
بەيبىت قويشىباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جازۋشى
