الەمنىڭ تالانتتى شىعارماشىلىق تۇلعالارىنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن جاڭا ۇلتتىق وپەرادا سەزىم مەن كوڭىلگە قوزعاۋ سالعان اسەردىڭ بارلىعى تەاتر ارتىستەرى مەن بالەت بيشىلەرىنىڭ, حور مەن سيمفونيالىق وركەستردىڭ جاندى ورىنداۋى ارقىلى, ساحنانىڭ ترانسفورماتسيالىق دەكوراتسيالارى, جارىق ەففەكتىلەرى مەن بەينەپروەكتسيالاردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ, بۇل تەحنولوگيالىق شەشىمدەر ءار كورەرمەندى قويىلىمنىڭ باستى كەيىپكەرىندەي سەزىندىردى.
قويىلىم تۋرالى سوزگە كىرىسپەس بۇرىن, جاڭا پرەمەرا الدىندا ۇيىمداستىرىلعان اۋقىمدى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا تەاتر ديرەكتورى جانە يدەيا اۆتورى اينۇر كوپباساروۆانىڭ وپەراعا قاتىستى ءبىرتالاي جايتتان ماعلۇمات بەرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. «حان سۇلتان» وپەراسىن ساحنالاۋعا الەمدىك دەڭگەيدەگى تانىمال رەجيسسەر داۆيدە ليۆەرمور يتاليادان ارنايى شاقىرىلعان. ونىڭ ەسىمى قازاق كورەرمەنىنە تۇركىستان سازدى-دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا قويىلعان «بورتە», «ماعجان» سپەكتاكلدەرى ارقىلى جاقسى تانىس. «يتاليانىڭ رەجيسسەرى يسپانياعا بارىپ نەمەسە يسپان رەجيسسەرى يتالياعا كەلىپ سپەكتاكل دايىندايتىنى ونەردە قالىپتاسقان بەلگىلى جاعداي. مەن دە قازاقستان تەاترلارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قۇرمەتىم ارتا ءتۇستى», دەيدى ليۆەرمور. حان سۇلتان, جوشى حان, شىڭعىس حان, بورتە, تۇركەن-قاتىن, شاعاتاي, بەركە, باتۋ, تايشى, قايشا, وردا ەجەن, سارحان-قاتىن, بەكتەمىش, قۇنان نويان, جاساۋىل بەگى سياقتى سۇيەكتى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن كەيىپتەيتىن ارتىستەر ءۇش قۇرامعا ءبولىنىپ وينايدى. اقىلىنا كوركى ساي, سۇلۋ, قايسار مىنەز حان سۇلتاننىڭ رولىندە زارينا التىنباەۆا, ۆەنەرا الپىسباەۆا, ايگەرىم شارىپبەك سىندى سوپرانو داۋىستى بەلگىلى ارتىستەر وينايدى. سونىمەن بىرگە تالعات كۇزەمباەۆ, گۇلزات داۋىرباەۆا, دۋلات توقانوۆ, ەۆگەني شاگاروۆ, ماقسات ساماتوۆ, ءجاميلا باسپاقوۆا باستاعان تەاترداعى تالانتتى ارتىستەردىڭ ۇلكەن شوعىرى كورىنەدى.
ەكى بولىمنەن تۇراتىن تاريحي درامانىڭ كومپوزيتورى – حاميت شاڭعاليەۆ, ديريجەر-قويۋشىسى – نۇرجان بايبوسىنوۆ. جاس كومپوزيتور كەيىپكەرلەردىڭ ءومىرى تۋرالى كىتاپتاردى اقتارىپ, كوپ ىزدەنىپ, ۆاگنەردەن باستاپ م.تولەباەۆقا دەيىنگى كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماشىلىق الەمىن زەرتتەپ, ليبرەتتوعا مۋزىكانى التى اي وتىرىپ جازعانىن ايتتى. ايتۋىنشا, بۇل كلاسسيكالىق جانە زاماناۋي مۋزىكانىڭ سينتەزى سەكىلدى ءارتۇرلى ارالاس جانرداعى اۋەندى بىرىكتىرگەن وزگەشە تۋىندى. مۇندا دراماتيزم دە, ليريزم دە بار.
سونداي-اق كوستيۋم جونىندەگى باس سۋرەتشى اينۇر ەرىمبەتوۆا سپەكتاكلدىڭ حور ارتىستەرى قاتىسقان جانە كوپشىلىك ساحناسىنا قۇرىلعان وتە اۋقىمدى قويىلىم ەكەنىن جەتكىزدى. باس سۋرەتشىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, تاريحي قويىلىمنىڭ كيىم ۇلگىلەرى كلاسسيكالىق ستيل مەن زاماناۋي كوزقاراستى ەتەنە ۇيلەستىرىپ, ارنايى تۇستەر تاڭدالعان. «حان سۇلتان. التىن وردا» وپەراسىنا ارنايى 173 ساحنالىق كوستيۋم تىگىلگەن. سونىمەن قاتار سوليستەر, وركەستر, حور, بالەت توپتارى, تاعى باسقا قاتىسۋشىلاردى قوسا ەسەپتەگەندە, 300-گە جۋىق ونەرپاز ساحنادا باس قوسادى.
«وسى وپەرانى قويۋدى العاش رەجيسسەرگە ۇسىنعاندا, تاريحىن تەرەڭنەن تارتقان جوشىنىڭ ۇلىسىن, باي سالت-ءداستۇرىمىزدى, حالقىمىزعا ءتان قاسيەتتەردى, ادامي قۇندىلىقتاردى, وتباسى تاربيەسىن, ايەلدىڭ قوعامداعى ءرولىن باسا كورسەتۋدى ۇسىندىم. مىسالى, حان سۇلتان سوناۋ شىڭعىس حان بيلەپ-توستەگەن زاماندا قۋاتتى قاعاناتتىڭ قىزىنا ءتان باتىلدىعىمەن, ەركىندىگىمەن, رەسەي كنيازدەرىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس جۇرگىزگەن قابىلەتىمەن تاريحتا اتى قالعان. وسىنداي تۇركى الەمىنىڭ انالارىن بۇگىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن, ءبىر جاعى, ولارعا ءادىل باعا بەرۋ ءۇشىن, ءبىز ۇلى دالانىڭ قايسار قىزدارىن ساحنالاۋدى جالعاستىرا بەرۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن, دەيدى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى اينۇر كوپباساروۆا.
وپەراعا كەلگەن قاراپايىم كورەرمەندى ەڭ الدىمەن «حان سۇلتان كىم؟» دەگەن سۇراقتىڭ ويلاندىراتىنى, وزىنە بەيمالىم كەيىپكەردىڭ بولمىسىن تانۋعا قۇشتار بولىپ كەلەتىنى حاق. حان سۇلتان – التىن وردانى بيلەگەن ۇلى قاعانداردىڭ ءبىرى بەركە حاننىڭ اناسى. ۇلىستىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حاننىڭ ءۇشىنشى ايەلى. حورەزم شاحى ءىى الا-اد-دين مۇحامەدتىڭ ۇلكەن قىزى. ايگىلى جالەل-ءاد-ءديننىڭ تۋعان قارىنداسى.
شىڭعىس حاننىڭ حورەزمدى جاۋلاعان كەزەڭىنەن باستالىپ, وردانىڭ العاش قالىپتاسا باستاعان كەزىمەن اياقتالاتىن ليبرەتتونىڭ العاشقى اكتىسى ساحنادا اسا اۋىر كورىنىسپەن اشىلادى. ساحنانىڭ ورتالىق نىسانىندا ءومىر وزەگىنىڭ ءرامىزى رەتىندە الىنعان توراڭعىل اعاشى, بۇتاعى سىنعان, جاپىراعى تونالعان, جانسىز, ءنارسىز قۋ تومارعا اينالعان. ساحنا ورتاسىندا ولىكتەر ءۇيىلىپ جاتىر. ولەكسە اڭدىعان قارا قۇزعىنداردى قولىمەن جاسقاپ, قۋىپ-ۇركىتكەن بولىپ, ساربازدار قان ساسىعان دالانى مايىتتەردەن تازالاپ ءجۇر. كەنەت اياق الىپ جۇرە المايتىن ولىكتەر اراسىنان الدەبىرەۋ قوزعالعانداي بولىپ, شاشى ۇيپا-تۇيپا, بەت-اۋزى ساتپاق, كيىمى شوقپىت ءبىر ايەل كوتەرىلىپ كەلە جاتادى. تارعىل داۋىسپەن جوقتاۋ ايتىپ, سىڭسىپ سالعان زارلى انىنەن ايەلدىڭ تەگىن ادام ەمەس, تەكتى اۋلەتتىڭ قىزى ەكەنى ايان بولادى. شىڭعىس حان 1221 جىلى حورەزمنىڭ استاناسى ۇرگەنىشتى باعىندىرادى. حورەزم شاحى جالەل-ءاد-دين مانگۋبەردى باس ساۋعالاپ قاشىپ كەتەدى دە, حان سۇلتاننىڭ اجەسى, اتاقتى تۇركەن-قاتىننىڭ شىڭعىس حاننىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن بەتى ەكەن. تۇتقىنعا تۇسكەن تۇركەن-قاتىن شىڭعىس قاعانعا دات ايتقاندا: «سۇڭقار ەدىم قوندىم, ساعان پەندە بولدىم... تاعى ءبىر ءوتىنىشىم: اي دەسە, اۋزى بار, قىرىق قىزعا تاتيتىن, نەمەرەم بار – حان سۇلتان, سول بوتامدى تاۋىپ بەر, سارايىڭا ءسان بەرەر...» دەيدى. حان سۇلتانعا ىزدەۋ سالىنىپ, ديۋانا بولىپ, دالا كەزىپ جۇرگەن جەرىنەن تايشى مەن ايەلى قايشا تاۋىپ الىپ, حان ورداسىنا اكەلەدى. ءسويتىپ, شاعاتاي مەن جوشىنىڭ اراسىنداعى ولجا ءبولىسى كەزىندە حان سۇلتان جوشىنىڭ ەنشىسىنە بۇيىرادى.
حورەزم شاحىنىڭ قىزى رەتىندە حان سۇلتاننىڭ ءباسى جوعارى بولاتىنى تۇسىنىكتى ەدى. ونىڭ باسقا ەمەس, جوشىعا قوسىلۋىندا دا كوپ ءمان بار. جوشى شىڭعىس حاننىڭ ەڭ العىر ۇلى عانا ەمەس, قاعاننىڭ تاق مۇراگەرى رەتىندە اتالىپ جۇرگەن ۋاقىت. حان سۇلتان جوشىمەن وتاسقان التى جىل ىشىندە بەركە, بەركەشار, ءبورى مۇحامەد اتتى ءۇش ۇلدى ومىرگە اكەلەدى. جاۋدان تۇسكەن ولجا رەتىندە عانا ەمەس, شاحتىڭ قىزى رەتىندە ساراي ىشىندەگى تارتىستاردا ىقتيمال باسەكەلەس رەتىندە جوشىنىڭ وزىنەن بۇرىنعى ايەلدەرى مەن وزگە دە ىقپالدى ايەلدەر تاراپىنان شەتقاقپاي كورگەنى انىق. سۋ اعىسى استىنداعى اڭدىسقان ءسوز, ءبىر-ءبىرىن قىجىرتقان قاقتىعىس جوشىنىڭ اياقاستى ولىمىنەن كەيىن ءتىپتى تەرەڭدەي تۇسەدى. بەركە ءالى جاس بالا, ودان سوڭعى ەكى ۇل ءتىپتى ءسابي.
وسىنداي قيىن كەزەڭدە حان سۇلتان ءوزىنىڭ اقىلىمەن, مىنەزىمەن جانە ارىدان ويلايتىن سۇڭعىلالىعىمەن ءوزىن دە, ۇلدارىن دا قاتارعا قوسادى. جوشىدان كەيىنگى التىن وردانىڭ اتاقتى قاعانى باتۋدىڭ كىشى شەشەسى رەتىندە ونىڭ قۇرمەتىن يەلەنىپ ۇلگەرگەن حان سۇلتان بالالارىنىڭ كوپ حانزادانىڭ ءبىرى بولىپ قالماۋى ءۇشىن بارىن سالادى. اقىرى, ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلى بەركەنىڭ ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, العاشقى جورىققا شىعىپ, اتاققا جەتە باستاعان كەزىندە قايتىس بولادى.
ليبرەتتو وسى ءبىر تاريحتان ءمالىم دە بەيمالىم حان سۇلتاننىڭ بەينەسىن اشادى, قازاق حاندارىنىڭ اتاسى سانالاتىن جوشى بابامىزدىڭ زامانىن, داڭقتى تاريحىن جىرلايدى. ليبرەتتودا داڭقتى بورتە, تاريحتان بەلگىلى بەكتەمىش باستاعان بىرنەشە ايەلدىڭ بەينەسى سومدالادى.
جاس قالامگەر الماس ءنۇسىپتىڭ «حان سۇلتان. التىن وردا» درامالىق شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن جازىلعان ليبرەتتونىڭ اۆتورى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مارالتاي ىبىراەۆ اۋەلدە جاڭا تۋىندىنىڭ ءۇش نۇسقاسىن ازىرلەگەن. الايدا كلاسسيكالىق شىعارماعا, اسىرەسە مۋزىكاعا قويىلاتىن تالاپقا ساي ۇيلەسىمدى ءماتىن جازىپ شىعۋ ءۇشىن اقىن از تەر توكپەگەن. «حان سۇلتان» وپەراسى دا كارتينا ىسپەتتى. كىم نە كورگىسى كەلەدى, نەنى تانىعىسى كەلەدى – كوڭىل قالاۋىن تابادى. كوڭىلى تاسىپ بارعان, ەرتەڭنەن ءۇمىت ىزدەگەن ادام ەلدىكتىڭ, مەملەكەتتىلىكتىڭ بولاشاعىنا بويلاي الادى. ال جۇرەگى قارايعان ادام تامىرى سولىپ, قۋراپ قالعان قۋ توماردى عانا كورىپ قايتادى» دەيدى ليبرەتتونىڭ اۆتورى مارالتاي اقىن.
«حان سۇلتان» – تىڭ تاقىرىپتاعى قويىلىم. جاسامپاز تۇلعالاردى دارىپتەيتىن جاڭالىعى بار كاسىبي قولتاڭبامەن قازاق ەلىنىڭ مادەني ومىرىنە قانات قاقتى. مۋزىكا ونەرىندە بۇركەۋلى جاتقان بەيمالىم تاقىرىپ شىمىرلىعىمەن, شىنايىلىعىمەن ۇمىتىلماس اسەر قالدىرادى. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ۇلى تۇلعالاردىڭ ءداستۇرىن ساقتاپ قانا قويماي قازاقستاننىڭ جاس تالانتتى مۋزىكانتتارىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن شابىت سىيلادى.
قويىلىم دەمەۋشىسى, بيزنەسمەن تيمۋر تۋرلوۆ پىكىرىن ءبىلدىردى. ء«بىزدىڭ حولدينگ ءۇشىن الماتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني الەۋەتىن دامىتاتىن جوبالاردى قولداۋ وتە ماڭىزدى. اسقان ۇقىپتىلىقپەن قارايمىز. ال اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ تىپتەن ماڭىزدى. مۇندا اشىلاتىن مۋزەيگە دە كومەكتەسىپ جاتىرمىز. بۇل تەاترعا رەسپۋبليكامىزدان عانا ەمەس, كورشى ەلدەردەن, تۇركى الەمىنەن كوپتەگەن كورەرمەن كەلەدى. سوندىقتان ءبىز تەاتردىڭ ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەسى بولاتىنىمىزعا تولىق سەنىمدىمىن», دەدى ول ءوز سوزىندە.
«حان سۇلتان. التىن وردا» قويىلىمى شارىقتاپ كەلىپ, تۇيىندەلەر تۇستا دەكوراتسيا جۇگىن ارقالاپ تۇرعان قۋ قاڭقا بولىپ قۋراپ قالعان قارا اعاش جاپىراعى جايقالعان ماۋەلى بايتەرەككە اينالىپ, توبەسىنە كوكتەن قالىقتاپ كەلگەن قىران بۇركىت قونادى. «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ الاقانداي جۇرناعى, ۇلى قاعاندىق پەن ۇلى ۇلىستىڭ بۇگىنگى زاڭدى مۇراگەرى قازاق ەلى جاھاندىق كوشكە جالعاسىپ, كەلەشەك كەڭىستىگىندە تۇعىرى جىلجىماق ەمەس» دەگەن يشارا وي كوڭىلدى ەرىكسىز ءيىتتى. تۇركى الەمىنىڭ ءتۇپ تامىرى – التىن وردانىڭ ساياسي ساحناسىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان حان سۇلتاننىڭ بەينەسى – قازاق ونەرىندەگى انالار مەن ارۋلار گالەرەياسىن پاراساتىمەن تولىقتىراتىن جاڭا وبراز.
الماتى
