جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاھاندىق ۇردىستەرى, 2024
مەرەيتويلىق باسىلىم رەتىندە بيىلعى شىعارىلىم XXI عاسىردىڭ باسىنان بەرى قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەردى, سونداي-اق داعدارىس پەن بەلگىسىزدىك داۋىرىندە جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدا الدا قانداي تاۋەكەل كۇتىپ تۇرعانىن تالدايدى.
ەسەپ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, Covid-19 پاندەمياسى باستالعالى بەرگى ءتورت جىلدان اسا ۋاقىتتا 15 پەن 24 جاس ارالىعىنداعى جاستار ءۇشىن ەڭبەك نارىعىنىڭ بولاشاعى ايتارلىقتاي جاقسارعان. تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى مەن جۇمىس كۇشىنە سۇرانىستىڭ قالپىنا كەلۋى داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ەڭبەك نارىعىنداعى جاستاردىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتتى. بىلتىر الەمدەگى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 13 پايىزدى قۇراپ, كەيىنگى 15 جىلداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە جەتكەن. بۇل كورسەتكىش دۇنيە جۇزىندە 65 ملن ازاماتتى قۇراپ, الەم بويىنشا جۇمىسسىز جاستاردىڭ جالپى سانى XXI عاسىردىڭ باسىنان بەرگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە جەتتى. سونىمەن قاتار بىلتىر جاستاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنىڭ حالىق سانىنا قاتىناسى 35 پايىز دەڭگەيىندە قالپىنا كەلگەن. وعان سەبەپ, پاندەميا كەزىندە جۇمىس ورنىنان ۋاقىتشا كەتكەن نەمەسە جۇمىسسىز قالعان جاستاردىڭ كوپشىلىگى ەڭبەك ورنىنا قايتا ورالعان.
زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, ەڭبەك نارىعىنداعى قالپىنا كەلۋ گەوگرافياسى مەن گەندەر دەرەكتەرى بىركەلكى بولماعان. بىلتىر جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى داعدارىسقا دەيىنگى كورسەتكىشكە قايتا ورالسا دا سۋبايماقتاردىڭ كوپشىلىگىندە تومەندەگەن. مىسالى, اراب مەملەكەتتەرىندەگى, شىعىس ازياداعى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن تىنىق مۇحيتى ايماعى ەلدەرىنىڭ جاستار اراسىندا وتكەن جىلى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا جوعارى بولدى. اراب مەملەكەتتەرىندە بۇل Covid-19-عا دەيىنگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ ءوسۋ بەتالىسىنىڭ جالعاسى رەتىندە تىركەلدى. بىراق ازيانىڭ ەكى سۋبايماعى ءۇشىن اتالعان ءوسىم داعدارىسقا دەيىنگى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى مەن جاستار ءۇشىن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ تۇراقتى بولعانىن كورسەتەدى.
2010 جىلدان بەرى دۇنيە جۇزىندەگى قاقتىعىستىڭ سانى ەكى ەسەگە كوبەيىپ, بۇگىنگى تاڭدا 57 ملن جاستىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇر. قازىرگى الەم 20 جىل بۇرىنعى جاعدايعا قاراعاندا قاقتىعىسقا تولى ەكەنى ءمالىم. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, 2002 جىلدان بەرگى 20 جىل ىشىندە قاقتىعىستان زارداپ شەككەن اۋدانداردا كۇرەسىپ جاتقان جاستاردىڭ ۇلەسى 2,9%-دان 4,6%-عا دەيىن وسكەن. ماماندار ەسەبىنە جۇگىنسەك, قاقتىعىس ايماقتارىندا جۇمىسقا ورنالاسۋ بولاشاعىنىڭ بولماۋى جاستاردى كوشى-قونعا نەمەسە ەكسترەميزمگە يتەرمەلەۋى مۇمكىن.
دەموگرافيالىق ۇردىستەر. كەيىنگى 20 جىلداعى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتەر مەن ايماقتار اراسىنداعى دەموگرافيالىق جاعدايعا قاتىستى پولياريزاتسيا كۇشەيگەن. جاستارعا لايىقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ باعىتىنداعى كۇرەس افريكادا مۇلدەم باسقا ماعىناعا يە بولىپ وتىر. ەسەپ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, افريكاداعى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مەن ونى جاس افريكالىقتارعا لايىقتى ورىندارعا اينالدىرۋ الەۋمەتتىك ادىلەت پەن الەمدىك ەكونوميكانىڭ بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەگە اينالعانىن بىلدىرەدى.
مامانداردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, جاستار ءۇشىن لايىقتى جۇمىس پەن جارقىن بولاشاقتىڭ تۇپكى ماقساتتارىنا جەتۋ قيىن بولادى. بىراق العا جىلجۋعا مۇمكىندىك بار. جەكەلەگەن ەلدەر مەن حالىقارالىق كوپجاقتى قوعامداستىق جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا ءىس-قيمىلعا شاقىرىپ وتىر جانە XXI عاسىردىڭ العاشقى ەكى ونجىلدىعىندا بۇل سالادا كوپ ەڭبەك اتقارىلدى. ەسەپتە جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ جانە ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىستەردى قولداۋ ساياساتىنىڭ كەلەسى نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا الدەقايدا كوپ شارۋا اتقارۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىستار بەرىلگەن:
– جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى ىنتالاندىرۋعا جانە قارجىلاندىرۋعا قولجەتىمدىلىكتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ەڭبەكپەن قامتۋ جانە ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ;
– مەكتەپتەن جۇمىسقا ورنالاسۋدى جەڭىلدەتۋ جانە ەڭبەك داعدىلارىنىڭ سايكەس كەلمەۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ مەن وقىتۋدى قولعا الۋ;
– ەڭبەك نارىعىنداعى از قامتىلعان جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتالعان ساياساتتى جالعاستىرۋ;
– كاسىپكەرلىك جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ, كاسىپكە الەۋەتتى جاستارعا كومەك كورسەتۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ;
– جاستاردىڭ جالاقى الۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق ەڭبەك ستاندارتتارىنا نەگىزدەلگەن ەڭبەك قۇقىقتارى, تەڭ قارىم-قاتىناس ورناتۋعا قاتىستى زاڭدىق نورمالاردى جەتىلدىرۋ.
قورىتا كەلگەندە, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاھاندىق ۇردىستەرى ەسەبى ماماندارعا, زەرتتەۋشى عالىمدار مەن تاقىرىپقا قىزىعۋشى وقىرمان قاۋىمعا ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىمەن, تالدامالىق زەرتتەۋ قورىتىندىلارىمەن قوسىمشا كومەكشى قۇرال بولا الادى.
ەركەبۇلان قۋانباي,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
