ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە اشىلعان قازاقستاننىڭ بەلگىلى ءمۇسىنشىسى شوقان تولەشتىڭ «اسپان» دەپ اتاعان جەكە كورمەسى جاھاندىق دەڭگەيدە ويلاۋدىڭ مىسالى. سۋرەتشىنىڭ الەمى اسپان سەكىلدى شەكسىز, ولشەۋسىز. ونىڭ تۋىندىلارى كورەرمەنىن تۇسىنىستىككە باستايدى, ماحاببات پەن سۇيىپەنشىلىككە باۋرايدى. كەيدە وسى عاسىرداعى الەمدىك اۋىر سىناقتاردىڭ زاردابىن تۋدىراتىن بارلىق ومىرلىك قاقتىعىستارعا اسقان سەزىمتالدىقپەن جاۋاپ بەرەدى. «بۇل بىزگە ورتاق الەم, ءبىزدىڭ ءومىرىمىز, بىزگە تۇسكەن سىناق» دەگەن يدەيانى العا تارتادى.
شىعارماشىلىق جولىن كوركەم ءمۇسىن تۋىندىلارىمەن باستاعان ش.تولەشتىڭ بۇل كورمەسىندە گرافيكا مەن كەسكىندەمەدەگى جاڭا يدەيالارى مەن تىڭ كوزقاراسى كورىنىس تاپقان. شىعارمالاردا ماقساتتى تۇردە كەيبىر وقيعالار درامالىق شيەلەنىستە سۋرەتتەلەدى. اۆتور سىني كوزقاراستى ۇستانىپ, ءوزىنىڭ جارىعى مول دۇنيەتانىمىمەن ءومىر قۇبىلىستارىنىڭ جاعىمدى جاقتارىن كورسەتۋگە ۇمتىلادى. مودەرنيستىك سارىنى باسىم كورمەدە ءمۇسىنشىنىڭ 90-نان اسا ءمۇسىن, گرافيكالىق جانە كەسكىندەمەلىك تۋىندىلارى ۇسىنىلعان.
كورمە كۋراتورى, «قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ ونەرى» ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى گۇلنۇر جۇبانوۆا «اسپانداعى» اڭساردىڭ سىرىن كوپشىلىككە باياندايدى:
– ونىڭ قولادان, ءمارماردان, اعاش پەن شىنىدان جاساعان كومپوزيتسيالارىنىڭ مازمۇنىنا تۇبەگەيلi وزگەرiستەر جاسالعان. شىعارمالار جارقىن مەتافورا, گروتەسك, كوپقىرلىلىق پەن بەينەنىڭ سيمۆولدىق تەرەڭدىگىنە يە. شوقان تولەشتىڭ مۇسىندىك تۋىندىلارى كۇردەلى پلاستيكالىق فورمانى بىلدىرەدى. ولار وزدەرىنىڭ دالەلسىزدىگىمەن, ليريكالىق وتكىرلىگىمەن جانە پلاستيكالىق ورنەگىنىڭ مانەرىمەن قىزىقتىرادى. ءمۇسىنشىنى ادام مەن ول ءومىر سۇرگەن ورتاداعى فيلوسوفيالىق ىشكى جاي-كۇي, وتكەن مەن بولاشاق الەم اراسىنداعى ءارتۇرلى قاقتىعىستار, قاراما-قايشىلىق تاقىرىبى تولعاندىرادى. اۆتور ءوزىنىڭ شىمىر ويىن شەبەر قولدارىمەن سۋرەتكە اينالدىرادى. سۋرەتشى تولەشتىڭ شىعارماشىلىعىنداعى باستى دۇنيە – يدەيا. يدەيادان ول «ويلاستىرىلعان» تۇجىرىمدار جاسايدى: ءوز جۇمىسىندا قولا مەن قالايىنى دانەكەرلەۋسىز ادىسپەن بىرىكتىرىپ, ەرەكشە ءمۇسىن تۋدىرادى. ال «مانون», «انا مەن بالا», «ايلى ءتۇن», «جالعىزدىق» تۋىندىلارىنا نازار اۋدارساق, شوقان تولەشتىڭ ينتەرپرەتاتسياسىنداعى ەڭ قاراپايىم جانە تانىس نارسەنىڭ ءوزى سيمۆولعا دەيىن كوتەرىلىپ, كۇندەلىكتى قاراپايىم مانىنەن اجىراپ, تازا ونەردە جالعاسادى. ەكسپوزيتسيادا كوشپەلىلەردىڭ ەجەلگى تاريحىنا ارنالعان, ەپيكالىق جانە مانەرلى بەينەلەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن «ساق جاۋىنگەرى», «عۇن اتيللا», «توميريس» سياقتى تۋىندىلارى بار.
كۋراتوردىڭ ايتۋىنشا, ش.تولەش قوندىرعىلى پلاستيكادان بولەك, مونۋمەنتالدى ساياباق ءمۇسىنى سالاسىندا دا ءساتتى جۇمىس ىستەيدى. ول – قازاقستاننىڭ ءار ايماعىندا ورناتىلعان بىرقاتار ەسكەرتكىشتەر مەن كومپوزيتسيالاردىڭ اۆتورى. شىعارماشىلىعىنىڭ جاڭا اسۋىندا ءمۇسىنشى ءوز كۇشىن كورەرمەندەرمەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ىزدەپ, يگەرۋگە باعىتتايدى. وتباسى مەن ايەل تاقىرىبىندا ورىندالعان گرافيكا مەن كەسكىندەمە تىلىندەگى تۋىندىلارى كورەرمەندى جان تىنىشتىعىنا بولەمەي قويمايدى. ونىڭ بەينەلەۋىندە, ايەل – تابيعاتىنان وتباسىنىڭ قامقورشىسى, ەر ازاماتتىڭ مۋزاسى. جالپى, ۇيدەگى عانا ەمەس, قوعامداعى اتموسفەرا دا ايەل قاۋىمىنىڭ حال-احۋالىنا تىكەلەي بايلانىستى. ايەل – ءوزىنىڭ وتباسى ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە سۇيىسپەنشىلىك پەن ىنتالاندارۋدىڭ قاينار بۇلاعى, ارقاشان قولداۋشى.
شوقان تولەشتىڭ شىعارماشىلىعى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە تانىمال. شۆەيتساريا, ليحتەنشتەين كنيازدىعىندا, لوندوندا, ەگيپەتتە, ماسكەۋدە وتكەن كورمەلەرگە قاتىسقان. شوقان تولەش ماسكەۋدىڭ «ارت-تسەنتر» ۇيىمىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, تانىمال مادەنيەت قايراتكەرى ز.تسەرەتەلي جەتەكشىلىك ەتەتىن رەسەيدىڭ كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ جوبالارىنا دا ءىز سالعان.
الماتى
