ءبىز بۇگىنگى كۇن رۋحاني قاجەتىڭدى كەيىنىرەك وتەۋى مۇمكىن كەزەڭدە ءومىر سۇرەتىنىمىزدى دە ەسكە الساق, وتكەننىڭ ونەگەسىنە سۇيەنىپ, زامانىندا ايرىقشا قولتاڭبا قالدىرعان تۇلعالار تالىمىنە ورالىپ, وي تۇيگەننەن ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. وسى حابارلاردى جۇرگىزۋ بارىسىندا مەنى «ەسكىشىلدەۋ» دەپ جوعارىعا سىبىرلاۋىق پەن جىبىرلاۋىقتىڭ مىندەتىن اتقارعاندارعا وسى وي جوسىعى تۇرعىسىنان دا پىكىر تۇيۋىنە ابدەن بولادى. ەسەسىنە سول حاباردا اپاي اشىلدى. وزبەكالى جانىبەكوۆتەي حالقىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتىپ, ۋاقىتتىڭ شەڭبەرىنە سىيماعان تۇلعانىڭ قادىر-قاسيەتىن ءار قىرىنان اڭگىمەلەدى. كەشەگى مەن بۇگىنگى تۇلعانىڭ اراجىگىن اشىپ, كەم-كەتىگىمىزدى قولمەن ۇستاتقانداي تالقىلاپ, «تالقانداپ», حاباردىڭ ءون بويىن اجارلاندىرىپ, تامىرىنا قان جۇگىرتتى.
عاينيكەن بيباتىروۆا نەگە ۇلتجاندى, نەگە مەملەكەتشىل, ءتىپتى نەگە قازاقشىل بولدى دەگەن سول زامان ءۇشىن ازاپتى دا ارداقتى ساۋالعا وسى جازبا بويىندا جاۋاپ تاپپاق جولىنا تۇسكەلى وتىرمىن. سول كەزەڭگە ءتان داعدىمەن ەڭبەك جولىن كومسومولدان باستادى. بىراق تەگىندە بار ۇلىق تاربيە ونىڭ جان دۇنيەسىن قىزمەت تالاپتارىنا ساي ساياسيلاندىرا المادى. ۋىزىنان ۇستازعا جارىدى. «ماسكەۋ كورگەن» بيباتىروۆا قاي كەزدە دە الدىنداعى كوشباسشى اسقار تاۋداي اعالارىنسىز ءسوز باستاعان ەمەس. ءومىر جولىندا باعدار بولعان ح.بەكتۇرعانوۆ, ءو.جانىبەكوۆ, م.ەسەناليەۆتەي ارىستاردىڭ دا «اكادەمياسىن» ءبىتىرىپ شىقتى. ءومىرىنىڭ قاي تۇسىندا دا ەل ءۇشىن ەمىرەنىپ ەڭبەك ەتىپ, ەستە قالعان كۇندەر از ەمەس قوي. سونىڭ ءبىرى ديمەكەڭنىڭ ۇسىنىسىمەن, حاسان بەكتۇرعانوۆتىڭ قولداۋىمەن 13 جىلدان استام ۋاقىت جامبىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان كۇندەردىڭ اڭىزى مەن اقيقاتىن سول ءوڭىردىڭ ازاماتتارى ءالى كۇنگە كەۋدە تولى ساعىنىشپەن ەسكە الادى. بۇل عاينيكەن ايدارحانقىزىنىڭ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىن ءبىتىرىپ كەلگەن 1973 جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. ديمەكەڭنىڭ باتاسىن العان سوڭ قاشاندا ءوزىن باستىق سەزىنبەيتىن, قازاقى قالجىڭنىڭ قويماسىنداي حاسان شاياحمەت ۇلى «ۇسىنىسىمدى قابىل العانىڭا راحمەت, بىراق 185 مىڭ حالقى بار وبلىستان ەكى كانديداتقا جۇمىس تاۋىپ بەرە الماي جۇرەر مە ەكەنبىز؟» دەگەن ازىلمەن قارسى الادى. ەكىنشى كانديدات عاينەكەڭنىڭ جولداسى, وتاعاسى, بىلىكتى عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قاميت ايتحوجين ەدى. ءازىل دەپ وتىرعانىمىز بەكەر ەمەس. ادەتتە پارتيا قىزمەتىندەگى ادامداردىڭ بۇل قاسيەتى ايتىلا قالسا, جەڭىلتەكتىك كورىنەتىن. الايدا جامبىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى حاسان شاياحمەت ۇلى بەكتۇرعانوۆتىڭ اتاعى جەر جارا تۇرىپ, سونشالىقتى كىشىلىك پەن كىسىلىكتى قاتار ۇستاعان, قاجەت جەرىندە شوپىرىمەن دە ازىلدەسە بەرەتىن ازامات بولعانىن كوزىن كورگەندەر كوپ ايتادى. راسىندا, شەرحان مۇرتازانىڭ وبلىسقا ساپارشىلاعان قالامگەر ارىپتەستەرىنە «حاسەكەڭمەن كەزدەسكەندە بايقاپ سويلەڭدەر, ول كىسى ادەبيەتتى وتە جاقسى بىلەدى» دەگەن ەسكەرتۋى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. قالاي بولعاندا دا ول كەزدەگى حاتشىلاردىڭ باسىم بولىگى ويعا كەنەن, سوزگە شەشەن, ونەر, ادەبيەت تۋرالى تۇسىنىگى تەرەڭ بولاتىن. ولار ەل باسقارعان ادام ەڭ الدىمەن يدەولوگ بولۋى كەرەك دەگەن قاعيدانى قاتاڭ ۇستاناتىن. وسىنداي رۋحاني دەڭگەيى جوعارى باسشىعا سەرىك بولۋ قايدان وڭايعا سوقسىن. باقىتىنا وراي پارتيالىق جۇمىستا تاجىريبەسى ءالى تولىسا قويماعان بيباتىروۆا وسى قازانعا ءتۇستى, قازان ەمەس-اۋ, قازىناعا كەزىكتى. 13 جىل بويىنا سول قازىنانى ورتايتپاۋمەن اينالىستى. بۇل جىلدار وبلىس رۋحانياتىنىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭىنە اينالدى. «ايشا ءبيبى», «قاراحان» كەسەنەلەرى قالپىنا كەلتىرىلدى. جەرگىلىكتى جەردەن, اۋدانداردان انسامبلدەر ءورىپ شىعىپ, حالىق قازىناسىنىڭ اۋزى اشىلدى, حالىق اندەرى مەن بيلەرىن دامىتۋ كەڭ قانات جايدى, جاڭا ساپاعا كوتەرىلدى. اتاقتى «الاتاۋ» ءانسامبلىنىڭ, ايگىلى ءۇش تريونىڭ اتى اسپاندادى. التىنبەك قورازباەۆتىڭ كونسەرۆاتوريانىڭ ديريجەرلىك فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەن كەزى. حاتشى 25-تەگى جاس جىگىتكە «الاتاۋعا» كوركەمدىك جەتەكشى بولۋعا ۇسىنىس جاسايدى. التەكەڭنىڭ ەسىل-دەرتى ديريجەر بولۋ. ات-تونىن الا قاشادى. الايدا ونەر ادامىمەن ءوز تىلىندە سويلەسەتىن, تالانتتى تاپ باسىپ تانيتىن عاينەكەڭ تەپسىنىپ تۇرعان جاس تۇلپاردىڭ «جىنىن» قاعىپ الىپ, ساباسىنا تۇسىرەدى. ءسويتىپ, بۇگىندە ەل تانىعان ونەرپازدىڭ جولىن اشقان دا عاينەكەڭ ەدى. ونىمەن قويماي «ساعىنىش سازدارى» اتتى كىتابىن دا شىعارىپ, قاناتتاندىرادى. التەكەڭ دە بۇل كىسىنى «ونەردىڭ وكىل اپكەسى» دەپ اتاپ كەتتى. سودان بەرى قازاقتىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارىنىڭ وسى وبلىستىڭ ەركەسى مەن سەركەسىنە اينالماعانى كەمدە-كەم شىعار. اتاعى جەر جارعان ە.سەركەباەۆ, ب.تولەگەنوۆا, ن.تىلەنديەۆتەرگە دەيىن عاينەكەڭە تەلەفون شالىپ سويلەسپەسە, يا ءبىر كەلىپ كەتپەسە, كوڭىلى ورنىنا تۇسپەس ەدى. ال ەندى نۇراعانىڭ وبلىسقا كەلگەن ءار ساپارى – ءبىر كىتاپقا حيكايا.
تەگىندە بار تەگىن بولسىن با؟ اكەسى ايدارحان ەرتە جاسىنان اتقا ءمىنىپ ۇجىمشار باسقارعان. اناسى اجارحان بار بولمىسىمەن اجارلى دەسە اجارلى ەدى. كونە جىرلاردى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جاتقا سوعاتىن, ءوزى دە ولەڭ جازاتىن كوكىرەگى قازىنا بولعان. كەيىنىرەك ءوزى دە قولىنا قالام تيسە ويلارىن مارجانداي ەتىپ تۇسىرەتىن ادەتىمەن: «...مەنىڭ ادەبيەتكە, مادەنيەتكە, ادەمىلىككە جاقىن جۇرەتىنىمنىڭ سىرى انام اجارحانعا بايلانىستى-اۋ دەيمىن. ...كەيدە ءبىر تۇڭعيىق ويلارعا تۇسكەنىمدە: شىركىن, اناشىم سول ۋاقىتتا وقىسا, توقىسا, شيەتتەي بالا-شاعا, بىزدەر مازاسىن الماساق, ۇلكەن ونەر يەسى بولار ما ەدى دەپ ارماندايمىن» دەپ جازدى. ونى ايتاسىز, ءوزى تۋىپ-وسكەن بورلىتوبەنىڭ تۋماسى, بەلگىلى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ قيىن زاماندا كۇنكورىس قامىمەن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە ءدارىس وقىپ جۇرگەندە عاينيكەننىڭ سىزىلتىپ سكريپكا تارتىپ جۇرگەنىن كورۋى دە – ءبىر قىزىق دەرەك. ونىڭ ۇستىنە ورتالىق تەلەارنادان «جاستار جۇماسى» دەگەن تىكەلەي ەفيردى دە جۇرگىزگەن. بوزبالا كۇنىنەن وسىنداي رۋحاني تانىم, تۇيسىكپەن اۋىزدانعان ونىڭ ۇلت رۋحانياتىنا جان-تانىمەن قىزمەت ەتۋى دە ەش تاڭسىق بولماسا كەرەك. ءومىرىنىڭ باي مازمۇن مەن ماعىناعا تولى بولۋىنىڭ سىرى دا حالقىمىزدىڭ ءىرى تۇلعالارىمەن بىرگە ءجۇرىپ, سولاردان العان ءتالىم مەن تاعىلىمدا جاتىر. مىنا ءبىر جايت وسى ويىمىزعا سەرپىن بەرەر ەدى.
كەنەن ازىرباەۆتىڭ 90 جىلدىعىن وتكىزۋ جونىندەگى مەرەيتوي كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى قاسىنا قورداي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كراۆچەنكونى ەرتىپ, اقساقالعا كەلەدى. قاريا ارقاسىنا 12 قۇس جاستىق قويىپ, كەۋدەسىن كۇمىس ساقالى جاۋىپ, البىراپ وتىر ەكەن. اۋەلدە قالاقتاي قارا قىزدىڭ سۇرقىنا سۇيسىنە قويماعان اقساقال: «قاراعىم, 80 جىلدىعىمدا تويدىڭ سوڭى توبەلەس بولىپ, توپالاڭعا اينالىپ ەدى. سەنەن گورى ەستىلەۋ بىرەۋ تابىلمادى ما؟» دەپ اڭگىمەگە اسا قۇلىق بىلدىرە قويمايدى. قىسقاسى, كەشەگى سال-سەرىلەردىڭ سوڭعى سارقىتى كەنەكەمنىڭ تويىنا ماسكەۋدەن كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ.ماركوۆ, ش.ايتماتوۆ باستاعان جازۋشىلار, التى الاشقا ساۋىن ايتىپ, تورتكۇل دۇنيەنىڭ دۇلدۇلدەرى قاتىسىپ, عاجاپ وتەدى. تويدىڭ داڭقى, داقپىرتى الىسقا كەتەدى. كەنەكەم توي وتكەن سوڭ كوڭىلى ورنىنا ءتۇسىپ, «مەنىڭ قايراتكەر قارا قىزىمدى شاقىرىڭدار» دەپ, ءبىر قويىن سويىپ, موينىنا التىن القا ساعات تاعىپ, باتاسىن بەرەدى. سودان 1984 جىلى 100 جىلدىعىندا سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ءو.جانىبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن اقىننىڭ تۋعان اۋىلى كيروۆ اتىنداعى ۇجىمشاردا مۇراجايى اشىلادى.
عابەڭنىڭ كوز جاسى
پارتيا, كەڭەس قىزمەتى – ساياسي قىزمەت. شەڭبەردەن شىعىپ, بۇرا تارتا المايسىڭ. ءتىپتى جاستار ۇيىمىن باسقارساڭ دا «كومسومول كۇشى – پارتيا باسشىلىعىندا» دەپ تىرپ ەتكىزبەيدى. جاستار باسىلىمىندا ۇزاق جىلدار ىستەگەندە وسى ايداردىڭ قىزىعىن كورگەننىڭ ءبىرىمىز. ودان ءارى كەتسە پارتيالىق باقىلاۋ دەگەن جانە بار. بۇل ەندى ءسىزدى بايلاپ ۇستايتىن ورگان, ونىڭ قىراعى كوزىنەن, قۇرىعىنان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. قىسقاسى ساپتىاياقتىڭ سابىنا دەيىن قاراۋىل قويىپ قويعان. عاينەكەڭدەر سونداي ورتادا ءجۇرىپ تە ەلگە, ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ جولىن تاپتى. ۇلتتى ساقتاپ قالۋ جولىنداعى كىسىلىك كەيپىن, ەلدىك بولمىسىن جوعالتپادى.
1973 جىلى الماتىدا وتكەن ازيا جانە افريكا ەلدەرى فورۋمىنا قاتىسقان جاپونيا جازۋشىلارى جامبىلعا كەلەدى. دەلەگاتسيانىڭ باسشىسى – كلاسسيك عابەڭ, عابيت مۇسىرەپوۆ. وبلىستىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى قىزمەتىنە ەندى كىرىسكەن كەزى. سونداعى ءبىر توسىن ءساتتى كۇندەلىگىنە ءتۇرتىپ قويىپتى.
«مىناداي ءبىر قىزىق وقيعا بولدى. ريمنەن جۇلدە الىپ كەلگەن ابسەنت دەگەن جۇيرىكتى كورۋگە لۋگوۆوي اۋدانىنا باردىق. جالدارى كۇنگە شاعىلا جالت-جۇلت ەتكەن سايگ ۇلىكتەر الدىمىزدان شاپقىلاپ وتكەندە, نەگە ەكەنىن قايدام, تۇلپارلاردىڭ ادەمىلىگى مە, جوق جاس كەزىندەگى ءبىر ۋاقيعالار ەسىنە ءتۇستى مە, بيىكتەن جەرگە قاراپ تۇرعان عابەڭ كوزىنە جاس الدى».
بۇدان نە تۇيۋگە بولادى؟ شەتەلدىڭ يگى جاقسىلارى قاتىسقان ءىس-شارانىڭ تەك ىڭ-شىڭسىز ءوتۋىن عانا ويلاۋعا قابىلەتتى, قالىپتان شىقپايتىن قاتاڭ پارتيا قىزمەتكەرى بولسا, وسىنداي ءساتتى بايقاپ, كوڭىلى بوسار ما ەدى؟ قويشى ءوزىمىزدىڭ عابەڭ عوي دەپ, قوناقتاردىڭ قاس-قاباعىن باعىپ, قاققان بولار ەدى. جوق ولاي ەمەس, وعان عابەڭ قىمبات. قانىندا بار قاسيەت ءبارىن بايقاتىپ تۇر. الگىندە ايتقانىمىزداي, ول كەزدىڭ حاتشىلارىنىڭ باسىم بولىگى وسىنداي بايقامپاز, تالعامپاز ەدى.
بىردە سەمەيدە «انت» دراماسى ساحنالانعاندا, تاحاڭنىڭ, ت.احتانوۆتىڭ سەمەي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەكەيباي قاشاعانوۆتىڭ ەڭكىلدەپ جىلاعانىن ايتقانى ەسىڭە تۇسەدى. كەيدە ويلايمىن: بۇرىنعىنىڭ باسشىلارىندا باۋىرمالدىق قاسيەت باسىمداۋ بولدى ما ەكەن؟ بۇلاردىڭ ەلگە ەتەنە بولاتىنى سول ەلدىڭ بولمىس-ءبىتىمى ونەر, مادەنيەتىنە جاقىن ەدى. جاقىن دەگەن جاي ءسوز عوي, بەرىلىپ, جانىمەن جۇمىس ىستەيتىن. سونداعى ماقساتى بىرەۋ: ۇلتتىق كەمسىتۋشىلىكتەر, ادەت-عۇرپىڭدى قىسپاققا الۋ, ونەرىڭدى دە, مادەنيەتىڭدى دە ۇلتتىق سيپاتىنان ايىرىپ, سوتسياليستىك سارىنعا سالىپ جىبەرەتىن سۇرقيا ساياساتپەن كۇرەسۋ ارقىلى ءوز قالپىڭدى ساقتاپ قالۋ. وسى قاسيەتتى قازىرگى جاڭا قازاقستاننىڭ جاس شەنەۋنىكتەرىنىڭ بويىنان دا كورۋگە ءۇمىتتىمىز عوي. الدىمىزدا بولعان مۇنداي مەكتەپ ۋاقىت اعىمىنا قاراي جاڭعىرىپ, ۇلتقا قىزمەت ەتۋ كونتسەپتسيالارى جاڭا شەشىمدەر تاۋىپ جاتۋعا ءتيىس. ءبىزدى جاھاندىق, توبىرلىق مادەنيەتتەن دە قۇتقاراتىن – وسى ۇستانىم. عاينيكەندەر ەركىندىكتىڭ ءيسى دە جوق زاماندا ءنابارى 30 بەن 40 جاستىڭ جالىنان ەندى ۇستاعان ەدى. ولار وسى جاستىڭ وزىندە ج ۇلىمىر جۇيەمەن جاعالاسىپ ءجۇرىپ-اق ۇلتتى قۇتقارۋشىلار دەڭگەيىنە كوتەرىلە ءبىلدى.
«مويىنقۇمدا اۋىلىم»
«بايقادام» رومانىنىڭ اۆتورى, بەلگىلى جازۋشى ءوسپانالى يماناليەۆتەن «بيباتىروۆانى جامبىلعا وسى ەلدىڭ باعى ءۇشىن جىبەرگەن عوي» دەگەن سۇڭعىلا ءسوز قالىپتى. راسىندا, وبلىستىڭ زيالى قاۋىمىن بىلاي قويعاندا, بۇل وڭىرگە ەلدىڭ تۇسىنە عانا كىرەتىن تۇلعالار دا ءجيى ساپارشىلايتىن. نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ التىنبەكتىڭ «ساعىندىم كەنەن اتامدى» ءانىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ قايتۋىنىڭ ءوزى – ءبىر ەسىلگەن ەسسەنىڭ تاقىرىبى. ايگىلى ءشامشىنىڭ ساپارى ءالى كۇنگە اڭىز. ءبىر كۇنى شىمكەنتكە جولداستارىمەن جولاۋشىلاپ بارا جاتقان ءشامشى جامبىلعا كەلگەندە ء«اي, مۇندا عاينيكەن وتىر عوي, قالاي اتتاپ كەتەمىز؟» دەپ تالتۇستە حاتشىنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە ساۋ ەتە قالادى. حاتشىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. قۋاناتىنداي-اق ءجونى بار. پورتۋگالياداعى ونەر ساپارىنا مويىنقۇم اۋدانىنىڭ ونەرپاز جاستارىن دايىنداپ, ابىر-سابىر بولىپ جاتقان شاق. ابدەن ريزا كوڭىلمەن اتتانعان قوناقتارعا, ونىڭ ىشىندە شامشىگە عاينيكەن ءبىر بۇيىمتاي ايتادى. الىس ساپارعا تۇڭعىش شىعىپ بارا جاتقان جاستاردى قاناتتاندىرۋ ءۇشىن ءبىر ءان كەرەك. ءشامشى كۇندە كەلە بەرمەيدى. ءان بولعاندا دا مويىنقۇمعا ارناپ جازۋ كەرەك. شاكەڭ سوزگە كەلمەستەن, «شىمكەنتتەن قايتاردا ءان دايىن بولادى» دەيدى. ايتقانداي, كوپ ۇزاماي «مويىنقۇمدا اۋىلىم» ومىرگە كەلەدى. ءسوزىن سابىرحان اسانوۆ جازادى. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, بۇل ءان بىردەن حيتكە اينالادى. قىزۋقاندى پورتۋگال جۇرتى ءاندى بىردەن ايتىپ كەتەدى. ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلدىڭ گيمنى دەپ تە قابىلداعاندار بولىپتى. ءاننىڭ ەل ىقىلاسىن وياتىپ, تانىمال بولعانى سونشا ورىستىڭ «كالينكاسىنان» بۇرىن ورىندالاتىن بولعان. ءتىپتى جەرگىلىكتى باسىلىمداردا «پورتۋگاليادا ۇيقى جوق» دەگەن ماقالانىڭ جازىلۋىنا دا سەبەپ بولعان ءاننىڭ داڭقى ەل باسشىسى, كەڭەس وداعىنىڭ ۇلكەن دوسى, ءوزى جازۋشى ءارى سۋرەتشى, «لەنين» وردەنىمەن ماراپاتتالعان الۆارۋ كۋنيالدىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. اناۋ-مىناۋ جەرگە وڭايلىقپەن جولى تۇسە بەرمەيتىن, ون ويلانىپ, توقسان تولعانىپ, قاپتاعان كۇزەتشىسىمەن عانا باراتىن كومپارتيا باسشىسى ساۋ ەتىپ جەتىپ كەلەدى. مويىنقۇم جاستارىمەن كەزدەسەدى.
سونىمەن ەلىنىڭ ءار قيىرىنا-قىرعا دا, سىرعا دا ءان ارناپ, اتى اسپانداپ تۇرعان شاكەڭنىڭ قۇمعا ارناعان ءانى دە وسىلايشا شەكارا اسىپ, شالقىدى. شىنىندا دا, مويىنقۇمنىڭ ءبىر قۇدىرەتى بار. قۇم دەمەكشى, پروزاسىنان ساز ەسەتىن, «اق شاعىلدارى ءان سالاتىن» ورالحاننىڭ مويىنقۇمعا ارنايى جولساپاردان قارا ماقالا ەمەس, «قۇم مىنەزى» دەگەن عاجاپ حيكايات جازىپ قايتقانى دا ەستە. قۇمىنا دەيىن قاسيەت, كيە قونعان بۇل وڭىرگە كىمدەردىڭ تابانى تيمەدى دەيسىڭ. ءتىپتى سۇم سولجەنيتسىندى دا «باۋىرىنا باسقان» بۇل ولكە. ايگىلى جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ ءومىرىنىڭ دە كوپ كۇندەرى دە وسى ەلمەن ەتەنە ءوتتى. «مالدى سىيلاڭدار قاراقتارىم, مالدى سىيلاساڭدار, ادام بولاسىڭدار» دەپ وتىراتىن ايگىلى جازىلبەك قۋانىشباەۆپەن ەكەۋىنىڭ سىيلاستىعى دا ءبىر توبە. ارينە, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ايتباي نازاربەكوۆتى, ايگىلى ەكەيباي قاشاعانوۆتىڭ ءىنىسى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ءبيلىباي قاشاعانوۆتى ەسكە الماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. عاينەكەڭنىڭ رۋحاني مۇراتتاسى ايتەكەڭ ونەر, ادەبيەت ادامدارىمەن سىرلاس, پىكىرلەس بولدى. شامشىگە «جيگۋلي» مىنگىزەتىن دە وسى كىسى. ول كەزدە بۇل – ماشينەنىڭ تورەسى. قايران شاكەڭ, كىسىنىڭ قولى جەتپەس سول ارعىماعىن دا ەلدىڭ وزىنە مىنگىزىپ كەتەدى. تەمىر توزادى, ونەر وزادى دەگەن – وسى.
«جولداس بيباتىروۆا!»
ءبىر وبلىستىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋدە ءبىر مينيسترلىكتىڭ مىندەتىنە جەتەعابىل جانكەشتى جۇمىس جاساعان كىسى جوعارى جاقتىڭ نازارىنان تىس قالۋشى ما ەدى. 1986 جىلى الماتىعا مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ورالدى. پەشەنەسىنە ونەردىڭ ءوز ادامى وزاعاڭمەن قىزمەتتەس بولۋ باقىتى بۇيىرىپ تۇر ەكەن. بۇل ءوزى كۇندە ءتىرى ارىستاننىڭ الدىنا بارىپ قايتۋمەن بىردەي ەدى. ۋاقىتپەن ساناسۋ جوق, ءتارتىپ قاتاڭ. قاتاڭ بولعانى سونشا, ءتىپتى وتاعاسى قاميت اعا جۇدىرىقتاي جاناردى قىزمەت ورنىنا كەلىپ, ەمىزىپ الىپ كەتەتىن كۇندەر دە بولعان. بىراق وزاعاڭ سىرت كوزگە قانشا سۋىق كورىنسە دە, جانى جىلى ەدى. جۇمىس ىستەگەن ادامنان مەيىرىمىن ايامايتىن. ەل دەگەن ادامعا ەمىرەنىپ تۇراتىن. «ونىڭ ماڭىندا قوشامەتشىلەر ەمەس, ءىس ادامى جۇرەتىن. جالپى, ونىڭ تابيعاتىندا كەڭسەشىلدىك, تورەشىلدىك بولمايتىن» دەپ اكادەميك سەرىك قيراباەۆ جازعانىنداي, وزاعاڭنىڭ وسى وزگەشەلىگى قاعىلەز قىزمەتكەردىڭ جانىنا جاستاي ءسىڭىستى بولىپ قالدى. بۇل ەندى جامبىل مەكتەبىن ودان ءارى بايىتىپ, مازمۇندى جۇمىس ىستەدى. ۇلت مادەنيەتىن كوتەرۋگە جاسالعان رەفورمالىق باعىتتاعى جۇمىستاردى ايتساق, الىستاپ كەتەمىز. ەندى اتقا ءمىنىپ, جىگەرىن جانىپ كەلە جاتقاندا, جانىبەكوۆ پەن ەركىنبەكوۆتەر قىزمەتتەن كەتكەن سوڭ ءىستىڭ ءمانى دە, ءسانى دە كەلمەي, ءوز جان قالاۋىنا لايىق ەمەس قىزمەتكە بارۋىنا تۋرا كەلدى. ول باياعى اتىنان ات ۇركەتىن, اسىرەسە قالام ۇستاعاندارعا جاقسى تانىس, ۇلت تاريحىن جاۋىپ-جاسقاۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالماعان ءباسپاسوز قۇپياسىن ساقتاۋ كوميتەتى, ياعني ليتو. عۇمىرى كوپكە ۇزاماعان وسى مەكەمەدەن وداقتىق دارەجەدەگى زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەن ءبىرجولا بوسادى.
90-جىلداردىڭ باسىندا الماتىدا باي-باعىلانداردىڭ ۇيقىسىن قاشىرىپ, كوز قۇرتىنا اينالعان ءبىر مەكەمە بولدى. ول – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ «عالىمدار ءۇيى». كەشەگى قانىش, الكەيلەردىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان جەر, كيەلى شاڭىراق. وسى ءبىر جامانات شاقىرعان حابار جاقىنداي تۇسكەن كۇندەردە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ومىرزاق سۇلتانعازين بيباتىروۆانى «عالىمدار ۇيىنە» ديرەكتورلىققا شاقىردى. بۇل دەر كەزىندە ويلاستىرىلعان وڭ شەشىم ەدى. ويتكەنى ونى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن سوعان لايىقتى بەدەل كەرەك بولدى. سول تاڭداۋدىڭ وسى كىسىگە تۇسكەنىن قاراساڭىزشى.
زەينەتكە شىعىپ ەندى دەمالسام دەگەن ارمان قاڭعىپ قالدى. قاي ىسكە دە اقىل-پاراساتىن قوسىپ, جانىن سالا كىرىسەتىن اپاي قورقاۋلاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, قۇردىمعا كەتكەلى تۇرعان وردانىڭ قايناپ تۇرعان قازانىنا ءتۇستى دە كەتتى. ۇلت الدىنداعى امانات, وزىنە ارتىلعان سەنىم ەسكە تۇسكەن سايىن باياعى جاس كۇنىندەگى قايراتىن شاقىرىپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. رۋحاني داعدارىس پەن كۇيزەلىستى اياۋسىز باستان كەشىپ جاتقان شىعارماشىلىق ۇيىمدار مەن تالانتتى تۇلعالار وسى جەردەن پانا تاپتى. ءتىپتى الەمدىك دەڭگەيدەگى شىڭعىس ايتماتوۆ باستاعان ايماڭداي الۋان دارىندار دا وسى ورتادان تابىلدى. بۇل تەك بۇرىنعىداي اندا-ساندا عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتەتىن جەردەن گورى پىكىرلەسەتىن, وي توعىستىراتىن, كەڭەسەتىن رۋحاني-تانىمدىق ورتاعا اينالىپ شىعا كەلدى. وسى ويىمىزدىڭ دالەلى سول كۇندەردە اتاقتى اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ: «...بۇل جەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى رۋحاني ءنار الاتىن ءبىر وتاۋ – ۇلتتىق عىلىم اكادەميامىزدىڭ «عالىمدار ءۇيى». مەرزىمى تولار-تولماستا «جوعارعى» جاق پارتيا قىزمەتىندەگى عاينيكەن ايدارحانقىزىنىڭ زەينەتكەرلىك دەمالىسقا كەتۋىنە «قامقورلىق» جاسادى دا, ءومىر بويى قىزمەت ىستەپ قالعان, كۇش-قايراتى جەتەرلىك العىر كىسى ءتورت قابىرعاعا قاراپ وتىرا الماي, ءساتى تۇسكەندە, اكادەميا باسشىلارىنىڭ شاقىرۋىمەن وسىندا ديرەكتور بولۋعا كەلىسكەن ەدى. سودان بەرى اكادەميانىڭ «عالىمدار ءۇيى» باياعى كەزدەگى جازۋشىلار وداعىنىڭ اق ورداسىنىڭ نەمەسە زاماننىڭ ءتۇزۋ كەزىندەگى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جۇگىن ارقالاپ, ەكونوميكالىق اعىستار تولقىنىنىڭ استىندا قالعان اقىن-جازۋشى, ونەر قايراتكەرلەرىمەن, جاس تالانتتارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ءان مەن جىر كەشتەرى – ايتەۋىر قۇداي كوكىرەگىنە بەرگەن ساۋلەدەن باسقا اقشالاي بايلىعى جوق اقىن, ءانشى, كومپوزيتوردىڭ ءبارىن پانالاتاتىن, «قۇدايدىڭ ۇيىندەي» جانىڭدى تازارتاتىن جىلى ۇياعا اينالدى» دەپ جازعانى بار ەدى. ال ەندى يليا جاقانوۆ بۇل سارايدى ءبىر كەزدەردە ورىس قوعامىن گۇلدەندىرگەن «موگۋچايا كۋچكاعا» تەڭەپ, التىن وردامىز دەدى. شىنىندا, ءوزىمىز وسى العاۋسىز پىكىرلەردىڭ ءبارىنىڭ دە كۋاسى بولدىق اپايدىڭ اتاقتى اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆتى قايتا ءبىر ءان سالىپ, ەل الدىنا شىعۋعا قالاي كوندىرگەنى دە ەسىمىزدە. كەشتى اشىربەك سىعاي جۇرگىزدى. جالپى, وسى ورتاداعى ءىس-شارالاردىڭ بىردە-بىرىنەن قالىس قالماي, «الماتى اقشامى» ونىڭ رۋحاني شەجىرەسىن جاساپ وتىردى. قىسقاسى, ەل كەلەشەگى ب ۇلىنعىر كەشەگى ءبىر كۇندەردە راحمانقۇل بەردىباەۆ حالىق ۋنيۆەرسيتەتىن عىلىمي ورتانىڭ تانىمدىق مەكتەبىنە قالاي اينالدىرسا, بۇل وردا دا حالىقتىڭ جانسارايى قىزمەتىن اتقاردى. يليا مەن قايرات, اقسەلەۋ مەن جانىبەكتىڭ قايتالانباس حابارلارىنىڭ دا جاڭعىرىعى بولا ءبىلدى دەسەك ارتىق ەمەس. «قولىنان جاقسىلىق جاساۋدان باسقا دانەڭە كەلمەيتىن» (م.ەسەناليەۆ) جاقسىنىڭ جارىعى دەگەن – وسى. ءتىپتى رەتى كەلگەندە جوعارى جاقتىڭ اپايدى مەرزىمىنەن بۇرىن زەينەتكە شىعارىپ جىبەرگەنىنە كوپ جىلدان سوڭ ەندى العىس ايتۋدىڭ دا ءساتى كەلىپ تۇر.
العىس دەگەننەن شىعادى, ەسىمە ەسكىنىڭ ءبىر ەستى ءسوزى ءتۇسىپ وتىر.
ءبىز قازىر كوممۋنيستىك پارتيا كەزەڭىن كوپ سىناپ جاتامىز. سىناعان دۇرىس, ارينە. وتكەننەن ساباق الۋ, تاعىلىم ءتۇيۋ ءۇشىن كەرەك. ال ەندى سول زاماننان قالعان, قازىر سوزدىك قورىمىزدان الىستاعان «جولداس» دەگەن ءبىر جاقسى ءسوز بار ەدى. ماياكوۆسكي, ساكەن ت.ب شىعارمالارىن بىلاي قويعاندا, عابەڭ دە ءبىر اڭگىمەسىندە وسى سوزگە ءىشى جىلىپ جازادى عوي. ءتىپتى ءاربىر پارتيا مۇشەسىنە جينالىس سايىن قاراتىپ ايتىلاتىنى دا ەسىمىزدە. جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەگى باسشىلاردىڭ سەزد, پلەنۋمداعى باياندامالارى باسىلىمداردا «بالەنشەەۆ جولداستىڭ بايانداماسى, ءسوزى» دەپ بەرىلەتىن. قالاي دەگەندە دە پارتيانىڭ جويقىن جينالىستارىنىڭ بويىنا جىلۋ جۇگىرتەتىن ءسوز بۇگىندە ارحايزمگە اينالسا دا, ودان رەسميلىكتەن گورى كىسىگە دەگەن ءىلتيپات لەبى ەسىپ, قىزمەتتىك ەتيكانىڭ, مادەنيەتتىڭ نىشانى بايقالىپ تۇراتىن. بيباتىروۆا دا مارتەبەلى مىنبەرلەرگە تالاي مارتە وسى العىس, قۇرمەت ورنىنا جۇرەتىن جاقسى سوزبەن كوتەرىلدى. بۇگىندە سول جولداس نەگە جازىقتى بولدى؟ ايتپاعىم, قازىرگى مىرزا, حانىم دەگەن جاساندى سوزدەر ومىرگە ءسىڭىستى بولماي جاتقاندا, ونىڭ ورنىنا «جولداستى» قولدانۋ جانىڭا الدەقايدا جاقىن كورىنەدى.
ءبىز بىلگەندە كوكتەي شولىپ, جەلە جورتىپ جازعانداعى جولداس بيباتىروۆانىڭ بولمىسى وسى.
كەنەكەمنىڭ توقسان جاسىندا عاينيكەن قىزىنا بەرگەن باتاسى قابىل بولىپ, بۇگىندە ول توقساننىڭ تورىنە شىعىپ, ەل اناسىنا, حالىق قايراتكەرىنە اينالدى.
قالي سارسەنباي
