شىعارما تاعدىرىن وقىرمان شەشەدى

جەڭىمپاز ەسىمىن جاريالاماس بۇرىن م.اۋەزوۆ مۋزەي ۇيىن­­دەگى ماراپاتتاۋ راسىمىنە جي­­­­نال­عان جوبا مۇشەلەرى بيىل­عى­ ءۇشىنشى ماۋسىمنىڭ ەرەكشە­لى­گى تۋرالى ءار قىرىنان اڭگىمەلە­دى. م.اۋەزوۆ مۋزەي ءۇيىنىڭ ديرەك­تورى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى دي­رەك­تورىنىڭ ورىنباسارى ديار قوناەۆ قالامگەرلەرگە قولداۋ بىلدىرگەن ەرىكتى ازاماتتاردىڭ قا­يىرىمدىلىعىن, مادەني-اعار­تۋ مىندەتىن ارقالاپ, ادەبيەت پەن ونەرگە بايلانىستى عىلى­مي قۇن­­دىلىقتاردىڭ ۇياسى بولىپ وتىرعان ۇلى جازۋشى ءۇيى­نىڭ ەرەكشە مارتەبەسىمەن قا­بىستىرا اڭگىمەلەدى. ال باس دە­مەۋشى «Freedom شاپاعات» كور­پوراتيۆتى قورىنىڭ پرە­زيدەنتى باعلانا مۋسينا قور­دىڭ قولداۋى مەن جوبانىڭ ما­ڭى­زىنا توقتالدى. جوبا اياسىن­دا جەڭىسكە جەتكەن قازاق قالام­گەر­لەرىنىڭ شىعارمالارىن وز­گە تىل­دە سويلەتىپ جۇرگەن «Zerde Publishing» باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى دانيار جاباەۆ Mecenat.kz ىرىكتەگەن اۆتور مەن باسپانىڭ اراسىنداعى كەلىسىم-شارت ماسەلەسىن تارقاتىپ ايتىپ بەردى. ال ادەبي بايقاۋدى ءۇشىنشى رەت وتكىزىپ وتىرعان جوبانىڭ ­اۆتورى ەرلان اسقاربەكوۆ «ادە­بي سىيلىقتى قالاي الۋعا بولادى؟» دەگەن ەڭ ماڭىزدى سۇراق­تىڭ توڭىرەگىندە بايقاۋدىڭ شارت­تا­رى مەن تالابىن ءتۇسىندىردى.

«بايقاۋ وسىمەن ءۇشىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعاندىقتان, بۇ­گىنگى قازاقستان ادەبيەتىندەگى جە­ڭىس رەتسەپتىسىنىڭ ءۇش سيپاتى ايقىندالدى. ءبىرىنشىسى, ارينە, كاسىبيلىك. قالامگەردىڭ تالان­تى. ەكىنشىسى, شىعارمانى بايقاۋ­عا ۇسىنباي تۇرىپ, بىرنەشە قاي­تارا وقىپ, تالاپ-ەرەجەگە ساي­كەس بىرنەشە رەت قايتالاپ جازىپ شىعۋ قاجەتتىلىگىن تالماي ايتۋمەن كەلەمىز. ال ەڭ باستىسى, جالپى حالىقتىڭ داۋىس بەرۋى شىعارما تاعدىرىن شەشەدى. جە­ڭىمپازدى وقىرمان ءوزى انىق­تايدى. ارينە, مۇندايدا تامىر-تانىستاردى جاعالاپ, «جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ» جەڭىمپاز بولعىسى كەلەتىن ەسكى ادەت تە بوي كورسەتپەي قالمايدى. بىراق ءبىز ءۇشىن ادالدىق ءار كەز الدا جۇرەدى, ادىلدىك بارىنەن قىمبات. سەبەبى ادەبيەت قايتكەن كۇندە دە كاسىبي دەڭگەيگە كوتەرىلۋ كەرەك», دەيدى ەرلان اسقاربەكوۆ.

ە.اسقاربەكوۆ ءۇش جىلدان بەرى جوباعا بەلسەندى قولداۋ ءبىل­دىرىپ كەلە جاتقان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە العىس ءبىلدىردى. جوبا جەتەكشىسى ادەبي بايقاۋدىڭ بۇلجىماي­تىن قاعيدالارىمەن دە تانىس­تىرىپ ءوتتى. تاۋەلسىز بايقاۋ ۇيىم­داستىرۋشىلارىنىڭ مەملە­كەت­تىك ورگانداردان سۇرايتىن جال­عىز قالاۋى – اقپاراتتىق قول­داۋ. بايقاۋدا جاسىرىن جانە اشىق مۇددەلەر قاقتىعىسى بولماس ءۇشىن قازىلار القاسى بولمايدى. بايقاۋدىڭ ناتيجەسى وقىر­ماندار داۋسى ارقىلى انىق­تالاتىنى باستى ەرەكشە­لىگى رەتىندە بەلگىلەنگەن. سول سەبەپتى ءار وقىرماننىڭ داۋ­سى مۇقيات تەكسەرىلەدى. قولجازبا شى­عارمالاردى سارالايتىن ءار سۋپەرريدەردىڭ شەشىمى دە دەربەس جۇرگىزىلەدى. ەكى كەزەڭنەن تۇ­­را­تىن ىرىكتەۋگە سۋپەرريدەر رە­­تىن­دە قاتىسىپ, ەكىنشى كە­زەڭ­­گە وتكەن رومانداردى وقىپ, تا­رازىلا­عان – بەلگىلى جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك ونلاين بايلانىسقا شىعىپ: «قول­جاز­با­لاردى قولى­ما بەر­گەندە, مەنەن ۇيالى تەلە­فوندى الىپ قوي­دى. ينتەرنەت بولعان جوق, شى­عارما اۆتورلارىنىڭ كىم ەكە­نىن ايتقان جوق. الدىمدا قول­جازبا, جازۋ ۇستەلى جانە قا­عاز-قالامىم عانا بولدى. مەن ءوزىمنىڭ شىعارماشىلىق تۇي­سىگىم بويىنشا بارىنشا ءادىل باعا بەردىم عوي دەپ ويلايمىن. ۇيىمداستىرۋشىلار تارا­پى­نان «مىنانداي باعىتتاعى شى­عارماعا داۋىس بەرسەڭىزدەر» دەگەن نۇسقاۋ بەرىلگەن جوق. سوندىق­تان شىعارمالارمەن وزىم­مەن-ءوزىم بەتپە-بەت قالىپ, داۋىس بەردىم دەپ ايتا الامىن» دەپ, شىعارماشىلىق تالاپتىڭ قاتاڭ بولعانىن ەسكەرتتى.

ءۇشىنشى ماۋسىم جەڭىم­­پا­زىنىڭ ەسىمىن سوڭىنا دەيىن قۇ­پيا ۇستاعان ۇيىمداس­تىرۋ­شىلار كوپ­­تەن كۇتكەن مە­رەي­لى مەزەتتىڭ قۋا­نىشىن حابار­لاۋدى تانىمال قار­جىگەر-فيلانتروپ تيمۋر تۋر­لوۆقا تاپسىردى. بيۋدجەتكە قول جايماي-اق, ۇلتتىق ادەبيەت­تى وركەندەتۋ جولىندا تاۋەلسىز سىي­لىق تاعايىنداۋ تاجىريبە­سىن ۇتىمدى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان CEO Freedom Holding Corp باسشىسى بەلگىلى جازۋشى, قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى, حالىقارالىق «­الاش» ادە­بي سىيلىعىنىڭ لاۋرەا­­تى ساۋلە دوسجاندى 2024 جىل­عى ادە­بي بايقاۋدىڭ لايىقتى اۆتو­رى دەپ تانىدى. وسىلاي­شا, ساۋ­لە دوسجان اي سايىن تو­لە­نە­­­تىن 500 دوللار كولەمىن­دەگى ءومىر بويعى سىياقىنى ۇتىپ الدى.

– قازاقستان تۋرالى ۇزدىك شى­عارماعا ادەبيەت سالاسىندا تاعايىندالعان ەڭ ەرەكشە باي­قاۋ جاريالاعاندارعا, ەڭ الدىمەن العىسىمدى بىلدىرەمىن. Mecenat.kz سايتىنان ء«ومىر بايتەرەگى» اتتى رومانىم­دى وقىپ, جۇرەك سوزدەرىن جازىپ, ءوز داۋىستارىن قوسقان وقىرمانىما باسىمدى ءيىپ, راحمەتىمدى ايتامىن. ۇلتتىڭ ادەبيەت, ونەرىنە دەگەن قامقورلىعى سوناۋ ەسەنقۇل مامانوۆتاردىڭ 1914 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىندا «جازۋشى­لار, بۇگىنگى تۇرمىستى ارقاۋ ەتىڭ­دەر, رومانعا بايگە تىگەمىن» دەگەن اشىق حاتىنىڭ جاريالانۋى­نان باستالعان بولاتىن. تۇڭ­عىش رو­مان-بايقاۋدا جەڭىسكە جەتىپ, ادەبي جۇلدەگە سۇلتانماحمۇت تو­رايعىر ۇلىنىڭ «قامار سۇلۋى» مەن تايىر جومارتبايدىڭ «قىز كورەلىك» رومانى يە بولىپ­تى. جۇلدە قورى 2 000 سوم بولعان ەكەن, بۇل قازىرگى اقشا جۇيەسىمەن ەسەپتەگەندە 33 ملن تەڭگە. ەسەنقۇل مامانوۆ حح عاسىردىڭ باسىن­دا قازاق قوعامىنىڭ وقىعان ازا­ما­تى ەدى, ول ءا.بوكەيحان, م.سەرالين, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى ءتا­رىزدى قازاقتىڭ كوشىن العا سۇيرە­گەن قايراتكەرلەرمەن بولاشاققا الاڭداپ, الاش قايراتكەرلەرىن قاي جاعىنان دا قولداپ وتىرعان ارقاسۇيەرلەرى بولعان. ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ, مەملەكەتتىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا جەكەلەگەن ادامداردىڭ جاساعان وسىنداي يگى ىستەرىنىڭ شەشۋشى ماڭىزى بار ەكەنىن كورىپ كەلەمىز, – دەدى جۇلدە يەسى س.دوسجان.

اۆتور ء«ومىر بايتەرەگى» شى­عارماسىن جەتى جىل بويى جازعان. بۇل شىعارما – س.دوسجاننىڭ جەتىنشى رومانى. شىعارمادا ۇلتتىق كود, قان تازالىعى, الەم­دە تەك قازاق ۇلتىندا عانا كەزدە­سە­تىن «جەتى اتا» شەجىرەسىنىڭ دالا تولقۇجاتى ەكەنىن دالەلدەپ, جاستارعا تۇسىندىرۋگە ءار تاراۋ­دى جەتى قايتارا وقىپ شىققا­نىن ايتتى.

بايقاۋعا ۇسىنىلعان تۋىندىلار ساپاسىنىڭ جاقسارىپ كەلە جاتقانىن العا تارتقان Mecenat.kz ۇيىمداستىرۋشىلا­رى كەلەسى كەزەكتەگى ءتورتىنشى ماۋ­سىمدا دا كاسىبي ادەبيەت­تانۋ­شىلارمەن, ادەبيەت سىنشىلا­رىمەن, ءتىل ماماندارىمەن تى­عىز باي­لانىستا جۇمىس ىستەۋدى كوز­دەيدى. مۇمكىندىككە بايلانىستى تەك جە­ڭىمپازداردىڭ عانا شى­عار­­ماسىن ەمەس, جوباعا قاتىسقان, جاز­­­عانىنان جاڭالىق ەسكەن باسقا اۆتورلاردىڭ دا رومانىن شەت تى­لىنە اۋدارۋ ءىسىن كەلەشەكتە شيراتا تۇسپەك.

الماتى