– 11 جىل ورىسشا وقىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە «قازاق فيليولوگياسىن» وقىعان, 17 جىل مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ىستەگەن ادام كاسىپكەرلىكتى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋگە قالاي كەلدى؟
– 11 جىل مەكتەپتە ورىسشا وقىسام دا, سانالى تۇردە قازىرگى س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قازاق فيلولوگياسى» ماماندىعىن تاڭداۋىما «بالاعا قاي تىلدە ءبىلىم بەرسەڭ, ءتۇبى سول ۇلتقا قىزمەت ەتەدى», دەگەن ءسوز سەبەپ بولعانداي. ءيا, 17 جىل مەكتەپتە وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قازاق تىلىنەن ساباق بەردىم. كەيىن م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ استانا فيليالىنداعى «دوستىق» ورتالىعىنا ەكى ەلدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناسى جونىندەگى ۇيلەستىرۋشى بولىپ اۋىستىم. سوندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندە ءبىلىمىمدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ماگيستراتۋراعا وقۋعا ءتۇسىپ, «قازاق فولكلورى ارقىلى تۇلعالىق وبرازدىڭ قالىپتاسۋى» تاقىرىبىندا ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. وسى وقۋىمنان كەيىن بيزنەس سالاسىنا قىزمەتكە شاقىرتۋ الىپ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسشىسىنىڭ ءبىلىم-عىلىم جونىندەگى كەڭەسشىسى رەتىندە ۇلتتىق كونتەنتكە جاۋاپ بەردىم. قازاق تاريحىندا, مەنتاليتەتى مەن داستۇرىندە ەكونوميكالىق سانا, لوگيستيكا, ساۋدا-ساتتىق, اقشا, اتا كاسىپ دەگەن بولدى. سونى جاڭعىرتىپ, ازاماتتارىمىزدى بيزنەسكە ۇيرەتەيىك دەسەك, ۇلتتىق كونتەنت جوق. سودان وتاندىق مىقتى ەڭبەكتەردى, شەتەلدىك زەرتتەۋلەردى دە قاراپ, پالاتادا ارنايى جۇمىس توبىن قۇرىپ, سول توپپەن اۆتورلىق وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ شىقتىم. وسىلايشا, كەلەر جىلى زەرتتەلىپ باستاعانىنا 10 جىل بولاتىن «كاسىپكەرلىك جانە بيزنەس نەگىزدەرى» اتتى باعدارلامامىز بارلىق ساراپتامادان ءوتىپ, مەكتەپتە وقىتۋعا ەنگىزىلدى. وقۋ باعدارلاماسىنىڭ اتاۋىنا زەر سالساڭىز, كاسىپكەرلىك جانە بيزنەس ءسوزى بىرگە تۇر. بۇل ەكى ۇعىم ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن بولعانىمەن, ىشكى باعىتى ءارتۇرلى. ءبىزدىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىمىز – بيزنەسپەن اينالىسقانىمىز, ياعني الىپ-ساتارلىق. ال كاسىپكەرلىك – ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەر تۇسىنىك بەرىپ كەتكەندەي, جاڭاشىلدىق, شىعارماشىلىق. كاسىپكەرلىك توقتاعان جەردەن بيزنەس باستالادى. بيزنەستە دايىن ءونىم ساتىلادى. سول ءونىمدى جەتىلدىرەتىن كىشكەنە ءبىر جاڭالىق قوسىلسا, كاسىپكەرلىك بولادى. قازاقتا «كاسىپ ءتۇبى – ءناسىپ» دەگەن ءسوز بار عوي, سونى ءارى قاراي ءوربىتۋدى, ونى عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەپ, دالەلدەۋ ءۇشىن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە دوكتورانتۋراعا ءتۇستىم. جاقىندا الدىن الا قورعادىم, نەگىزگى قورعاۋ كۇزدە. ءسويتىپ جۇرگەندە ءاۆتووندىرىس سالاسىنا جۇمىسقا شاقىرىپ, 2021 جىلى «Allur» كومپانياسىنا كەلدىم.
– مۇندا عىلىمي ەڭبەگىڭىزدى ءىس جۇزىندە ناتيجەلى قولداندىڭىز با؟
– «Allur» كومپانياسىنىڭ ماشينا قۇراستىرۋ زاۋىتى قوستاناي قالاسىندا ورنالاسقان. ال بۇل وڭىردە ەڭبەك ميگراتسياسى وتە وزەكتى. سەبەبى مۇنداعى مەكتەپ تۇلەكتەرى كورشىلەس ەلگە وقۋعا كوپتەپ كەتەدى, سوندا جۇمىسقا قالىپ قوياتىندارى دا بار. اتالعان كومپانيا مەنى جۇمىسقا شاقىرعاندا ءدال وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدى تاپسىردى. سودان كومپانياعا جەتىسپەيتىن جۇمىسشى مامانداردى وقىتاتىن قوستانايداعى تەحنيكالىق كوللەدجدە قازاق توبىن اشتىردىم. وعان وڭتۇستىك پەن باتىس وڭىرلەردەن تالاپكەرلەردى تارتتىم, 120 بالاعا ماقساتتى گرانت بەرىپ, بىتىرگەننەن كەيىن «Allur» زاۋىتىنا جۇمىسقا الۋدى كوزدەدىك. وقىتايىق دەسەك, قازاق تىلىندە وقۋلىق جوق. ەندى مەن مەملەكەت دەڭگەيىندە ماسەلەنى شەشە المايمىن عوي, قۇزىرەتىم جەتپەيدى. قولىمنان كەلگەنى – كومپانيا باسشىلىعىنا ايتىپ, اقشا ءبولدىرىپ, سول اۆتووندىرىستە كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن كورەي, ورىس, قىتاي (ينۆەستورلاردىڭ) تىلىندەگى سوزدەردى, تەرميندەردى بەلگىلى عالىم شەرۋباي قۇرمانباي ۇلىمەن بىرگە اۋدارىپ, دەتالدارىنىڭ سۋرەتىن قوسا سالىپ, «ماشينا جاساۋ سوزدىگىن» جاساپ شىقتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە ستۋدەنتتەر ەشبىر تىلدىك بارەرسىز ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇگىندە سول كوللەدجدىڭ تۇلەكتەرى «Allur» زاۋىتىندا ەش قيىندىقسىز ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. قازىر زاۋىتتا 80 پايىز قازاقتار جۇمىس ىستەيدى. بۇل مەن ءۇشىن «قازاقتار جالقاۋ, تويشىل, تەحنار بولۋ قولىنان كەلمەيدى» دەگەن قاساڭ كوزقاراستى جويعان ناقتى ءىس بولدى. ماعان اكەم: «ايتتىڭ با – ىستە, ىستەي المايسىڭ با – ايتپا» دەيتىن. وسى ءسوز مەنى ءار ىستە العا جەتەلەيدى.
– كاسىپكەرلىكتى يدەولوگيا ارقىلى دامىتۋدى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتىڭىزشى, ءبىز نەگە بيزنەستەن كاسىپكەرلىككە وتە الماي وتىرمىز؟ بۇعان ماماندار ماسەلەسىنىڭ تىكەلەي قاتىسى بار سەكىلدى, الدە ءبارى يدەولوگياعا بايلانىستى ما؟
– بۇل جەردە ەكەۋى دە بار. ءاليحان بوكەيحان كەزىندە «زاۋىت اشىڭدار» دەپ ايتىپ كەتتى. مىسالى, قازىر جامان-جاقسى ماشينا قۇراستىراتىن زاۋىتىمىز جۇمىس ىستەپ تۇر. ەندى سول زاۋىتتى دامىتىپ, قۇراستىرۋدان وندىرۋگە كوشۋ كەرەك قوي. ايتالىق, «مىناۋ كولىكتىڭ وسى ءبىر بولشەگىن بىزدە بار مەتالدان ءوزىمىز جاسايىق» دەسە, اقىرىن وندىرىسكە اياق باسپايمىز با؟ الايدا سوعان جەتكىزەتىن مامان جوق قوي. ەكى تەمىردى دانەكەرلەۋدى ۇيرەتتى مە, سول جەردە تۇرا بەرەدى, ءارى قاراي جەتىلدىرۋگە تالپىنىس جوق. وزگەنىڭ ۇيرەتكەنىنەن ءارى اسا المايدى, جاسامپازدىق جوق, تەحنيكالىق نامىس جوق. بۇل – يدەولوگيالىق تۇرعىدان سونشالىقتى ءبىر ورىندا تۇرىپ قالعانىمىزدىڭ كورىنىسى. بىزگە بۇگىن 300 مىڭ تەڭگە العانىنا قاناعات قىلىپ وتىرا بەرەتىن, «تاۋباعا تويىپ العان» توقتىق ەمەس, تەحنيكاعا, جاڭا تەحنولوگياعا, وندىرىسكە, جاڭاشىلدىققا, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەڭبەككە دەگەن «اشتىق» كەرەك. ماماندار ماسەلەسى, ياعني ادامي كاپيتال دەپ دۇرىس ايتىپ وتىرسىز, بىزگە وزگەگە تاۋەلدى بولماي, وندىرىسكە يتەرمەلەيتىن مىقتى يدەولوگيا, ال جاڭا نارسە جاساۋعا ءوندىرىستىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىراتىن جوعارى ءبىلىم قاجەت.
– سوندا ەلىمىزدە قانشاما تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت بولا تۇرا قازىرگى ءوندىرىستىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىراتىن ءبىلىمى بار مامان جوق پا؟
– شىنىن ايتايىن, ەل بويىنشا ءبىراز تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورنىن ارالاپ, ءاۆتووندىرىستىڭ قاجەتتىلىگىنە ساي ماماندار دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەت پەن وقىتۋشىلاردى تاپپادىم. بىزدە ءار مينيسترلىك ءبىر كەڭىستىكتە, ءبىر ۇكىمەتتىڭ قۇرامىندا بولعانىمەن, ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇمىسىندا ۇيلەسىم, بايلانىس جوق. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. مويىندادىم, ويلانىپ, ارەكەتكە كوشتىم. ۋنيۆەرسيتەت ىزدەپ جۇرگەندە ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە جاڭا باسشى كەلدى دە, مەن سول رەكتور مەيرام مۇحامەتراحيم ۇلىنا ستۋدەنتتەردى زاۋىتىمىزدا اقىلى وندىرىستىك پراكتيكادان وتكىزۋگە ۇسىنىس جاسادىم. بۇل ۇسىنىسىما «Allur» كومپانياسىنداعىلار «سوناۋ الماتىدان قوستانايعا جاستار كەلمەيدى, ۋتوپيا» دەپ كۇمانمەن قارادى. بىراق مەيرام مىرزا مەنى بىردەن ءتۇسىنىپ, قولداي كەتتى. اۋەلى ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارىن تسيفرلاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ, روبوت, ماتەريالتانۋ باعىتىنا وندىرىستىك تاعىلىمداما رەتىندە زاۋىتتا وقىتتىق. وسى وقىعان وقىتۋشىلىق قۇرام جوعارى وقۋ ورنىنا بارىپ ستۋدەنتتەردى وقىتتى. سودان سوڭ سول ستۋدەنتتەر ءوز وقىتۋشىلارىنان العان ءبىلىمىن ءىس جۇزىندە بەكىتۋ ءۇشىن بىزدە ايىنا 200 مىڭ تەڭگەدەن تولەنگەن 1 جىلدىق اقىلى پراكتيكادان ءوتتى. تالاپ بويىنشا ديپلومدىق جۇمىستارى «Allur» كومپانياسىنىڭ وندىرىستىك قاجەتتىلىگىنە قاراي جازىلدى, بۇل ولارعا يننوۆاتسيالىق يدەيالارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىر ولار – ءبىزدىڭ ارىپتەسىمىز. كەيبىرى «Kia» كومپانياسىنا جۇمىسقا شاقىرىلدى, ياعني سۇرانىستاعى مامان بولا الدى. باستاپقىدا سوڭعى كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرىن پراكتيكاعا قابىلدادىق, سودان سوڭ 3-كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرىن وتكىزدىك. ال بيىل 2-كۋرس ستۋدەنتتەرىن شاقىرعالى وتىرمىز. وسى جۇمىستىڭ ءبارىن جۇيەلى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «Allur» كومپانياسىندا جوعارى ينجەنەرلىك مەكتەبىن اشتىم. ءبىر قۋانعانىم, وسى مەكتەپتى اشقانىمىزعا 1,5 جىل بولعاندا پرەزيدەنت ءار وڭىردە وزىق ينجەنەرلىك مەكتەپ اشۋ كەرەگىن ايتتى. ءدال سول تاپسىرما قولعا الىنسا, مەندەگى مەكتەپتىڭ دايىن ءمودۋلىن بەرۋگە ءازىرمىن. ەندى وسى بىزدە ناتيجە كورسەتكەن تاجىريبەنى ەل كولەمىندە تاراتۋ ءۇشىن مىقتى مامانداردىڭ باسىن قوسىپ ءا.بوكەيحان اتىنداعى يننوۆاتسيالىق حاب اشىپ جاتىرمىز. ويتكەنى ءاليحان اتامىز – «تەحنوكرات بولۋ كەرەك» دەگەن يدەولوگيانىڭ باسىندا تۇرعان ادام. ال حاب ارقىلى ءوندىرىستىڭ وكىلى مەن وعان مامان دايىنداپ بەرەتىن جوعارى وقۋ ورنى وقىتۋشىلارىن ەكى تاراپقا ورتاق ماسەلەنى بىرگە شەشۋگە جاعداي جاساماقپىز. جوعارى وقۋ ورنىنا قانداي داعدىنى مەڭگەرگەن مامان كەرەگىن ءوندىرىس بەلگىلەۋى كەرەك, مامان سوندا سۇرانىستا بولادى. جاقىندا «Allur» كومپانياسىنىڭ قولداۋىمەن قاراعاندى جانە قوستاناي قالالارىنىڭ عالىمدارىن سەۋل جانە پۋسان قالالارىنداعى ءاۆتووندىرىستى كوزبەن كورسەتىپ, 4 زاۋىت, 5 ۋنيۆەرسيتەتتە ىسكەرلىك كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ قايتتىق. ءوزىمنىڭ دە كوپ نارسەگە كوزىم جەتتى, سەۋلدەگى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت 90 پايىز ينتەگراتسيالىق باعىتتا, ياعني ۋنيۆەرسيتەت وندىرىستەگى ءتۇرلى زاۋىت, كومپانيالارمەن بىرلەسىپ مامان دايارلايدى. بۇل جۇيە «الدىمەن – ادامي كاپيتال, سودان سوڭ – ءوندىرىس جانە يننوۆاتسيا» دەگەن قاعيدامەن جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي جۇيەنىڭ قانداي ناتيجە بەرەتىنىن كورەيلەردىڭ اۆتووندىرىستەگى تابىسى مەن بەدەلىنەن كورىپ وتىرمىز.
– ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى ەڭ كوپ گرانت ينجەنەرلىك ماماندىقتارعا ءبولىنىپ كەلەدى. بىراق ءبارىبىر تەحنيكالىق ماماندار تاپشى. نەگە؟
– وتە كۇردەلى ماسەلە. دەسە دە مۇنىڭ شەشىمى بار. ينجەنەرلىك ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىس ءبىزدىڭ قالاۋىمىزدان ەمەس, زاماننىڭ تالابىنان تۋىنداپ تۇر. ال گرانت ءبولۋ مەن مۇمكىندىك جاساۋ ينجەنەر بولۋ نەمەسە ينجەنەر قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز ەمەس. ينجەنەر مەكتەپتەن قالىپتاسادى. تەحنار بولاتىن ادامدى وقۋشى كەزىنەن انىقتاپ, باعىتتاۋىمىز كەرەك. سوندا ينجەنەرلىك سالانى قانداي ماماندىققا تۇسەتىنىن سوڭعى سىنىپقا وتكەندە شەشكەن ادام ەمەس, ناقتى ماقساتى بار تالاپكەر تاڭدايدى, ونداي جان ءسوزسىز وسى سالادا قالىپ جۇمىس ىستەيدى. ەندى قاراڭىز, تەحنار بولاتىن بالانى مەكتەپ كەزىنەن كىم انىقتايدى؟ ءار سالا ءوزىنىڭ كادرىمەن, ماماندارىنىڭ ساپاسىمەن مىقتى. وسى ويدى تەرەڭ ۇعىنعان كومپانيالار ءوزىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن ۇنەمى كاسىبي تۇرعىدا شىڭداپ, قايتا دايارلاپ, بىلىكتىلىن ارتتىرىپ وتىرادى. سول سەبەپتى بارلىق مەكتەپ مۇعالىمى, اسىرەسە جاراتىلىستانۋ باعىتىندا ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر ساقا بولۋى قاجەت. مۇعالىمدەر دايىن دەلىك, ودان ءارى 5-سىنىپقا وتكەن ءار بالاعا ونىڭ اتا-اناسىمەن (مىندەتتى تۇردە) قوسا مىقتى-ءالسىز جاعى, قابىلەت-قارىمى قانداي ەكەنىن انىقتايتىن دياگنوستيكا جاساۋ كەرەك. سودان سوڭ ينجەنەرلىك ماماندىقتارعا قابىلەتتى بالالاردى سول سىنىپتان باستاپ-اق وسى ماماندىقتارعا تەرەڭدەتە وقىتۋ كەرەك. مەكتەپ ءبىتىرىپ تەحنار بولۋدى تاڭداپ, ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەن ستۋدەنتكە قازىرگىدەي مەكتەپتەگى پاندەردى قايتا وقىتپاي, ونى 1-كۋرستان وندىرىستىك تاجىريبەگە جىبەرگەن ءجون. سوندا عانا ول تولىققاندى ينجەنەر بولىپ شىعادى.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
