– احمەتقال راحمەتۋللا ۇلى, بىردەن ماسەلەگە كوشسەك, ءوزىڭىز بىلەتىندەي, قازىر ەلىمىزدىڭ كوپ بولىگىن سۋ باستى. اپاتتى جاعدايلار جونىندە نە ايتاسىز؟ ماسەلەنىڭ ءمانىسى نەدە, شەشىمى قانداي؟
– بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت تابيعي اپاتتىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ بويىنشا قابىلداپ جاتقان كەشەندى شارالار زارداپ شەككەن وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىنان, بۇكىل قوعامنان تۇسىنىستىك پەن قولداۋ تاۋىپ وتىر. وسىنداي تابيعي اپاتتار بۇكىل الەمدە بولىپ جاتقانى ءمالىم. ءار ەل ءارتۇرلى دايىندىق دەڭگەيىندە سۋ تاسقىنى قۇبىلىستارىنا قارسى كۇرەسەدى. ءبىز وسىدان ساباق الىپ, تۇزەتۋلەر جاساپ, ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە دايىن بولۋىمىز كەرەك. سونداي-اق قاۋىپتى سۋ تاسقىنى قۇبىلىسىنىڭ پايدا بولۋ, اسەر ەتۋ قاۋپىن باعالاۋ جانە ازايتۋ ماقساتىندا ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا رەسۋرستى دەر كەزىندە جۇمىلدىرا ءبىلۋىمىز قاجەت. قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋ بويىنشا عىلىمي نەگىزدەمە بولعانى ءجون. جۇيەلى شەشىم قابىلداۋداعى ماڭىزدى قادام – سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىن قۇرۋ. سۋ رەسۋرستارى مەن سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعىنا دا نازار اۋدارعان ابزال. جوعارى وقۋ ورىندارى سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن قايتا قاراۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرلىق گيدرولوگياسى كافەدراسىن قايتا جاڭعىرتىپ, ال مەملەكەت جوعارى وقۋ ورىندارىنا كافەدرالاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋگە, جاڭا زەرتحانالار اشۋعا كومەك كورسەتۋگە ءتيىس. وتكەن جىلى 8 جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى (قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى, سۋ شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, ۋ.م.احمەدسافين اتىنداعى گيدروگەولوگيا جانە گەوەكولوگيا ينستيتۋتى, ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعى) سۋ قاۋىپسىزدىگى مەن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ماقساتىندا كونسورتسيۋمعا بىرىكتى.
– ءسىز باسقارىپ وتىرعان سۋ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىن ينستيتۋتتىڭ, ونداعى عالىمداردىڭ قازىرگى كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋدە ءوز الەۋەتىن پايدالاناتىن ءسات تۋىپ تۇرعانداي. ينستيتۋت قازىر نەمەن اينالىسىپ جاتىر؟
– عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى» اق ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن 2019 جىلى ەڭ كونە اكادەميالىق عىلىمي زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا قۇرىلدى. ينستيتۋت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان سۇرانىسقا يە ءتورت بلوكتى قامتيدى: سۋ رەسۋرستارىن باعالاۋ جانە بولجاۋ, قاۋىپتى تابيعي ەكزوگەندىك ۇدەرىستەردى باعالاۋ جانە بولجاۋ; رەسپۋبليكانىڭ تابيعي-رەسۋرستىق الەۋەتىن باعالاۋ; تسيفرلاندىرۋ, اتلاسقا جانە web-كارتاعا ءتۇسىرۋ. ينستيتۋتتىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بەلگىلى جانە سۇرانىسقا يە. ەلىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋىنا سۋ رەسۋرستارىنىڭ وتە وزەكتىلىگىن, ودان كەلەتىن قاۋىپتى ەسكەرە وتىرىپ, ينستيتۋت سۋ رەسۋرسى مەن تابيعي قاۋىپ بويىنشا جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىن ۇسىنادى. ينستيتۋت ءداستۇرلى تۇردە سەلدى, كوشكىندى, قار كوشكىنىن, تاۋدىڭ وپىرىلۋىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. بۇل زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى كەڭىنەن تانىمال جانە تاجىريبەگە ەنگىزىلگەن.
سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – امانقۇل دۇيسەنباەۆ, ەركەبۇلانۇكىباەۆ
– ناقتى ناتيجەنى ايتا الاسىز با؟ ينستيتۋت وسى سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى نەندەي زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى؟ قورىتىندىسى قالاي؟
– ينستيتۋت سۋ سەرىكتەستەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «سۋ رەسۋرستارىن باعالاۋ, كليماتتىق جانە انتروپوگەندىك شارتتى وزگەرىستەر جاعدايىندا قازاقستاننىڭ تابيعي سۋلارىن پايدالانۋ بولجامى» تاقىرىبىندا ءىرى پانارالىق باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ورىندادى. زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سايكەس رەسپۋبليكادا كەڭىنەن قولدانىلاتىن «قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرستارى: باعالاۋ, بولجاۋ جانە پايدالانۋ» اتتى 30 تومدىق مونوگرافياسى جاريالاندى. ەلىمىزدە بارلىق سۋ ماسەلەسىن, ونى شەشۋ جولدارىن قامتيتىن وسىنداي كەشەندى زەرتتەۋلەر بۇرىن جۇرگىزىلمەگەن. وسى باعدارلامانى ورىنداۋ بارىسىندا ينستيتۋت ەلىمىزدە العاش رەت حالىقتى, ەكونوميكا سالالارىن تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ستراتەگياسىن ازىرلەدى. سونداي-اق سۋ قاتەرىن سايكەستەندىرۋ نەگىزىندە سۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ بىرەگەي تۇجىرىمداماسىن دايىندادى. بۇل تۇجىرىمداما جاڭا سۋ پاراديگماسى «سۇرانىستى» باسقارۋ مەن «رەسۋرستى» باسقارۋدىڭ ۇيلەسىمى, جۇيەلىك مىندەتتەردى, نىسانالى ينديكاتورلاردى, ءتۇيىندى ءىس-شارالاردى قامتيتىن ءىس-قيمىل باعدارلاماسى نەگىزىندە ازىرلەندى. اتالعان تۇجىرىمداما مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى 19 قاراشاداعى تاپسىرماسىنا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى: ارال-سىرداريا ترانسشەكارالىق الابى» ءىرى پانارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاماسىن ورىنداۋ كەزىندە ىسكە اسىرىلدى. باعدارلامانى ءساتتى ورىنداۋعا جۇيەىشىلىك اقپاراتتىق بايلانىس ارقىلى بىرىكتىرىلگەن 9 تاۋەلسىز كىشى باعدارلامانىڭ مودۋلدىك قۇرىلىسى تۇجىرىمداماسى ۇسىنىلدى. وسىعان قاتىستى باعدارلامانىڭ تاقىرىپتىق تاپسىرمالارى تۇرعىسىنان العاش رەت كەلەسى ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى: ايماقتىق كليماتتىڭ وزەن اعىنىنىڭ وزگەرۋىنە اسەرى انىقتالدى; 2030, 2040, 2050 جىلدارعا ارنالعان ءۇش ستسەناري بويىنشا اعىننىڭ بولجامدى نورمادان ازايۋى انىقتالدى; مۇزدىقتاردىڭ اۋدانى بويىنشا جىلىنا 0,74%-عا, كولەمى 1%-عا قىسقارۋى بەلگىلەندى; شەكارادان اعىپ جاتقان اعىننىڭ جارتىسىنان كوبى سۋارۋ القاپتارىنان شىعاتىن قايتا وڭدەلگەن لاس سۋدان تۇراتىنى بەلگىلى بولدى. بارلىق پارامەتر بويىنشا سۋدىڭ قۇرامىنداعى زيان زاتتاردىڭ مولشەرى كىشى ارالعا قاراي كوبەيە بەرەدى.
– ارال-سىرداريا الابى دەدىڭىز عوي, قىزىلوردا وبلىسىندا سۋدى وتە كوپ قاجەت ەتەتىن كۇرىش القاپتارىن ازايتۋ جۇمىسى ءبىراز جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سىرداريانىڭ سۋىن ۇنەمدەۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن تاعى قانداي جولدارى بار؟
– ينستيتۋت جۇرگىزگەن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, ارال-سىرداريا الابى بويىنشا, ونىڭ ىشىندە ەل اۋماعىندا سۋ رەسۋرسى وتە ءتيىمسىز پايدالانىلادى. سۋارۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى, ماگيسترالدىق ارنالاردا سۋدىڭ جوعالۋى بايقالادى. سۋدى ۇنەمدەۋ مۇمكىندىگى بار. ءبىز يميتاتسيالىق ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ءادىسناماسىن پايدالانا وتىرىپ, 2050 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە سۋ رەسۋرسىنىڭ سىرداريا وزەنىنىڭ ترانسشەكارالىق الابىنىڭ حالقىن, ەكونوميكاسىن تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەلەشەكتەگى ستسەناريلەرىن ازىرلەدىك. سىرداريا وزەنىنىڭ ترانسشەكارالىق الابىن (قازاقستان بولىگى) سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىن دامىتۋدىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى كريتەريلەرى بويىنشا باعالاۋ مەن شەشىمدەر قابىلداۋدى قولداۋ قۇرالى (يميتاتسيالىق ديناميكالىق-ستوحاستيكالىق مودەل) قۇرىلدى. تسيفرلىق ديناميكالىق-ستوحاستيكالىق مودەلدەۋ تەحنولوگياسىن پايدالانا وتىرىپ, جۇيەلى تالداۋ جاسالدى. سونىڭ نەگىزىندە شەكارالاس ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اۋماعىنداعى كليمات پەن شارۋاشىلىق قىزمەتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى وزەن اعىسى وزگەرۋىنىڭ ءارتۇرلى ستسەناريى كەزىندە ترانسشەكارالىق ارال-سىرداريا الابىندا ەلىمىزدىڭ حالقىن, ەكونوميكاسىن تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا عىلىمي-نەگىزدەلگەن ۇسىنىمدار ازىرلەندى. ۇسىنىمدار مەملەكەتارالىق سۋ ءبولۋ, سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ (وزەن اعىنىن اۋماقتىق ءبولۋ جانە رەتتەۋ), سۋارمالى ەگىنشىلىكتى قارقىنداتۋ, وزەن اتىرابىن سۋلاندىرۋ, سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى. وسى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا العاش رەت ارال-سىرداريا الابى بويىنشا 9 تومدىق مونوگرافيا دايىندالىپ, جارىققا شىققالى تۇر. مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا ينستيتۋت ەلىمىزدىڭ سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بارلىق ۋاكىلەتتى بيلىك ۇيىمى وكىلدەرىن شاقىرا وتىرىپ, دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋگە نيەتتى.
– بىزدە وزەن-كول كوپ, تەڭىزىمىز دە بار. بىراق سوعان قاراماستان سۋ سونشالىقتى جەتكىلىكسىز. نەگە؟
– ەلىمىز ءۇشىن سۋ شەكتەۋلى رەسۋرسقا جاتادى. بارلىق دەرلىك ترانسشەكارالىق الاپتىڭ تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان ەل ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ جوعارعى بولىگىندە ورنالاسقان كورشىلەرىمىزدىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ساياساتىنا قاتتى تاۋەلدى. سۋ تاپشىلىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايماقتىق كليماتتىق وزگەرىستەر دە اسەر ەتەدى. وزەن اعىنىنىڭ رەسۋرسى 1965 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن جىلىنا 20-28 كم3-كە, ءىس جۇزىندە ەرتىس وزەنىنىڭ اعىنىنىڭ مولشەرىنە ازايعانى انىقتالدى. رەسپۋبليكانىڭ وزەن اعىنىنىڭ رەسۋرستارىن بولجامدى باعالاۋ وپتيميزم تۋدىرمايدى. انتروپوگەندىك جانە كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ اسەرىنەن ولاردىڭ 2030 جىلعا قاراي 9-عا, ال 2050 جىلعا قاراي 19 كم3/جىلعا ازايۋىن كۇتۋ كەرەك. بۇل دەرەكتەر جالپى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قورىتىندىسىمەن بايلانىستى.
– ەلدەگى اپاتتىق جاعدايعا قايتا ورالساق, ينستيتۋت تاسقىنعا قاتىستى قانداي قىزمەت ۇسىنا الادى؟
– سۋ تاسقىنىنىڭ شيەلەنىسكەن جاعدايىنا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ وزەندەرىندە اپاتتى سۋ تاسقىنى 50-100 جىلدا ءبىر رەت, اعىمداعى سۋ تاسقىنى جىل سايىن بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ينستيتۋت قاۋىپتى تابيعي تاۋەكەلدى باسقارۋ تۇجىرىمداماسىن جاسادى. بۇل – امبەباپ, ونى سۋ تاسقىنى قاۋپىن ازايتۋعا باعىتتالعان عىلىمي نەگىزدەلگەن باسقارۋ ءىس-شارالارىن ازىرلەۋدىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ءبىر اي ىشىندە باتىس قازاقستان وڭىرىندە ەكسترەمالدى تاسقىن سۋدىڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلىكتەرىن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماقساتتاعى نىساندارعا تەرىس اسەرىن بارلاۋ ءۇشىن ينستيتۋتتىڭ ەكى ەكسپەديتسيالىق جاساعى جۇمىس ىستەدى. بۇدان باسقا, قازىرگى ۋاقىتتا 2 ساراپشى-گيدرولوگ اتىراۋ وبلىسىنىڭ سۋ تاسقىنىنا قارسى شتابىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ينستيتۋت جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, گيدرولوگيالىق كۇردەلى ماسەلەلەردى جان-جاقتى زەرتتەۋگە دايىن. بۇل رەتتە الماتى قالاسى, تەكەلى قالاسى, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىكتەرىمەن وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەمىز بولعانىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
