ارحەولوگ عالىم الەكساندر نيكولاەۆيچ بۇل تۋرالى «كونە تۇركىستاننىڭ قۇپياسى» اتتى دارىسىندە باياندادى. ورتالىق ەۋرازيانىڭ ەجەلگى وركەنيەتتەر جۇيەسىندە قاڭلى مەملەكەتىنىڭ اتقارعان رولىنە ارنالعان ءدارىستى تۇركىستان قالاسىندا «Qalam» ءبىلىمي-عىلىمي كوپتۇعىرلى جوباسى ۇيىمداستىردى.
قاڭلى ارىس (پروتو-سوعدى) جازباسىنىڭ ايعاقتارى كۇلتوبە قالاسىنىڭ ورنىنان (تۇركىستان وبلىسى, ورداباسى اۋدانى, سارىارىق اۋىلى) قىش تاقتا-كەستەلەر تۇرىندە تابىلعان بولاتىن. ارحەولوگيالىق جانە نۋميزماتيكالىق ماتەريالدار بويىنشا بۇل تاقتايشالار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى I عاسىر مەن ءبىزدىڭ زاماننىڭ I عاسىر ارالىعىندا جاسالعان.
«بۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭالىق. ورتالىق ەۋرازيا اۋماعىندا تاقتايشالارعا بالاما جوق. قازاقستان, رەسەي, ۇلىبريتانيا, يزرايل, فرانتسيانىڭ بەدەلدى پالەولينگۆيستەرى زەرتتەۋ بارىسىندا وندا قانداي جازۋ كەلتىرىلگەنى تۋرالى بىرنەشە نۇسقا كەلتىردى. زەرتتەۋ ناتيجەسى تاقتايشالارداعى جازۋدىڭ جول بولىپ جازىلعانىن, ارامەي الىپبيىمەن بەرىلگەنىن كورسەتتى. ەجەلگى يران ءتىلىنىڭ شىعىس ديالەكتىلەرىنىڭ ءبىرى انىقتالدى, ونى قاڭلى مەملەكەتىنە ءتان بولەك كورسەتۋگە بولادى», دەپ مالىمدەدى ارحەولوگ.
كۇلتوبە ماتىندەرى (جالپى سانى – 30) ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ العاشقى عاسىرلارىنداعى ورتالىق ازياعا قاتىستى ساياسي, الەۋمەتتىك جانە تاريحي-مادەني سيپاتتاعى ماڭىزدى اقپاراتتى قامتيتىنىن ايتادى ارحەولوگ. تاقتايشالاردا ەجەلگى مەملەكەتتەر مەن ءىرى قالا ورتالىقتارىنىڭ (ناحشەب, سامارقاند, كەش, شاش, بۇقارا) اتاۋلارى, كىسى اتتارى, ەجەلگى بيلەۋشىلەردىڭ لاۋازىمى جازىلعان. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك تەرميندەر («شاتىر ادامدارى» – كوشپەلىلەر); مەملەكەتتىك تەرميندەر («اسىل زاتتار» – قازىنا); قوعامدىق جۇمىستار («قالانىڭ نەگىزىن قالاۋ, قالا سالۋ»); ديناستيالىق جانە تۋىستىق تەرميندەر («ۇل»); قىزمەتتىك سوزدەر, ايماقتىق ماسشتابتاعى تاريحي وقيعالاردى اتاۋ جانە جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەردىڭ ءىس-ارەكەتى, تاعى باسقالارى كەزدەسەدى. قاڭلى مەملەكەتىنىڭ جوعارعى تابى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جازۋدى مەڭگەرگەن.
پروفەسسور پودۋشكين قايتالانباس جازبالار قازاق مادەنيەتىنىڭ ورتالىق ازيانىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنا قوسقان ۇلى ۇلەسىنىڭ دالەلى دەپ سانايدى: «جوعارى دەڭگەيلى وركەنيەتتىڭ كورىنىسى جانە مەملەكەتتىلىكتىڭ ايرىقشا بەلگىسى رەتىندە قاڭلى جازباسى قازاقستاننىڭ قازىرگى عىلىمي جانە ازاماتتىق قوعامى ءۇشىن ۇلكەن الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە. بۇل جادىگەر قازاق اتا-بابالارىنىڭ ءتول مۇراسى جانە ەجەلگى سالت-ءداستۇرى قانشالىقتى باي ءارى ۇلكەن ەكەنىن انىق كورسەتەدى. بىزگە ونى مەملەكەت جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىق دەڭگەيىندە ساقتاپ, ناسيحاتتاۋ قاجەت. جازبا مادەنيەتى – ادامزات قول جەتكىزگەن ەڭ ۇلى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن, الەمدە ساناۋلى عانا ەل «بۇرىنعى بابالارىمىزدا جازبا بولعان» دەپ ايتا الاتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى», دەيدى ارحەولوگ.
