– كاميل ەرعالي ۇلى, عىلىم قورىنىڭ قازىرگى جانە سوڭعى ناتيجەلەرى قانداي, كورسەتكىش كوڭىل كونشىتە مە؟ اڭگىمەنى وسىدان باستاساق.
– «عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان ساتتەن (2016, 2017 جانە 2018, 2022, 2023 جىلدارى) باستاپ 5 كونكۋرس وتكىزىلدى. 1742 ءوتىنىم ءتۇسىپ, 310 شارت جاسالدى, 280 جوباعا قولداۋ كورسەتىلىپ, 155 ءوندىرىس قۇرىلدى, ونىڭ ىشىندە 16 جوبا ەكسپورتقا شىقتى. بۇگىندە 137 جوبا جۇزەگە اسۋ ساتىسىندا. بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا ساتىلىمنان تۇسكەن تابىس 33,7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بيۋدجەتكە سالىق تولەمدەرى تۇرىندە 7,8 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات ءتۇستى. جەكە كاسىپكەرلىكتەن, ياعني ينۆەستورلاردان عىلىمعا كولەمى شامامەن 9,7 ملرد تەڭگە قارجى تارتىلدى. جوبامەن 1700 ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى.
– مينيستر جىل باسىندا بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا قوردىڭ «Horizon Europe» عىلىم جانە يننوۆاتسيا بويىنشا ەۋروپالىق وداق نەگىزدەمەلىك باعدارلاماسىنىڭ ەلىمىزدەگى رەسمي ۇلتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى رەتىندە ايقىندالعانىن ايتتى. بۇل باعدارلاما عالىمدارعا نە بەرەدى؟
– اتالعان جاۋاپكەرشىلىك ءارى مۇمكىندىك عىلىم قورىنا 2023 جىلعى ساۋىردەن باستاپ بەرىلدى. بۇل باعدارلاما – عىلىمي زەرتتەۋ جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتىڭ كەڭ اۋقىمدى باعىتتارىن قامتيتىن ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جوبالارعا دەگەن مەملەكەتتىك تاپسىرىسى. باعدارلامانىڭ بيۋدجەتى (2021-2027 جىلدار) شامامەن 100 ملرد ەۋرونى قۇرايدى. ەۋروپالىق وداققا كىرەتىن ەلدەر اياسىنداعى ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە قاۋىمداستىرىلعان ەلدەر, سونداي-اق قازاقستان سياقتى قاۋىمداستىرىلماعان ەل وسى تاپسىرىستى ورىنداۋشى بولا الادى. باعدارلاماعا قاتىسۋ حالىقارالىق قارجىلاندىرۋدى تارتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋگە, وزىق تەحنولوگيالاردى بىرلەسىپ ازىرلەۋشى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دامىعان ەلدەر تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق عىلىم مەن يننوۆاتسيالاردى باسقارۋ جۇيەسىندەگى مىندەتتى اسپەكت سانالادى. وسى تۇرعىدا ءبىز ءوز مەحانيزمدەرىمىزدى عىلىم جانە يننوۆاتسيالار بويىنشا ەو نەگىزدەمەلىك باعدارلاماسى سياقتى ۇزدىك شەتەلدىك تاجىريبەلەرمەن, باعدارلامالارمەن ءتۇيىستىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەمىز.
– عالىمدار اتالعان حالىقارالىق باعدارلاماعا قالاي قاتىسا الادى؟
– باعدارلاماعا قاتىسۋ شارتتارى گرانتتىق, باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ, تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا ارنالعان گرانتتار سەكىلدى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىمىزگە ۇقساس. بۇل دا كونكۋرستىق قۇجاتتامادان, بەلگىلى ءبىر تالاپتاردان, وتىنىمدەر نىساندارىنان, جوبالاردى بەرۋ ءارى ىرىكتەۋ ۇدەرىسىنەن تۇرادى. اتالعان حالىقارالىق باعدارلاماعا بيزنەس جانە ونەركاسىپتىك ۇيىمدار, سونداي-اق ستارتاپتار قاتىسا الادى. «Horizon Europe» زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالاردى, اسىرەسە ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ, الماستىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ بويىنشا جاڭا تەحنولوگيالار سالاسىنداعى, سونىڭ ىشىندە تومەن كومىرتەكتى تەحنولوگيالار مەن ۇدەرىستەر سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردى قولداۋعا باعىتتالعان. مۇندا نەگىزىنەن ءبىلىم درايۆەرى رەتىندە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىقپالداسۋ مىندەتتەرىنە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدە وزەكتىلىگى بار جوبالاردى تالداۋ, ىرىكتەۋ قاجەت. حالىقارالىق باعدارلامالارعا بىرلەسىپ ءوتىنىم بەرۋ ءۇشىن سەرىكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ كەرەك. ودان باسقا, بىلىكتى كادرلاردى تارتىپ, ۇيىمداردى حالىقارالىق گرانتتارعا قاتىستىرۋ تالاپتارىن قويا وتىرىپ, ولارعا جاعداي جاساعان ءجون.
– عالىمدار عىلىمي جوباسىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن قارجىلاي قولداۋعا ءزارۋ, ال ەلىمىزدە قاراجاتىن سالاتىن ءساتتى جوبالاردى ىزدەپ جۇرگەن ينۆەستورلار دا بارشىلىق. قور وسى ەكى تاراپتىڭ اراسىندا التىن كوپىر بولا الۋعا ءتيىس سەكىلدى. وسى مىندەت قالاي ورىندالىپ وتىر؟
– جاقىندا «تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ رەاكتورى» ءوتتى. ستاتيستيكا بويىنشا رەاكتورلارعا قاتىساتىنداردىڭ 50 پايىزدان كوبى عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ناتيجەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ كونكۋرسىنا قاتىسادى, ال ءبىرازى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ ىرىكتەۋىنەن ءساتتى وتەدى. دەمەك, وسى الاڭ عىلىم مەن بيزنەستى ءتيىمدى ينتەگراتسيالايدى, بيزنەسكە باعىتتالعان ەكونوميكانىڭ قولدانبالى عىلىمي جوبالارىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. رەاكتورلار قۇرىلىس, مەديتسينا, تاماق ونەركاسىبىنەن باستاپ جەر قويناۋىن پايدالانۋعا دەيىنگى ءارتۇرلى سالانى قامتيدى. مۇندا ءار قاتىسۋشى وزدەرىنىڭ عىلىمي ازىرلەمەلەرىنىڭ كوممەرتسيالىق قۇندىلىعىن الەۋەتتى بيزنەس-سەرىكتەستەرگە جەتكىزىپ, دالەلدەپ شىعۋدى كوزدەيدى. كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستورلار عىلىمي جوبالار تۋرالى پيتچتەردى (بايانداماسىن, اعىلشىننىڭ «speech» – سويلەۋ سوزىنەن الىنعان – ا.ش.) تىڭداپ, عالىمدارمەن بىرلەسىپ 350 ملن تەڭگەگە دەيىن گرانت الۋ كونكۋرسىنا قاتىسۋ ماقساتىندا كەلىسىمگە كەلەدى.
– رەاكتورلار ۇيىمداستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قارجىلاندىرۋعا يە بولعان قانداي جوبالاردى اتاي الار ەدىڭىز؟
– 2022-2023 جىلدارى «عىلىم» قورىنىڭ ونلاين-پيتچتەرىنە قاتىسۋعا 40 جوعارى وقۋ ورنى مەن وتاندىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان 300-دەن اسا ءوتىنىم ءتۇستى. ولارعا قوسا جەكە R&D ورتالىقتارى وكىلدەرى, ونەرتاپقىشتار دا قاتىستى. بۇل – قارجىلىق ەمەس قولداۋ شاراسى. 190 جوبا ونلاين-پيتچتەرگە قاتىستى, ونىڭ 63-ءى «تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ رەاكتورى» ديالوگ الاڭدارىندا تانىستىرىلدى. قاتىسۋشىلار ونلاين-پيتچتەردە الەۋەتتى بيزنەس-سەرىكتەس, ينۆەستورلارعا جوبانى پىسىقتاۋ جانە ازىرلەۋ ماقساتىندا «عىلىم» قورى ماماندارىنا كوممەرتسيالاندىرۋعا دايىن اياقتالعان عىلىمي جوبالارىن قورعايدى. ونلاين-پيتچتەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇزدىك جوبالار «تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ رەاكتورىندا» ۇسىنىلادى. «بيزنەس-سەرىكتەستەر» كلۋبى نەمەسە سول ونلاين-پيتچتەر اياسىندا قولداۋ العان جوبالار اراسىندا: ليوفيليزاتسيا ادىسىمەن فەرمەرلىك ءونىمدى جوعارى ءتيىمدى وڭدەۋگە ارنالعان ءموبيلدى قوندىرعىلار; وسىمدىك مايلارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە تازارتۋ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ; قاتتى شىرعاناق مايى مەن ەنتەروسوربەنت الۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋ; «سوفمايا» تۇيە سۇتىنەن جاڭا سۋسىن جاساۋ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ جانە كوممەرتسيالاندىرۋ; جىلىتۋ جۇيەلەرىنە ارنالعان ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن ەلەكتر قازاندىقتارىن ءوندىرۋ; مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان اۆتوكولىكتى بەيىمدەۋ; جاقسارتىلعان پايدالانۋشىلىق سيپاتتاماداعى پوليەفيرلى شايىرلار نەگىزىندە لاك بوياۋ ماتەريالدارىنىڭ ءوندىرىسىن قۇرۋ; ميكروكاپسۋليارلىق ءورتتى ءسوندىرۋ ستيكەرلەرىن دايىنداۋ; مۋلتيزلاك شيكىزاتىنان يننوۆاتسيالىق ماكارون ونىمدەرىن ءوندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار بار. بۇل جوبالاردىڭ جالپى قۇنى شامامەن 9,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
– جاقىندا وتكەن رەاكتور قورىتىندىسى قالاي؟ ينۆەستورلاردى قىزىقتىرعان جوبالار بار ما؟
– بۇل رەاكتور قۇرىلىس جانە جول-قۇرىلىس سالاسىنداعى جوبالارعا ارنالدى. مۇندا ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتقان يننوۆاتسيالىق ونىمدەر قاتارىندا قۇرىلىمى كۇردەلى توپىراقتاعى قۇرىلىس الاڭدارىن ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق زەرتتەۋ بارىسىندا گەواقپاراتتىق بازانى قولدانۋ تەحنولوگياسى, ءدىرىلسىز تەحنولوگيا بويىنشا تەمىر-بەتون بۇيىمدارى, قاعىلاتىن تەمىر-بەتون قادالار, قۇرىلىس الاڭدارىن ءدىرىل اكۋستيكالىق مونيتورينگىلەۋ جۇيەسى, تەگىس ەدەن تاقتالارى, بەرىكتىگى مەن كوتەرگىشتىگى جوعارى قادالاردى ءوندىرۋ تەحنولوگياسى, جول بەلگىلەرىنە ارنالعان ورگانيكالىق ەريتىن بوياۋ, قۇرامىندا كۇكىرت بولاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى تۋرالى جوبالار بار. قۇرىلىس الاڭدارىن ءدىرىل اكۋستيكالىق مونيتورينگىلەۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ جونىندەگى جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ەلبەك وتەپوۆ جىلۋ كارتالارى تۇرىندە گەوگرافيالىق اقپاراتتىق جۇيەدە ديناميكالىق ۆيزۋاليزاتسيا جۇرگىزۋگە جانە قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىنا ينتەگراتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەنى تانىستىردى. ال ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەحنيكالىق عىلىمدار ماگيسترى ەلنۇر مادياروۆا ۇسىنعان ءدىرىلسىز تەحنولوگياسى بويىنشا جاڭا تەمىر-بەتون بۇيىمدارى – جىلۋ تراسساسىنىڭ ناۋاسى, سۋارۋ جانە ارىق ناۋالارى دايىندالاتىن بولدى. وسىنداي بۇيىمداردى قولدانعان كەزدە ارماتۋرالىق قاڭقا جانە توسەمە بولشەكتەر جىلىستاپ كەتپەيدى, بەتون قوسپاسى بىركەلكى بولادى, سونىڭ ناتيجەسىندە اقاۋلار بولمايدى, بۇل ەكولوگيالىق تازا ءونىم سانالادى ءارى ءدىرىلدىڭ تەرىس اسەرىن بولدىرمايدى. تانىستىرىلعان تاعى ءبىر ازىرلەمە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا قاعىلاتىن تەمىر-بەتون قادالار وندىرىسىنە قاتىستى. ونىڭ ارتىقشىلىعى – قادالاردىڭ كوتەرگىشتىك قابىلەتىنىڭ زور بولۋىندا, تەمىر-بەتون شىعىن ازايتا الاتىنىندا. مۇنداي قىسقا قادالاردى قولدانۋ جۇمىس بارىسىندا تومەن كوپەر (قۇرىلىس كولىگى) قوندىرعىلارىن جانە شاعىن كولەمدى كولىكتى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى كوممەرتسيالاندىرۋ رەاكتورىنا 100-دەن اسا عىلىم مەن بيزنەس وكىلدەرى, اتاپ ايتقاندا, قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ, «KZ Stroyexpert» جشس-نىڭ, «QazGem» قازاقستان تسەمەنت جانە بەتون وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ, قازاقستان قۇرىلىس قاۋىمداستىعىنىڭ, قازاقستان اۆتوكلاۆتى گازدالعان بەتون وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ناتيجەسىندە, عالىمدار مەن بيزنەس وكىلدەرى اراسىندا ىنتىماقتاستىق جانە جوبالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى الدىن الا كەلىسىمدەرگە كەلدى.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
