– ساياسات نۇربەك ۇلى, دامىعان ەلدەردە عىلىمعا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3, ءتىپتى 4 پايىزىنا تەڭ كەلەتىن قارجىنى بولەدى. ءبىز بۇل كورسەتكىشتى 1 پايىزعا دا جەتكىزە الماي كەلەمىز. كوپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقان مەجەگە وسى جىلى جەتە الامىز با؟
– ەكونوميكالىق دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا عىلىمعا جىلىنا بولىنەتىن قارجى كولەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنان كەم بولماۋعا ءتيىس. ەگەمەندىك العالى 30 جىل وتسە دە ءبىز 1 پايىزعا ەشقاشان جەتكىزبەدىك. 1990 جىلى 0,82 پايىز, ياعني ەڭ جوعارى كورسەتكىش وسى بولدى. 2000 جىلى قارجى كولەمى كۇرت تومەندەپ كەتكەننىڭ سالدارىنان 1990 جىلى تىركەلگەن 52 مىڭ عىلىمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرىنىڭ 12 مىڭى عانا قالدى. 2021 جىلى 0,12 پايىزعا, 2022 جىلى 0,13 پايىزعا, بيىل بىردەن 0,26 پايىزعا كوتەردىك. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيا جىلىنا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4,3 پايىزىن عىلىمعا, 4,7 پايىزىن جوعارى بىلىمگە بولەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە روبوتتار, كولىكتەر, تەحنيكالار, جالپى ايتقاندا, جاڭا تەحنولوگيالار ەلىنە اينالىپ وتىر. ال وتاندىق عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا قاشان, قالاي جەتكىزەمىز؟ بۇل مەجەگە تەك مەملەكەتتىك بيۋدجەتپەن جەتۋ مۇمكىن ەمەس, ونى مويىنداۋ كەرەك. مۇنداعى نەگىزگى ماسەلە جەكە سەكتوردان ينۆەستيتسيانىڭ تارتىلماۋىندا بولىپ تۇر. ماسەلەن, سول وڭتۇستىك كورەيادا عىلىمعا باعىتتالعان قارجىنىڭ 72 پايىزى جەكە سەكتوردان تۇسەدى. امەريكادا بۇل كورسەتكىش ودان دا جوعارى, 84 پايىزعا تەڭ. ەلىمىزدە كەرىسىنشە 70 پايىزعا جۋىق قارجىنى مەملەكەت بەرەدى. سوندىقتان زاڭنامالىق وزگەرىس بولۋى قاجەت. «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسى ماجىلىسكە ەنگىزىلدى. بيىل تالقىلاۋ باستالادى, بۇيىرسا الداعى ءساۋىر ايىندا قابىلدانادى. سول زاڭ ءساتتى قابىلدانسا, جۇيەلى شارالارىمىز زاڭدى كۇشىنە ەنسە, سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلىپ, جەكە سەكتوردى, ءىرى كومپانيالاردى عىلىمعا قارجى سالۋعا كوپتەپ تارتا الامىز. جوسپارىمىز بويىنشا بۇل مەجەگە 2025 جىلدىڭ سوڭىندا قول جەتكىزەمىز.
– سالىق جەڭىلدىكتەرى جەكە سەكتوردى عىلىمعا قارجى بولۋگە قىزىقتىرا قويار ما ەكەن؟
– سالىق جەڭىلدىكتەرىن ەنگىزۋ – الەمدىك تاجىريبەدەگى ەڭ مىقتى مەحانيزم. يزرايل, فينليانديا, شۆەيتساريا, جاپونيا, تايۆان, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى دامىعان يننوۆاتسيالىق ەلدەردە مۇنداي جەڭىلدىكتەر كولەمى 250-300 پايىزعا دەيىن جەتەدى. ايتالىق, يزرايلدە كەز كەلگەن جەكە, وندىرىستىك, ونەركاسىپتىك كومپانيا عىلىمي ۇلەسى جوعارى ءونىمدى دامىتۋعا ينۆەستيتسيا سالعان جاعدايدا ينۆەستيتسياسىنان, ءونىمدى ساتۋدان تۇسكەن تابىستان 100 پايىز, ءونىمدى شىعارۋعا باسقا ءبىر ۇيىممەن سەرىكتەستىك جاساعاندا 50 پايىز سالىق تولەمەيدى. ءبىز «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىنا 150 پايىز جەڭىلدىك ەنگىزدىك. زاڭ قابىلدانسا, وتاندىق كومپانيالار ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن نەمەسە عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن سەرىكتەستىك نەگىزىندە ءبىر يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس يا عىلىمي زەرتتەۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ءونىمىن ارتتىرۋعا قارجى سالسا, 100 پايىز سالىقتان بوساتىلادى. ال عىلىمي ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىك ناتيجەسىندە شىعارىلعان تاۋارلارعا 50 پايىز سالىقتىق جەڭىلدىك قاراستىرىلادى. وسى جەڭىلدىكتەرگە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىرمىز.
– جاڭا جىلدا جەر قويناۋىن يگەرۋشىلەر تابىسىنىڭ 1 پايىزىن عىلىمعا ءبولۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى ىسكە قوسىلا ما؟
– سىزگە ءبىر مىسال ايتايىن. سەلەن دەيتىن سيرەك كەزدەسەتىن مەتال بار. «كسەروكس» كومپانياسى وسى مەتالدى وتە كوپ قولدانادى. پرينتەردىڭ بوياۋ اۋىستىرعىشىنداعى ۇزىن تسەليندر پىشىندەس بولىگى وسى سەلەننەن جاسالادى. تازارتىلماعان سەلەننىڭ سالماعى – 99,5 پايىز تازارتىلعان تۇرىنە قاراعاندا الدەقايدا اۋىر. ويتكەنى تازارتىلماعان سەلەندە قورعاسىن كوپ بولادى. وسى تازارتىلماعان اۋىر سەلەن مىس, تسينك, تەمىر بالقىتۋدان قالاتىن قالدىقتىڭ ىشىندە كەزدەسەدى. ەلىمىز سول قالدىقتى شيكىزات كۇيىندە قانشاما جىلدان بەرى شەتەلگە ساتىپ كەلەدى. ويتكەنى قازىر قولدانىلاتىن سەلەندى تازارتۋ ءادىسى – وتە ۋلى, قاۋىپتى, كۇردەلى, قىمبات. ايگىلى قانىش ساتباەۆتىڭ ءىزباسارى اكادەميك باقداۋلەت كەنجاليەۆ باستاعان مەتاللۋرگيا جانە كەن بايىتۋ ينستيتۋتىنىڭ (ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى) عالىمدارى كەيىنگى 7-8 جىلداي وسى سەلەندى تازارتۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسىن زەرتتەپ, ازىرلەدى. جەتەكشى عالىمدى شاقىرىپ, ءادىستى وندىرىستە قولدانۋ ءۇشىن نە كەرەگىن سۇرادىق. ناتيجەسىندە, عىلىم قورىنان نىسانالى گرانت رەتىندە جانە ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنەن قاراجات بولگىزىپ, ۆاكۋمدىق پەش جاسالدى. بالقاشتاعى مىس زاۋىتىنا وسى ءادىستى ۇسىندىق, ونداعىلار پايداسىن تەز ءتۇسىنىپ, 2 ايدىڭ ىشىندە تسەح سالدى. سەبەبى تازارتىلماعان سەلەننىڭ 1 كيلوسى 10 دوللار, تازارتىلعانى 150 دوللار تۇرادى. كىپ-كىشكەنتاي تسەحتا 100 توننا ءونىم شىعارىلادى, 15 ملن دوللار تازا تابىس تاۋىپ وتىر. ياعني عىلىمنىڭ وندىرىسكە قوسقان ۇلەسى تابىستى 15 ەسە ارتتىردى. ەلدەگى بۇكىل ءوندىرىستى وسىنداي باعىتقا يتەرمەلەۋ كەرەك. سوندا
1 پايىزعا جەتەمىز. ءبىر نارسەگە كوزىمىز جەتتى, ەلىمىزدەگى كەن بايىتۋ كاسىپورىندارى, ءىرى كومپانيالارى ءالى دە شيكىزات فيلوسوفياسىمەن ءومىر سۇرەدى. ءبىز سەلەن مىسالىندا ولارعا عىلىم ارقىلى تابىستى ەسەلەپ ارتتىرۋعا بولاتىنىن دالەلدەدىك. «ماسساعان, ءبىز مۇنى 2001 جىلدان بەرى شيكىزات كۇيىندە شەتەلگە سۋ تەگىن ساتتىق, قانشاما اقشا شەتەلگە كەتتى» دەپ قايران قالدى. ەندى ءبىز قازىر ولارعا تازارتىلعان سەلەن ساتۋمەن عانا شەكتەلمەي, سودان تۇسكەن بىرجىلدىق تابىسىن پرينتەردىڭ بوياۋىن قاپتايتىن پلەنكا زاۋىتىن سالۋعا جۇمساسا, جىلدىق تابىسى 15 ملن دوللار ەمەس, 150 ملن دوللارعا شىعاتىنىن ايتتىق. بىراق شيكىزات فيلوسوفياسىن ۇستانعان كومپانيالاردى ءالى كوندىرە الماي كەلەمىز. ويتكەنى ولارعا سەلەندى تازارتۋ ءادىسى جۇمىس ىستەيتىنىن عىلىمي جوبا ارقىلى كورسەتكەنىمىزدەي, جۇيەلى مەحانيزمنىڭ مىسالى بولۋى كەرەك. ءىرى كومپانيالاردى, كاسىپورىنداردى وسىلاي عانا قىزىقتىرۋعا بولادى. كۇشتەي المايمىز. سەبەبى جەر قويناۋىن يگەرۋشىلەردىڭ عىلىمعا تابىسىنان 1 پايىز ءبولۋى مىندەتتەلمەگەن, ياعني ەرىكتى.
– عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇمىسى قاي باعىتتا دامىماق؟
– عىلىم اكادەمياسى پرەزيدەنت جانىنداعى تولىق مەملەكەتتىك مەكەمە مارتەبەسىن يەلەندى. اكادەميانىڭ الدىندا بىرنەشە ماڭىزدى مىندەت تۇر. ءبىرىنشىسى – عىلىمي زەرتتەۋ باعىتتارىن ايقىنداۋ. ەلىمىزدە 96 باسىم باعىت بولدى, قازىر 6-عا قىسقارتتىق. مىسالى, وتە قۋاتتى عىلىم اكادەمياسى بار الپاۋىت قىتاي عىلىمعا نەبارى 8 نەگىزگى باعىتتى بەلگىلەگەن. مىسالى, ءبىرىنشىسى – وسىمدىك شارۋاشىلىعى. ويتكەنى وندا حالىق كوپ, اش قالدىرماۋ كەرەك. نەگىزگى پروتەيننىڭ قاينار كوزى – سويا. سويانىڭ جىلدام وسەتىن (ۆەگەتاتيۆتى مەرزىمىن قىسقارتاتىن) گەنىن ويلاپ تاپقان عالىمعا مەملەكەتتەن اقشا بەرەدى. ولار اقشانى ناقتى وزدەرىنە (ەلگە, مەملەكەتكە) قاجەتتى عىلىمي جۇمىسقا بولەدى. ال بىزدە قالاي؟ گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا تاقىرىپتاردى, جوبالاردى عالىمدار وزدەرىنىڭ ىڭعايىنا قاراي ۇسىنادى. ەندى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى بەلگىلەنگەن 6 باسىم باعىتتىڭ ىشىندەگى ءار سالاداعى پروبلەمالاردى ايقىنداپ, ونى شەشەتىن عىلىمي تاقىرىپتار مەن جوبالاردى قابىلداپ, وزەكتىلىگىن, عىلىمي تۇرعىدا ماقساتقا جەتكىزۋ جولىن ءانونيمدى تۇردە ساراپتايدى.
– جاڭا گرانتتار بەرىلە مە؟
– مەگاگرانت دەگەن ۇعىم پايدا بولادى. قازىرگى گرانتتار ادەتتە جابدىقتاۋعا, جالاقىعا جەتەدى, بولدى. وسى كۇنگى ەڭ كولەمدى گرانت كولەمى 300 ملن تەڭگەنى قۇرايدى, بىلاي قاراعاندا ۇلكەن سوما سەكىلدى, بىراق 3 جىلعا ءبولىپ تاستاعاندا اۋقىمدى عىلىمي جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە جەتپەيدى. سوندىقتان بىلتىردان باستاپ بىرتىندەپ 4,5 ملرد تەڭگە بولاتىن مەگاگرانتتاردى ىسكە قوستىق. مۇنى ءبىر ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە ينستيتۋت يگەرە الماۋى مۇمكىن, سول سەبەپتى كونسورتسيۋم قۇردىق. مىسالى, كەيىنگى كەزدەرى كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى ءتۇسىپ بارا جاتىر. سول كاسپي ءوڭىرىنىڭ باسسەينىن زەرتتەۋگە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, گەوگرافيا ينستيتۋتى, گلياتسەولوگيالىق ورتالىق سەكىلدى بىرنەشە ۇيىمنىڭ سالالىق ماماندارى بىرىكتى. وسى زەرتتەۋ جۇمىسىنا 4 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ەكىنشى, «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسىنا «ينفراقۇرىلىمدىق گرانتتاردى» ەنگىزدىك. ويتكەنى زاماناۋي عىلىم ينفراقۇرىلىمدىق دەڭگەيگە كوشىپ كەتتى, تەك ەكسپەريمەنت, دالەل, پراكتيكا جۇزىندە عانا عىلىم ناتيجەلى بولىپ جاتىر. ال بۇعان زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن ۇيىمنىڭ ينفراقۇرىلىمى, جابدىقتالۋ جاعدايى جوعارى بولۋى كەرەك.
– عىلىم قورى وسى جىلى قانداي جوبالاردى قارجىلاندىرادى؟
– عىلىم قورى قازىر ەكى ۇلكەن باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونىڭ ءبىرى – كوممەرتسيالاندىرۋ. الگىندە ايتىلعان سەلەندى تازارتۋ ءادىسى سول كوممەرتسيالاندىرۋ باعىتىنا جاتادى. ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «سينتەتيكالىق حيميا» زەرتحاناسى 2024 جىلدان باستاپ 10 مىڭ فلاكون ءونىم ء(يىس سۋ, داق كەتىرگىش سۇيىقتىقتار) شىعارادى. عىلىم قورى ەكىنشى ۇلكەن ۆەنچۋرلىق باعىت بويىنشا جۇمىستى بيىلدان باستاپ ىسكە قوسادى, ياعني قور ۆەنچۋرلىق ينۆەستورلاردى عىلىمعا تارتۋمەن اينالىسادى. «بىزدە عىلىمي جوبا, قارجى بار, سوعان ءسىز دە ينۆەستيتسيا سالىڭىز» دەپ عىلىمي ءونىمدى وندىرىسكە اينالدىرۋ ماقساتىنداعى ۆەنچۋرلىق قورلار سەكىلدى جۇمىس ىستەيدى. وسىلايشا, جەكەمەنشىك ينۆەستورلاردىڭ قاتارىن, عىلىمعا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيانىڭ كولەمىن ارتتىرامىز.
– بيىل عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى قانداي باعىتقا بەت الماق؟
– عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ۇلكەن ينۆەنتاريزاتسياسى كەرەك. ياعني مەكەمەدەگى ماتەريالدىق دۇنيەنىڭ بار-جوعىن جانە جاي-كۇيىن بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە تەكسەرىپ, تۇگەندەۋ ماڭىزدى. جاڭا جىلدا قابىلداناتىن «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسىنا Technology readiness level – TRL, تۋرا تارجىمالاساق, تەحنولوگيالىق دايىندىق دەڭگەيى دەگەن ۇعىم ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل – حالىقارالىق تاجىريبەدە (اقش, يزرايل, ەۋروپا ەلدەرىندە) قولدانىلاتىن كەز كەلگەن عىلىمي ۇيىمنىڭ, زەرتحانانىڭ, ءتىپتى عالىمنىڭ نەمەسە عىلىمي ۇجىمنىڭ تەحنولوگيالىق كوممەرتسيالاندىرۋ, قولدانبالى عىلىمعا دايىندىق دەڭگەيىن كورسەتەتىن ءادىس. وسى ءادىس ارقىلى ەلىمىزدەگى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قاي دەڭگەيدە, قانداي باعىتتا, قاي ساتىدا جۇمىس جۇرگىزە الاتىنىن انىقتايمىز. قازىر بىرنەشە دەڭگەي بەلگىلەنگەن. مىسالى, 1-2 ساتىدا ينستيتۋتتىڭ الەۋەتى تەوريالىق, ياعني ىرگەلى عىلىممەن اينالىسا الاتىنىن كورسەتەدى. 3-4 ساتىلار قولدانبالى عىلىممەن شۇعىلدانۋعا قاۋقارىن, 5,6,7 ساتىلار تەحنولوگيالىق وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋعا دايىندىعىن, ال 8-9 ساتىلار ءوزىنىڭ جاڭا پروتوتيپتەرىن, يننوۆاتسيالىق ونىمدەرىن شىعارۋعا ازىرلىگىن بىلدىرەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمىزدىڭ كوبىندە تەحنولوگيالىق دايىندىق دەڭگەيى 1-4 ساتىلاردا تۇر. مۇنى ۇيىم ۇجىمىنىڭ ءوزى دە بىلمەۋى مۇمكىن. ويتكەنى ونىڭ وسىعان دەيىن ناقتى بەلگىلەنگەن جولى, ءادىسى, جۇيەسى بولمادى. ەندى وسى TRL ءادىسى ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دەڭگەيى انىقتالىپ, سوعان ساي قارجى ءبولىنىپ, جوعارى ساتىعا كوتەرىلۋدىڭ ناقتى شارتتارى كورسەتىلەدى.
– عالىمداردى الەۋمەتتىك قولداۋ پاكەتى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟..
– عالىمداردى قولداۋ, جوعارىدا ايتىلعانداي, ولاردىڭ تەوريالىق تۇرعىدان توقتاپ تۇرعان عىلىمي جۇمىستارىنىڭ نەگىزىندە ءونىم ءوندىرىپ, نارىققا شىعارۋ ارقىلى الەۋمەتتىك جاعدايىن, باستىسى جالاقىسىن ارتتىرۋدان باستالادى. مىسالى, سەلەندى تازارتۋدىڭ ءادىسىن ازىرلەگەن عالىمداردىڭ جەتەكشىلەرى ايىنا 3-4 ملن تەڭگە جالاقىعا قول جەتكىزىپ وتىر. عالىمدار اقشا, جوعارى جالاقى, عىلىمداعى تابىستىڭ قاينار كوزى گرانتتا ەمەس, نارىقتا ەكەنىن ەندى ءتۇسىنىپ كەلەدى. ءبىز بۇگىندە عالىمدارىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسىن اۋىستىرىپ جاتىرمىز, بۇل ەڭ كۇردەلى جۇمىس بولىپ تۇر. ناعىز عىلىم – كابينەتتە وتىرىپ ماقالا جازۋ ەمەس, ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە قاجەتتى جاڭا ءونىم شىعارۋ, عالىم رەتىندە, عىلىمي تۇرعىدا تۇرمىسىن, جاعدايىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسۋ. ال ناقتى ىسكە كەلسەك, «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭدا بىرنەشە الەۋمەتتىك قولداۋ پاكەتى قاراستىرىلعان. عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەرگە عىلىمي دارەجەسى ءۇشىن قوسىمشا اقى كوزدەلدى. سونىمەن قاتار جاڭا زاڭ جوباسىندا عالىمداردى الەۋمەتتىك, مەديتسينالىق, زەينەتكە شىققانداعى قولداۋدىڭ تۇرلەرىن ەنگىزدىك. بىراق ءبىز جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانعانىن كۇتپەي, 2023 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان «وتباسى بانكىمەن» بىرلەسىپ, جاس عالىمدارعا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن باستاپ كەتتىك. سۇرانىس وتە كوپ. تاعى ءبىر ماڭىزدى الەۋمەتتىك قولداۋ – جالاقى. مينيسترلىككە قاراستى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامعا كىرەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا كوتەرىلەدى. بۇعان دەيىن وقىتۋشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن ءوسىرۋ جوعارى وقۋ ورنىنا جۇكتەلەتىن, ەندى ورتالىق بيۋدجەتتەن بولىنەدى. بۇل قولداۋدى وتكەن جىلى باستادىق, 2029 جىلعا دەيىن جىلىنا وسىنشاما كولەمدە قوسىلىپ وتىرادى.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
