ەڭبەكتە مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ (1499-1551) مۇراسى تاريحي-فيلولوگيالىق, تانىمدىق-فيلوسوفيالىق باعىتتا تۇڭعىش رەت جۇيەلەنىپ زەرتتەلىنگەن. تۇلعا مەملەكەت قايراتكەرى, قولباسشى, جازۋشى, سۋرەتشى, عۇلاما دەڭگەيىنە قالاي جەتكەنى زەردەلەنگەن. شىندىعىندا, مۇحاممەد حايدار – جان-جاقتى ەنتسيكلوپەديست. ونىڭ كلاسسيكالىق «تاريح-ي راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە 40-تان استام عىلىم سالاسىنىڭ ماسەلەسى قوزعالعان. زەرتتەۋشى م.قازىبەك بەيمالىم دەرەكتەر مەن تانىمدىق-تاريحي ماتەريالدار نەگىزىندە ءبىرتۋار قايراتكەر عۇلامانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن قاتار قاراستىرادى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ۇلى جەڭىسى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدى قازاق ەلىمەن قايتا قاۋىشتىردى. سوڭعى شيرەك عاسىردا قايراتكەر عۇلامانى ەلىمىز بەن الەمگە تانىتۋعا بايلانىستى ءتۇرلى شارالار ءوتتى. مۇراسى جاريالانىپ, كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. ەلىمىزدەگى ءىرى ۋنيۆەرسيتەت م.ح.دۋلاتي ەسىمىمەن اتالادى. سوناۋ ءۇندىستان جەرىندە وتكەن حالىقارالىق ءىس-شارالار اتقارىلدى. بۇل – شۇكىر دەۋگە لايىقتى شارالار.
مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ تاريحي ءرولى ەرەكشە. ەگەر ول دەر كەزىندە حاتتاماسا, موعولدار مەن موعولستانعا قاتىستى تاريحي وقيعالار مەن مالىمەت-دەرەكتەر ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتەر ەدى. عۇلاما تاريحي مالىمەتتەردى كونەكوز قاريالاردان, ەل باسقارعان امىرلەردەن, سەنىمدى كىسىلەردەن العانى ءسوزسىز. ول موعولدار باستان كەشكەن تاريحي وقيعالاردى ەرىنبەي جيناۋمەن, جازۋمەن بولدى. م.ح.دۋلاتي مۇراسى – ءوز كەزەڭىنىڭ مىندەتتەرىنە عانا جاۋاپ بەرەتىن كەزەڭدىك دۇنيە ەمەس, زامانالار سىنىنان, داۋىرلەردىڭ تەزىنەن وتكەن ەسكىرمەس قازىنا.
زامانداستارىنىڭ جازۋىنشا, مۇحاممەد حايدار – ادەبي دارىنى ايشىقتى ءارى جازۋشى, ءارى اقىن. ونىڭ جازۋ ءستيلى, قالامگەرلىك قولتاڭباسى ابدەن مويىنداعان. بۇگىنگى ادەبيەتشىلەر «تاريح-ي راشيدي» شىعارماسىن مەمۋار دەپ باعالايدى. بۇل رەتتە شىعىستانۋشى اكادەميك, مارقۇم ءا.دەربىسالى مەن پروفەسسور ن.كەلىمبەتوۆ, قازۇۋ پروفەسسورى ج.دادەباەۆ پىكىرى ماڭىزدى. م.قازىبەك جانرىن «ادەبي-مەمۋرالىق رومان» دەپ انىقتايدى. زەرتتەۋشى «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» توعىلىق تەمىرگە, قاسىم حانعا, دوس مۇحاممەد حانعا قاتىستى تاراۋلارىن كوركەم شىعارما ىسپەتتەس دەپ باعالاپ, تاريحي تەگەۋرىنىن, ساياساتتانۋشىلىق سالماعىن, جاعرافيالىق اۋقىمىن, فيلوسوفيالىق الەۋەتىن مەيلىنشە اشا تۇسەدى.
اۆتور تاريحي تۇلعا تاعدىرىن حV-ءحVى عاسىرداعى ءىرى ساياسي, مادەني وقيعالارمەن ساباقتاستىقتا قاراستىرادى. مۇراسىنىڭ الەمدىك ماڭىزىن بايىپتايدى.
عالىمدار مەن ءبىلىم الۋشىلارعا قالامگەر, زەرتتەۋشى مۇحتار قازىبەكتىڭ بۇل كىتابىنىڭ پايداسى مولىنان تيمەك.
جامبىل تىلەپوۆ,
مادەنيەتتانۋشى
