كەيىنگى ون جىل كولەمىندە استانا, الماتى سياقتى ءىرى قالالاردا قاندالا كوبەيىپ كەتكەنى تۋرالى ماسەلەگە توقتالاردا الدىمەن قاندالاعا قاتىستى ءوز باسىمىزدان وتكەندى بايانداپ كورەلىك. ويتكەنى تۇنگى ۇيقىنىڭ تىنىشتىعىن كەتىرىپ, توسەگىڭىزدى قىپ-قىزىل قان قىلاتىن قانسورعىشتىڭ قايدان پايدا بولاتىنى تۋرالى نەگىزگى ستسەناريدىڭ سۇلباسى شىعادى.
قالىڭ ۇيقىعا كەتتىك-اۋ دەگەن شامادا ۇلىمىز ءتۇن ورتاسىندا ىرشىپ تۇرىپ, قاسىنا باستايدى. جارىقتى جاقساڭ, ەشتەڭە كورىنبەيدى, ىزىڭداعان ءبىر ءۇن ەستىلمەيدى. ۋاقىت وتە كەلە اقجايمادا قىپ-قىزىل داقتار پايدا بولا باستادى. باسىندا كوزگە كورىنبەيتىن جۇمباق جاندىك ءوزىمىزدى تالاي باستاعاندا جارىقتى جاعىپ جىبەرسەڭ, كوز ىلەسپەس جىلدامدىقتان جىم-جىلاس جوق بولادى. ۇستاپ تا, ۇرىپ تا ولتىرە المايسىڭ. سويتسەك, ول كوزگە تەك قانعا بوگىپ العان كەزدە عانا كورىنەدى ەكەن. قىسقاسى, ءتۇن ۇيقىمىزدى قاشىرىپ, توسەگىمىزدى قاندالا قىلىپ جۇرگەن قانىشەر جاندىكتىڭ اتى دا قاندالا ەكەنىن بىلدىك تە, ونىڭ قايدان پايدا بولعانىن زەرتتەي باستاعاندا ءبارى دە تۇسىنىكتى بولدى.
بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ توعىز قاباتتى ءۇيدىڭ باسىم بولىگىندە پاتەر جالداۋشىلار تۇراتىن. ەكىنشىدەن, قاندالا پايدا بولماي تۇرىپ لەنينگرادتىق جوبامەن سالىنعان ءۇيىمىزدىڭ كىرەبەرىسىنە كورشىلەردىڭ جاپ-جاڭا ديۆاندارىن شىعارىپ تاستاعانىن كورگەنبىز. وتاعاسى دا, ۇيگە كەلگەن كىسىلەر دە دايىن تۇرعان سول ديۆانعا وتىرىپ, تەمەكى تارتىپ كەلەتىن. جاۋ قايدان كەلگەنى بەلگىلى بولعان كەزدە كورشى اپاي دا ۇيىمىزدە قاندالا بار-جوعىن ءوزى سۇراستىرعانى. قىسقاسى, ول كىسىلەر ءۇيىن ۋلاعان كەزدە قاندالالار باسقا پاتەرلەرگە تۇرا قاشقان. مۇنان دا بولەك, بۇل جاندىك قانىن سوراتىن تىرشىلىك يەسى تابىلماعان كەزدە اشتىقتان دا كوشە بەرەتىنىن بىلدىك.
ەڭ قىزىعى, كورشىمىز زەينەتكە شىققانعا دەيىن كەمىرگىش, ۋلى, زياندى جاندىكتەردى ۋلايتىن مەكەمەدە قىزمەت ىستەگەن ەكەن, قاندالادان قۇتىلۋدىڭ جولىن دا ءوزى كورسەتتى. سەبەبى ءبىز اركىمنىڭ ايتقان كەڭەسىمەن قاندالامەن كۇرەسىپ, قۇتىلعانداي بولعاندا قايتا پايدا بولىپ, امالىمىز قۇرىپ جۇرگەن ەدىك. ءتىپتى تانىستاردان ىستىق بۋمەن تازالايتىن شاڭسورعىش سۇراپ اكەلگەن ارەكەتىمىز دە زايا بولدى. وسىلاي جۇرگەندە كورشىمىز قاندالا ولتىرەتىن ارنايى پرەپاراتتى ءوزى اكەلىپ, تۇمشالانىپ, توسەك-ورىن, جيھازداردىڭ بۇكىل قۋىسىنا تۇگەل شاشىپ, ەسىك-تەرەزەنى تاس قىلىپ قىمتاپ, ءبىزدى ءۇش كۇنگە كولگە اتتاندىردى. ءبىر جاعىنان ديۆانىن سىرتقا شىعارىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان كورشىمىز ءبىزدىڭ پاتەردە قاندالا قاپتاپ كەتكەنىنە ءوزىنىڭ دە قاتىسى بار ەكەنىن سەزەتىن. سونىمەن, كولدەن كەلگەننەن كەيىن ۇيگە بىردەن كىرمەي, الدىمەن ءبىر ەرەسەك ادام ءۇيدى جەلدەتىپ العان سوڭ عانا بالا-شاعانى كىرگىزۋگە بولاتىنىن كورشىمىز ەسكەرتكەن. مۇنىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداۋىمىزدىڭ دا سىرى بار. ويتكەنى اركىمنىڭ اقىلىمەن قاندالادان ءوز بەتىڭىزشە قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. ەكىنشىدەن, ارنايى ماماندار مەن قاندالا ۋلايتىن قىزمەتكە جۇگىنبەسەڭىز, ۋلاناپ قالۋ قيىن ەمەس, ءتىپتى قايعىلى جاعدايعا دۋشار بولۋىڭىز دا عاجاپ ەمەس.
ءسوزىمىز ايعاقتى بولسىن, ەگەر وقىرمان ەسىندە بولسا, بيىل 21 قازاندا اقتاۋ قالاسىندا ءوز بەتىنشە قاندالادان قۇتىلماق بولعان كورشىنىڭ كەسىرىنەن 7 بىردەي ادام ۋلانىپ, 2 ءبۇلدىرشىن كوز جۇمعانىن بىلەمىز. ەرەسەكتەرى ماڭعىستاۋ وبلىستىق كوپسالالى اۋرۋحاناسىنا جەتكىزىلسە, وكىنىشكە قاراي, بالالار اۋرۋحاناسىنا جاتقىزىلعان ەكى بالدىرعان ەسىن جيماعان كۇيى قايتىس بولعانى ايان. جوعارىدا ايتىپ وتىرعانىمىزداي, اقتاۋداعى №7 شاعىن اۋدانىنداعى پاتەر يەلەرىنىڭ ءبىرى ارناۋلى مامانداردىڭ قىزمەتىنەن اينالىپ ءوتىپ, ءوز بەتىنشە قاندالانى ۋلاۋى ورنى تولماس قاسىرەتكە ۇلاسىپ, سوڭى كورشىلەردىڭ سوتتاسۋىنا جەتكىزىپ وتىر. ال مۇنداي قايعىلى مىسالدار باسقا ايماقتاردان دا تابىلادى.
ماسەلەن, 2019 جىلى الماتى قالالىق شۇعىل مەديتسينالىق كومەك اۋرۋحاناسىندا وسى جاندىكتىڭ دارىسىنەن ۋلانعان 67 جاستاعى ايەل ەسىن جيماعان كۇيى ومىردەن وزعانىن قالا تۇرعىندارى ۇمىتا قويماعان بولار. سول كەزدە الماتى قالالىق تاۋار ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ دەپارتامەنتى: «بيىل 1 جەلتوقسان كۇنى قالالىق اۋرۋحاناعا تىنىس جولدارى جاندىكتەردى ولتىرەتىن پرەپاراتتاردان ۋلانعان 1952 جىلى تۋعان ايەل مەن 1987 جىلى تۋعان ۇلى جەتكىزىلدى. دياگنوزى – ۋىتتى ەنتسەفالوپاتيا. قازىرگى تاڭدا پاتسيەنتتەر جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسىنىڭ جانساقتاۋ بولىمىندە جاتىر. جاعدايى اۋىر. ءتيىستى ەم-شارا جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەگەن مالىمەت بەرگەنى ەسىمىزدە. مارقۇم 30 قاراشادا بازاردان «پالاچ» اتتى قاندالا ۋلايتىن ينسەكتيتسيد ساتىپ الىپ, پاتەرىنە سەپكەن.
وسى ورايدا الماتى قالاسىنىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى مەن دەزينفەكتسيا ورتالىعىنىڭ ساراپشى-ەپيدەميولوگتەرى ءبىراز مالىمەتتى العا تارتىپ, دەزينفەكتسيا, دەزينسەكتسيا, دەراتيزاتسيا جۇرگىزۋگە قاتىستى قۇندى كەڭەس بەردى. ماماندار تابيعاتتا قاندالانىڭ 50 شاقتى تۇقىمنان تارايتىن 40 مىڭداي ءتۇرى كەزدەسسە, قازاقستاندا سودان تاراعان 1 500 ءتۇرى بار ەكەنىن ايتادى. تەك ادام قانىمەن قورەكتەنەتىن قاندالا ءبىر رەت شاققان كەزدە ءوز سالماعىنان 2 ەسە كوپ قان سورادى ەكەن.
«قالا تۇرعىندارى, اسىرەسە توسەك, ءۇي قاندالاسىنا ءجيى شاعىمدانادى. ولار تۇنگى ۋاقىتتا جورىققا شىعادى. قاندالا 4 ايعا دەيىن ءومىر سۇرەدى جانە تەك ادام بار جەردە بولادى. قاندالالار قىرىق كۇن ىشىندە ءوسىپ جەتىلەدى دە, ءبىر مەزەتتە ءۇش جۇزگە دەيىن جۇمىرتقا سالادى. ولار ءۇشىن قولايلى مەكەن – ادەتتە ەسكى اعاش جيھازدارى, ودان قالسا ەدەن جارىقتارىندا, ەدەن جيەكتەرىندەگى قۋىستاردا ءومىر سۇرەدى. قاندالا ءۇشىن جاڭا بەتون-ءمونوليتتى ۇيلەر جايسىز دەپ ەسەپتەلىنگەنىمەن, ادام جۇرگەن جەردىڭ بارىنە قاندالا تەز بەيىمدەلەدى», دەيدى الماتى قالالىق دەزينفەكتسيا ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ۆاحيت سەيدۋاليەۆ.
ماماندار قاندالا قاپتاعان ۇيلەردى ۋلاعان كەزدە قاپەردە ۇستايتىن نەگىزگى قاعيدالار تۋرالى بىلاي دەيدى: «قاندالاعا قارسى ءدارى سەپكەن كەزدە الدىمەن شاشىلىپ جاتقان قوقىستىڭ كوزىن قۇرتۋ كەرەك. سودان كەيىن جيھازداردى ارتقا جىلجىتىپ, بارلىق قۋىسقا وڭاي ءوتۋدى, ساڭىلاۋلاردى وڭدەۋ ىڭعايلى ءارى كەدەرگىسىز بولۋىن قاراستىرىپ الۋ قاجەت. ازىق-ت ۇلىك, ىدىس-اياق پەن كيىمدەردى جيناپ, ەسكى, قاجەت ەمەس جيھازداردى شىعارىپ تاستاعان ءجون. توسەك-ورىندى قاعىپ, سىلكىپ, دالادا كەپتىرىپ الۋ كەرەك. ۋلاپ جاتقان كەزدە باسقا ادامدار مەن ءۇي جانۋارلارىن پاتەردە قالدىرماڭىز! ءۇي-جايدى دەزينفەكتسيالىق وڭدەۋ 2-3 ساعات بويى جۇرگىزىلەدى. ۋلاۋ پرەپاراتتى قۋىس قالدىرماي مۇقيات سەبۋ, ءسۇرتۋ ادىسىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. پاتەر نەمەسە جەر ءۇي قاندالاعا قارسى وڭدەۋدەن وتكەننەن كەيىن كەمى ءبىر تاۋلىككە جابىق قالدىرىلادى. وڭدەۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن قالعان-قۇتقانى قايتا باس كوتەرمەۋى ءۇشىن ءبىر ايدان كەيىن سول ۇيگە دەزينسەكتسيالىق وڭدەۋدى قايتالاعان ءجون».
دەگەنمەن ماماندار دەزينفەكتسيالىق پرەپاراتتار ەركىن ساتىلاتىنىنا, قولجەتىمدى ەكەنىنە قاراماستان, قاندالانى ءوز بەتىنشە ۋلاۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتىپ وتىر. ياعني بۇل ءىستى ونىڭ جايىن بىلەتىن ارناۋلى قىزمەت وكىلدەرى اتقارۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر توقتالا كەتەتىن جايت, جاندىكتەردى ۋلايتىن دەزينسەكتسيالىق كومپانيانى تاڭداعاندا, ەڭ الدىمەن, ونىڭ بۇل نارىقتا بار-جوعىن تەكسەرىپ العان ءجون. وعان قوسا بۇل كومپانيادا وقۋدان وتكەنى تۋرالى كۋالىكتەرى بار تاجىريبەلى مامانداردىڭ بولۋى. ۇشىنشىدەن, ماماندار ءوز جۇمىسىندا قانداي جابدىقتار مەن پرەپاراتتار قولداناتىنىنا ءمان بەرۋ ماڭىزدى. قىسقاسى, قاندالا پايدا بولعالى بەرى ودان قۇتقارامىز دەيتىن الاياقتار دا قوسا پايدا بولعان.
«دەزينفەكتسيا, دەزينسەكتسيا, دەراتيزاتسيا قىزمەتتەرى ءوزارا باسەكەلەس. ماسەلەن, الماتى قالاسىنداعى اۋداندىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ باسقارمالارىنىڭ باقىلاۋىندا پرەپاراتتاردى ساقتايتىن 36 نىسان مەن دەزينفەكتسيا, دەزينسەكتسيا, دەراتيزاتسيا قۇرالدارى مەن پرەپاراتتارىن دايىنداپ, ساتىلىمعا شىعاراتىن 24 نىسان بار», دەيدى الماتى قالالىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى گاۋحار قاتكەنوۆا.
گ.قاتكەنوۆا دا قاندالالاردى وڭدەۋ باراسىندا ادامداردىڭ ۋلانۋى بولماعانىمەن, جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, 2019, 2021 جىلدارى قايعىلى وقيعالار تىركەلگەنىن ەسكە سالدى. سەبەبى پاتەرلەر پەستيتسيدتەرمەن, ءبىرىنشى دارەجەلى قاۋىپتى پرەپاراتتارمەن وڭدەلگەن. مۇنداي پرەپاراتتار اۋىل شارۋاشىلىعىندا ارامشوپتەردى جويۋ ءۇشىن قولدانىلادى. كەيبىر تۇرعىندار وسى پرەپاراتتاردى تاڭباسىز جانە نۇسقاۋلىقسىز ساتىپ الىپ, كورشىلەرىنە ەسكەرتپەي ءوز بەتىنشە قولدانعاندىقتان, جۇرتتى قوسا ۋلايتىن جاعدايلار ورىن الىپ جاتادى.
ۆ.سەيدۋاليەۆ قاندالانى جويۋعا ءوتىنىش تۇسكەن كەزدە ماماندار الدىمەن پاتەردى تەكسەرىپ الىپ, سودان كەيىن وڭدەۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنەتىنىن ايتادى. كليەنتتەردىڭ قالاۋى بويىنشا ولار كيىم مەن توسەك-ورىن جابدىقتارىن كامەرالىق وڭدەۋدەن وتكىزۋدى ۇسىنادى. اپتا سايىن دەزينفەكتسيا ورتالىعىنا قالا تۇرعىندارىنان 1-2 شاعىم كەلىپ تۇسسە, الدىمەن ولار جاڭا جيھاز العانىن نەمەسە سەكوند حەندتەن كيىم ساتىپ العانىن العا تارتاتىن كورىنەدى. بۇرىن مۇنداي جاعدايلار الدەقايدا از بولاتىن. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن عانا تۇرعىندار تاراپىنان ايىنا ءبىر-ەكى ءوتىنىش كەلسە, قازىر اپتا سايىن پاتەرلەرىن ۋلاپ بەرۋگە سۇرانىس ءتۇسىپ جاتىر.
«كەشە عانا ءتورت قاباتتى ءۇيدىڭ تۇرعىنى ۇيىندە قاندالانىڭ پايدا بولعانى تۋرالى حابارلاپ, ماماندارمىز وڭدەۋ جۇمىستارىن باستادى», دەدى ۆ.سەيدۋاليەۆ.
ماماندار قانعا تويىپ العان قاندالا ءۇش كۇننەن باستاپ بىرنەشە اپتاعا دەيىن ۇيقىعا كەتەتىندىكتەن, بىردەن قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, سوندىقتان ەل كوزىنە تۇسكەن ءبىر-ەكى قاندالانى ولتىرگەن سوڭ, قۇتىلدىم دەپ ويلايتىنىن, ەسەسىنە قانشاما قاندالانىڭ ۇيقىدا جاتقانىن بىلمەيدى دەيدى. قىسقاسى, دەنەدە جاندىك شاققاننان كەيىنگى قىزارعان بەلگى پايدا بولسا, قاندالا دا پايدا بولدى دەپ ءبىلىڭىز. ءبىر قىزىعى, ايلاپ قاندالاعا تالانسا دا, «اللەرگيادان ەمدەلۋمەن» ۋاقىتىن وتكىزگەن ادامدار دا بار.
بۇل جاندىك سۋىق پەن اپتاپقا شىدامايتىندىقتان, ايازدى ياكي بولماسا شىلىڭگىر شىلدەدە توسەك-ورىندى cىرتقا جايىپ الۋدىڭ دا سەپتىگى مول. بىراق قاندالانىڭ اپتالاپ, ايلاپ ۇيقىعا كەتەتىن, ءتىپتى تۇقىمى جىلدار بويى ساقتالاتىن قابىلەتى بولعاندىقتان, بۇل ارەكەتتەر دە قاندالادان قۇتىلۋعا تولىق كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندىقتان قاندالامەن كۇرەستى مامانداردىڭ وزىنە تاپسىرعان ءجون. سول سياقتى سۋ جاڭا جيھازدارىنان ارزان باعاعا بولسا دا قۇتىلىعىسى كەلىپ ياكي بولماسا قىمبات جيھازدارىن جاپپاي ساتىلىمعا شىعارعان دۇكەندەردىڭ ارەكەتى دە ويلانتۋعا ءتيىس.
الماتى
