قازاق ءوز باسىنان كەشىرگەن اسا اۋىر تراگەديانى مۇنداي تەرەڭ ليريزممەن جەتكىزۋدى ۇمىتىپ قالعان سياقتى سەزىلەدى. «جانسەبىلدى» تاماشالاعاندا, مۇقاتايدىڭ قاسىرەتىنە قان جىلاپ وتىرىپ, الگىندەي ويلار قۇرساۋلايدى. جازىقسىزداردىڭ قاماۋدا ايدالعانىن, اياۋسىز سوققىعا جىعىلعانىن, جان توزگىسىز ازاپتاردى باستان كەشىرگەنىن, اتىلعانىن اشىق كورسەتكەننەن گورى, «جانسەبىلدەگىدەي» قول-اياقسىز قالعان شالدىڭ ەستەلىك, ساعىنىشىمەن قوسارلاپ بەرگەن الدەقايدا اسەرلىرەك پە دەپ قالاسىز. ونىڭ ۇستىنە كينو كوركەم تۋىندىدان, جازۋشىنىڭ اڭگىمەسىنەن الىنىپ تۇر. سوندىعىمەن دە سەزىمدەردى ءدوپ باسادى. بايقاۋىمشا, قازىر تاقىرىپ بەرىلەدى, سوسىن سوعان ستسەناري جازىلا باستايدى. بۇل ءبىر يدەيانى تۋ كوتەرىپ, قالعانىن سونىڭ اينالاسىنا جاماۋ سەكىلدى ەلەستەيدى. درامادان جۇرداي, جاساندى دۇنيە سودان شىعىپ جاتسا كەرەك. ال «جانسەبىل» ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان, ادامزاتتىڭ اياۋلى سەزىمدەرىن مولتىلدەگەن كوز جاسىنداي مونشاقتاپ تىزەدى.
كينو «ەي, تاكاپپار دۇنيە, ماعان دا ءبىر قاراشى!» دەپ باستالادى. الىپ بارا جاتقان ەشتەڭە جوق, «تانيسىڭ با سەن مەنى, مەن – قازاقتىڭ بالاسى» دەپ اتپەن شاۋىپ وتكەن قازاقتىڭ جىگىتى. بىراق وسى ءبىر ءسوز بەن سيۋجەت قازاقتىڭ كۇللى ەركىندىگى مەن بۇلالىعىن ايگىلەپ تۇرعان جوق پا؟ وسى كورىنىس مۇقاتايدىڭ كوز الدىنان ەستەلىك بولىپ كوشكەن سايىن دومبىرادا شەرتىلەتىن مۋزىكا. ساكەننىڭ ء«بىزدىڭ جاقتا» ءانىن بۇدان كەيىن وسىلاي اسەرلى شەرتكەن ەشكىم جوق شىعار. ءاننىڭ تۇپنۇسقاسىنداي ءۇزىپ-ءۇزىپ, تەرەڭ ليريزممەن شەرتەدى.
«ابىرالىعا باراتىن كىم بار, ابىرالىعا باراتىندار بار ما؟» دەپ جالپاق الەمگە جار سالىپ, بۇكىل ۆوكزالدى شۋلاتقان قول-اياقسىز مۇقاتايدىڭ تاعدىرى بەرىسى قازاقتىڭ, ءارىسى سول كەزدەگى ادامزاتقا تونگەن زۇلمات. ونى ارباعا سالىپ سۇيرەپ, اسىراپ, باعىپ-قاعىپ جۇرگەن ورىستىڭ كەمپىرى مارۋسيا. مەنىڭشە, بۇل جەردەن ساياسي استار ىزدەپ قاجەتى جوق سياقتى. مۇندا اياۋشىلىقتان جانە جالعىزدىقتان تۋعان سەزىمدەر مەن اسا نازىك ايەل پسيحولوگياسىنىڭ تەرەڭ يىرىمدەرى جاتقانداي. قول-اياقسىز جاپ-جاس مۇقاتاي مەن جالعىزباستى سۇلۋ مارۋسيا ءبىر-بىرىنە قاراپ تۇرىپ جىميادى عوي. «جەتىمدى تۇسىنەتىن كارىپ قانا» نەمەسە «كارىپتى تۇسىنەتىن جەتىم عانا» دەگىسى كەلدى مە ەكەن؟..
سونىمەن گاپ ءوزى ءجۇرىپ-تۇرا المايتىن قول-اياعى جوق قاريادا... اقىل-ەسى ءتۇزۋ بولعانىمەن, سانا-سەزىمى ساۋ ما ونىڭ؟ ونىڭ ۇستىنە اباي تۋعان التىن توپىراققا بىتكەن ابىرالىدان. مۇقاتاي تۋعان جەرىنەن 1937 جىلى «حالىق جاۋى» بولىپ ايدالىپ كەتكەن. جالعىز مۇقاتاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بۇل مىناداي مۇگەدەك كۇيدە گورباچەۆ زامانىنا اياق باسقانىمەن, ونىڭ تۋعان جەرى ابىرالىنىڭ دا ساۋ-تامتىعى قالماعان يادرولىق سىناقتان. اۆتور ابىرالىنى تەگىن الىپ وتىرعان جوق. قول-اياقسىز جارىمجان مۇقاتايدى كور دە, سىناق الاڭىنا اينالعان ابىرالىنى كور. دەمەك جالعىز مۇقاتايدىڭ باسىنداعى قاسىرەت ەمەس. ءجۇرىپ-تۇرايىن دەسە, اياعى جوق, تىرشىلىك ەتەيىن دەسە, قولى جوق. ونداي ادام قارەكەت قىلا الا ما؟ الىستى مۇرات تۇتا ما؟ جوق! ءتانى عانا ەمەس, جانى, اقىل-ويى, سانا-سەزىمى تۇگەل مەرتىگىپ قالعان. تەمىرجول شەتىنەن ءتارتىپ ساقشىسىن كورىپ ءتۇسى وزگەرىپ كەتەتىنى بار عوي. باسى كەگجەڭدەپ وتىرعان مۇگەدەك ۇندەمەي وشپەندىلىكپەن بۇعادى, مارۋسيا «بىزدە نەڭ بار؟» دەپ قارسى شىعادى الا تاياقتىعا. سۇيەگى جاسىپ قالعان مۇقاتاي مارۋسياعا «كىممەن سويلەسىپ تۇرعانىڭدى بىلەسىڭ بە؟» دەپ تومەنشىكتەيدى. قاماۋدا سوققىعا جىققان تەرگەۋشى توبەتكە «اعا, قازاقپىز عوي؟» دەپ جالىنعاندا, ماڭدايى تىرىسىپ, جەلكەسى قۇرىسىپ ودان سايىن تەپكىلەپ, جانشىپ تاستاعانى ەسىندە مۇقاتايدىڭ. دەگەنمەن مۇقاتاي مەن مارۋسيانىڭ اراسىندا سوزبەن جەتكىزىپ بولمايتىن سىر بار. قۇلاش-قۇلاش قىرسىق مىنەزبەن قاتار ارالارىنان قىل وتپەس جاقىندىق جانە بار. مۇمكىن جارىمجان مەن جەتىمدى جاراتقاننان باسقا تۇسىنبەيتىن شىعار.
ۇلىمنىڭ اتى ءمادي دەپ جازادى مۇقاتاي ەلگە حاتىندا. قازىرگىدەي دياس, تيمۋر ەمەس. «جارىمنىڭ اتى – اقبيداي» دەپتى. ول اقبيدايى مەن ءماديى قايدا؟ ءتىرى بولسا نەگە ىزدەپ تاپپايدى؟ ابىرالىدا اتوم بومباسىن جارعاندا ولار دا جازىم بولعان شىعار. قول-اياقسىز قاۋساپ, اقىل-ەسسىز جاۋدىراپ قالعان مۇقاتايدى دا ولتىرمەي الىپ قالعان سولارعا دەگەن ساعىنىش, ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ۇلى اڭسار ەدى عوي. «اعاتاي, قازاقپىز عوي» دەپ تەگىن جالىنا ما؟ ولمەلى كۇيگە جەتكەندە قازاقتىعىن ايتقان, ەلگە سۇيىسپەنشىلىگى وشپەگەن بوزداق. اياقاستىنان تابىلا كەتكەن الگى ءبىر ساقالدى قارا پالە, زامانى تۋسا, «سەن قازاق ەمەسسىڭ!» دەپ شىعا كەلەتىن سول قارا پالەگە لاعىنەت!
P.S. «اعاتاي, قازاقپىز عوي...»
