شاھارلاردىڭ «مەرەيتويلىق شەرۋى» نەمەسە قارقارالى تاريحىن قاي ۋاقىتتان باستاعان دۇرىس؟

ءداستۇرلى ەۋروپالىق نەمەسە رەسەي عالىم­دارىنىڭ قالالار تۋرالى كوز­­قاراسى بۇرىنعى زامانداعى كوشپە­لى­لەردىڭ قالالارىن زەردەلەۋ, باعامداۋ, جا­سىن انىقتاۋدا قاتەلىككە بوي ۇرىن­دى­رادى. كوپ رەتتە كوشپەلىلەردىڭ قالا مادە­نيەتىن ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستا مەتو­دو­لوگيالىق تۇرعىدان تەرىس توقتامعا كەلسە (كوشپەلىلەردە قالا مادەنيەتى بول­ماعان دەپ), پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەس­تىك يدەولوگيا وتارشىلدىق سايا­سات ىقپالىمەن سانالى تۇرعىدا بەكەر­گە شىعاردى. ەندەشە, بۇرىن كوش­پە­­لىلىگى باسىم بولعان ەلدىڭ قالا مادە­نيەتى تۋرالى جاڭا كونتسەپتۋالدى تۇر­عىدان كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ قاجەت­تىگى تۋىندايدى. بۇل ماسەلەدە قالا مادەنيەتىمەن اينالىساتىن تاريحشىلار كوشپەلى شارۋاشىلىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تيىمدىلىگىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋى قاجەت. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى دامۋى ءۇشىن كەڭىستىك پەن ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانعاندا عانا كوشپەلىلەردىڭ تىرشىلىك ەتۋى, ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ۇلى دالادا كوش-قون, ماۋسىمعا بايلانىستى قونىس, مەكەن اۋىستىرىپ وتىرۋ, قۇرعاقتى, جارتىلاي شولەيتتى ايماقتارداعى ءتۇرلى كليماتتىق قۇبىلىسقا بايلانىستى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەر, مىنە وسىنىڭ ءبارى كوشپەلىلەردە قالانىڭ باسقاشا تۇردە قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا ىقپال ەتتى. ال ۇنەمى كوشىپ-قونۋ جاعدايىندا بولاتىن كوشپەلىلەرگە وتىرىقشى شارۋاشىلىقتاعىلاردىكى سياقتى قالالار كەرەك پە؟ ارينە قاجەتى شامالى. سول سەبەپتى كوشپەلىلەردە قالا دەگەندە, ونى ەرتەدەن كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ ءسوز قورىنداعى ولشەمدەرمەن اتاعانىمىز دۇرىس. ول ولشەمدەرگە, مىسالى: «مەكەن», «تۇراق», ء«وڭىر», «قونىس» دەگەن ۇعىمدار سايكەس كەلەتىنى, ياعني قالا دەگەندە وسى اتالعاندار ەستە تۇرۋى قاجەت.

ال وسى بۇرىن مەكەن, تۇراق, ءوڭىر, قونىستاردى كوشپەلىلەردىڭ قالا مادەنيەتىنە جاتقىزساق, ولاردىڭ تاريحىن قانداي مەتودولوگياعا سۇيەنىپ انىقتاۋىمىز كەرەك؟ ارينە, ونى ماتەماتيكالىق ادىسپەن جىلداردى ساناپ قويا سالۋعا بولاتىن باستاپقى ۋاقىتتى بەلگىلەۋ وتە قيىنعا سوعاتىنى انىق. سوندىقتان ەلدەگى قالالار جاسىن ەسەپتەۋدە مىنانداي عىلىم سالالارىن: گەوگرافيا, ەتنولوگيا, حرونولوگيا, ەتنوتوپونيميكا, جازبا دەرەكتەر, اۋىزشا تاريحي اڭىزدار مەن شەجىرەلەردى كەشەندى تۇرعىدا بايلانىستىرىپ, جۇيەلەۋ ارقىلى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى.

وسىنداي كورسەتىلگەن ءادىس-تاسىل­دەر ارقىلى سارىرقانىڭ تورىندە ورنا­لاسقان قاراعاندى وبلىسىنداعى قار­قارالى ەلدى مەكەنىنىڭ تاريحىن انىق­تاۋعا تالپىنىس جاسالعانىن سارا­لاپ كورەيىك. قارقارالىنىڭ ىرگەسى قالانعان جىلىن وسى ۋاقىتقا دەيىن 1824 جىلعى ءساۋىر ايىنداعى پات­شا­لىق رەسەيدىڭ قازاق جەرىن وتارلاۋ­دى­ جالعاستىرۋ بارىسىندا ءسىبىر قازاق­تارى دالا گۋبەرناتورلىعىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق ورتالىعى — ستانيتسا, ياعني اسكەري بەكىنىس رەتىندە قالانعان ۋاقىتىنان باستايدى. ەگەردە قازىرگى تاڭدا, وسى 1824 جىلدان باستاپ ەسەپتەيتىن بولساق, وندا 2024 جىلى قارقارالىنىڭ 200 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەك بولادى. الايدا, قالا تاريحىن بۇلاي ەسەپتەۋ ادىلدىككە جاتپايدى.

2014 جىلى قارقارالىنىڭ 190 جىل­­دىعىنا ارنالعان «قارقارالى قالا­سى: تاريحى مەن بۇگىنى» اتتى حالىق­ارا­لىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەن­تسيا­سى ءوتتى. وسى كونفەرەنتسيانىڭ القا ماجىلىسىندە بايانداما جاساپ, قارقا­رالىنىڭ ىرگەسى بوي كوتەرگەن جىلىن رەسەيلىك پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قالا-بەكى­نىسىن سالۋ بۇيرىعىنىڭ شىققان ۋاقى­تىنان ەمەس, وڭىردە ەجەلدەن مەكەن ەتكەن رۋ-تايپالاردى تاريحي-دەرەك­تىك­ تۇرعىدا زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ولار­دىڭ ەل بولعان, مەملەكەت قۇرعان كەزە­ڭى­نەن­ باستاۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ۇسىنىس جاسا­عان ەدىك. بۇل ۇسىنىستى فورۋمعا قاتىسۋشىلار قولداپ, كونفەرەنتسيا شەشىمىنە ەنگىزگەن بولاتىن. سول ۋاقىتتان بەرگى جىلدار ىشىندە اراب, پارسى جازبالارى, قىتاي جىلنامالارى, ءتول دەرەگىمىز بولىپ تابىلاتىن كونە تۇركى رۋنيكالىق ەسكەرتكىشتەردى, اۋىز ەكى تاريح ايتۋ ءداستۇرى مەن تاريحي-ەپيكالىق جىرلارداعى دەرەكتەردى جيناۋ, جۇيەلەۋ جانە عىلىمي اينالىمعا كەلتىرۋ ارقىلى قارقارالىنىڭ تاريحى تۋرالى بەلگىلى ءبىر توقتامعا كەلۋگە قول جەتكىزدىك.

 ەندى وسى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى عى­لى­مي باعىتتارى بويىنشا قول جەتكىزگەن ناتي­جەلەرىن تەزيستىك تۇرعىدان بايان­دايىق.

ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءVىىى-ح عاسىر­لا­رىندا قارقارالى ءوڭىرى قارلىق قا­عا­ناتىنىڭ قۇرامىندا (قيماق قاعاناتىمەن شەكارالاس) بولعان كەزدە ونىڭ بيلەۋشىسى بىلگە كۇل قادىرحان 840 جىلى قاعان اتاعىن الىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرعان ەدى. سودان بۇل مەملەكەت 100 جىلداي قاعانات, كەيىن حاندىق تۇرىندە موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن ءومىر ءسۇردى. قارلىق قاعاناتىنىڭ بيلەۋشىسى بىلگە كۇل قادىرحاندى پارسى جازبا دەرەگىندە («حۋدۋد ال-الەم») كەلتىرىلگەن قىرقىرحانمەن سايكەس­تەندىرۋگە بولادى. كورنەكتى شىعىس­­تانۋشى ۆ.ف.مينورسكي اتال­عان ورتا­عاسىرلىق شىعارمانى زەردەلەي وتىرىپ, قىرقىرحان ورداسىن قازىرگى سەمەيدىڭ وڭتۇستىك باتىسىنا قاراي 350 كم قاشىقتىقتاعى قارقا­را­لى قالاسىنىڭ تۇرعان جەرىمەن ساي­كەستەندىرەدى. جالپى العاندا, قىر­قىر­حان يەلىگى – ەرتىس, بالقاش پەن الا­كول, قارقارالى, شىڭعىستاۋ جانە تار­باعاتاي كىرەتىن ورتالىق جانە شى­عىس­ قازاقستان اۋماعىن الىپ جاتتى. بۇل قازىرگى قارقارالى ءوڭىرىنىڭ ەلى – قار­لىق­تاردىڭ 840 جىلدان باستاپ, تاۋەلسىز مەم­لەكەت-قاعاندىق قۇرعانىن كورسەتەدى.

وسى تۇركى داۋىرىندەگى قارقارالى ءوڭىرى­نىڭ قارلىق ەلىنىڭ مەكەنى بولعان­دى­عىنا تەرەڭىرەك توقتالايىق. ۆ.رادلوۆ, ءا.مار­ع­ۇلان, ۆ.ف.مينورسكي سياقتى ىرگەلى عالىمدار زەرتتەۋلەرىندە قار­قا­را­لى ءوڭىرىن ەرتە زاماندا قارلىقتاردىڭ قونىس­تانعانىن, قارلىقتى قازىلىق دەپ اتاۋدىڭ كەڭىنەن تارالعاندىعىن ايتقان. سونىمەن قاتار قارقارالى, قارلىق اتاۋلارىنىڭ ءبىر «قار» تۇبىرىنەن جاسالعانى ايقىن. كونە تۇركى تىلىندە بۇل ءتۇبىر ءسوز كوبىنەسە تاۋ ماعىناسىن بەرەدى. قارقارالى تاۋلارىن قازىلىق تاۋى دەپ تە اتاۋى سونىڭ دالەلى. قارقارالىنى «قازىلىق» دەپ اتاۋىنىڭ تاعى دا ءبىر وزىندىك سەبەبى بار. قارقارالى جانە قارلىق اتاۋلارىنداعى «قار» ءتۇبىرىن اتاقتى لينگۆيست, تۇركى, موڭعول, مانجۇر تىلدەرى بويىنشا مامان-عالىم ا.ۆ.دىبو ەسكى تۇركى تىلىندە «قاز» بولعاندىعىن دالەلدەگەن. سوندىقتان «قازىلىق» – قارقارالىنىڭ كونە تۇركى تىلىندەگى اتاۋىمەن سايكەسەتىندىگى شىندىققا كەلەدى. ونىڭ بەر جاعىندا, ەرتەدەگى اراب كارتالارىندا ء(ال-يستاحري) قارلىق مەملەكەتىنىڭ جەرىن بىردە «حارلۋحيا», بىردە «حازلاجيا» («قازىلىقتىڭ» ءبىر نۇسقاسى رەتىندە) دەپ كورسەتكەنى دە بەلگىلى. قارقارالى تاۋلارىن قازىلىق دەپ اتاۋ ەرتەدەن بەلگىلى. بۇل اتاۋ «قورقىت اتا» داستانىنىڭ قالىپتاسۋ كەزىنەن باستاپ, حح عاسىرعا دەيىن ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن. وعان «قورقىت اتا» كىتابىنداعى «قازىلىق ۇلى ەر جۇگەنەك» جىرى مەن حIح عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ اقىنى كۇدەرىقوجا كوشەك ۇلىنىڭ «قارقارالى – قازىلىق» اتتى تولعاۋ جىرى كۋا بولا الادى: «قارقارالى – قازىلىق, جاتاتۇعىن جازىلىپ», دەپ ايتىلسا, بۇقار جىراۋدا: «ون ەكى قازىلىق, وي تۇندىك, شاۋىپ شىقتىم بەلەڭگە», دەلىنەدى. سول سەبەپتى «قازىلىق» – قارقارالى تاۋلارىنىڭ ەجەلگى اتاۋى جانە «قارلىق» ءسوزىنىڭ ءسينونيمى رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قارلىقتاردىڭ تەگى ەجەلگى تۇركى­لەردىڭ ءۇش تايپالىق بىرلەستىگى بولىپ, ءVىى عاسىردا تاريح ساحناسىنا شىققان. بۇل ءۇش قارلىق تايپالىق بىرلەستىگىن قازاق شەجىرەسىمەن بايلانىستىرساق مىنانداي توقتامعا كەلۋگە بولادى. قارلىقتاردىڭ باستى تايپاسى موۋلو~بولات – ارعىن ىشىندەگى بولاتقوجا اتاسىنان تارايتىن قاراكەسەكتەر. قارلىقتاردىڭ ەكىنشى ءبىر ءىرى تايپاسى - «چيگيل» (چيگيل ~ شىگىل ~ شەكلى ~شەكتى) كىشى جۇزدەگى قاراكەسەكتەردىڭ ۇلكەن تايپاسى – شەكتى (شومەن, شومەكەي). ءۇشىنشى تايپاسى – «تاشيلي» (تاشيلي~ تاشلىك~ تاستى~ تاز), ياعني كىشى جۇزدەگى باي ۇلىنا جاتاتىن تاز رۋى. تاز شەجىرەسى بويىنشا كىشى ءجۇز قاراكەسەكتەرىنىڭ اتاسى بولىپ تابىلاتىن قىدىرقوجانىڭ بالاسى, ياعني 840 جىلى ءوزىن قاعان دەپ جاريالاعان قارلىق قاعانى بىلگە كۇل قادىرحاننىڭ ۇرپاعى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: تۇركى داۋىرىندەگى تاريح ساحناسىنا شىققان ءۇش قارلىق تايپالىق بىرلەستىگى نەگىزىنەن, قازاقتىڭ ورتا ءجۇزى مەن كىشى ءجۇز قاراكەسەكتەرىنىڭ اۋەلدە ءبىر ەل بولىپ, ءۇش قارلىق تايپاسىن قۇراعاندىعىن كورسەتەدى.

جوعارىدا جاسالعان تالداۋلار: اراب-پارسى جازبالارى, قىتاي جىلناما­لا­رى,­ كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى (بىتىك­­تاستاعى رۋنيكالىق جازۋلار), تاري­­حي ەپيكالىق شىعارمالار ( قازاق شەجى­رەسى جانە اۋىزشا تاريح ايتۋ داس­­تۇرىندەگى دەرەكتەردى سالىستىرمالى تۇرعىدا جۇيەلەۋ, ولاردى عىلىمي اينا­­لىمعا كەلتىرۋ ناتيجەسىندە مۇمكىن بول­دى. ونىڭ تولىق ءماتىنى 9 ماۋسىمدا قاراعاندىدا, ورتالىق قازاقستان اكا­دە­مياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتەتىن «اتىڭ­نان اينالايىن قارقارالى» اتتى حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيادا باياندالىپ, ماتەريالدار جيناعىنا ەنگىزىلەدى.

جو­عارىدا اتالعان عىلىم سالالارى بويىنشا كەشەندى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە تومەندەگىدەي قورىتىندىعا قول جەتكىزگەنىن ايتۋعا بولادى:

 -گەوگرافيالىق ورنالاسۋ تۇرعىسىنان قار­قارالى ءوڭىرى ورتاعاسىرلارداعى قار­لىق تۇركىلەرىنىڭ مەكەندەگەن جەرى­مەن سايكەس كەلەدى. وعان اراب-پارسى تىلىن­دە­گى «حۋدۋد ال-الەم», ءال-يستاحري شىعار­مالارىنداعى «قىرقىر حان», «حاز­لا­جيا» تۋرالى دەرەكتەر دالەل.

-ەتنوستىق قۇرامى جاعىنان ورتا­عا­­سىرلىق قىرقىرحان يەلىگىنىڭ تۇر­عىن­دا­رى بولىپ ەسەپتەلەتىن قارلىق رۋ-تاي­پالارى قازىردە قارقارالى وڭىرىندە تۇرا­تىن قازاق رۋلارىنىڭ شەجىرەسىمەن تىكە­لەي بايلانىستىلىعى جانە ولاردىڭ تولىق سايكەسەتىندىگى ايعاق;

-حرونولوگيا تۇرعىسىنان, ياعني قار­قا­رالى ءوڭىرىنىڭ قارلىقتاردىڭ تاريح ساح­ناسىنا شىققان كەزى مەن ولار قۇرعان مەم­لەكەتتىڭ ۋاقىتىمەن, بيلەۋشىلەرىنىڭ ات­تارى مەن تيتۋلدارى (840 جىل,بىلگە كۇل قادىرحان قاعان, «ەلتەبەر») ساي كەلەتىنى ايشىقتالدى.

-ەتنوتوپونيميكا عىلىمىنىڭ سالا­سى­ بويىنشا رۋ-تايپا اتاۋلارىنىڭ جەر-سۋ اتتارىمەن بايلانىستىلىعىن قار­قارالى ءوڭىرى مەن قارلىقتاردىڭ مەكەن­دەرىندەگى جەر, تاۋ اتتارىنىڭ (حاز­لاجيا, قازىلىق – قارقارالى تاۋلا­رى) ءبىر­-بىرىمەن سايكەس كەلۋىن دە ايتا كەتكەن ءجون.

مىنە وسىنداي, سان ءتۇرلى, بار دەرەك­تەردى تالداۋ, جان-جاقتى جۇيەلى قاراس­تى­رۋ­ ناتيجەلەرى ەجەلدەن جەرىنىڭ دە, ەلىنىڭ دە ءبىر بولعانىنا وراي, قارقارالىنىڭ ىر­گە­سى قالانعان جىلىن قارلىق بيلەۋشىسى قىر­قىرحاننىڭ قاعان بولعانىن جاريالاپ, مەملەكەتتىلىگىن قۇرعان ۋاقىتتان, ياعني 840 جىلدان باستالۋى كەرەك دەگەن تۇجى­رىمعا كەلتىرەدى. كەزىندە شىعىس تۇرىك قاعاناتى جانقيارلىق كۇرەسپەن تان يمپە­رياسىنان تاۋەلسىزدىگىن العاندا تونىكوك ابىز: «ەل دە ەل بولدى» – دەپ مەملەكەت قۇرىلعانىن وزىنە ارنالعان بىتىكتاستا جاريا ەتكەن ەدى. سول سياقتى 840 جىلى قارقارالى ءوڭىرىن ەجەلدەن مەكەندەگەن قارلىق ەلى دە ءوز مەملەكەتىن قۇرعان ەل بولدى.

وسىدان سەگىز جىل بۇرىن قارقا­را­لىنىڭ 190 جىلدىعىنا ارنالعان كون­فەرەنتسيادان كەيىن «قارقارالى – قازىلىق» كىتابىمدا قالا تاريحىن ءبىز­دىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 840 جىلىنان باستاۋ قا­جەت­تىگى بولجاممەن ايتىلسا, ەندى سودان بەر­گى جۇرگىزىلگەن كەشەندى زەرتتەۋلەر قورى­تىندىسى وسى اتالعان ۋاقىتتىڭ دۇرىس­تىعىن قۋاتتايدى. سوندىقتان قارقا­رالىنىڭ تاريحىن پاتشالىق رەسەي­دىڭ وتارلاۋ ماقساتىندا شىعارعان بۇيرىعىنان باستاپ ەمەس, قازاق ەلىنىڭ ءتول تاريحىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ونىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ ەل بولىپ, مەملەكەت قۇرعان كەزىنەن, ياعني ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 840 جىلىنان باس­تال­سا بۇل ماسەلەدە دە تاريحي ادىلدىك ور­ناپ, حالىقتىڭ دا قالاۋى جۇزەگە اسار ەدى. سونىمەن بىرگە, قازاق ەلىندەگى باسقا قالالاردىڭ دا تاريحىن انىقتاۋدا ۇلگى بولارى انىق.

ساتاي سىزدىقوۆ,

ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنداعى «ەۋرازيا تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى