ۇكىمەت ءۇنىمىزدى ەستي مە؟

– رۋسلان يسمايىل ۇلى, قازىر ۇكىمەت «قازاقستاندا جاسالعان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن تال­قىلاپ جات­ىر. ءىرى سالالىق قاۋىم­داس­­تىق­تىڭ جەتەكشىسى رەتىندە وسى باع­دارلاما وتان­دىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋ­شىلەردىڭ جەر­گى­لىك­تى نا­رىق­­تاعى جاع­دايىن جاق­سار­تۋ­عا قانشالىقتى سەپ­تە­سە­دى دەپ ويلايسىز؟

– باعدارلاما ەڭ الدىمەن ءوز ونىمدە­رىمىزدى جەرگىلىكتى نارىققا وتكىزۋدى جەڭىل­دە­تۋگە  جاعداي جاساۋعا ءتيىس. ال بۇل جول كارتاسىندا قامتىلماعان با؟ باس­تى سۇراق – وسى! ۇكىمەت: «بىزدە نارىقتىق ەكونوميكا جانە دسۇ-نىڭ ەركىن ساۋدا تۋرالى نورمالارى ارەكەت ەتەدى. ءبىز ارالاسا المايمىز, مۇم­­كىندىگىنشە وزدەرىڭىز دامىپ, وسى­عان بەيىمدەلىڭىزدەر» دەۋدەن ءارى اسپاي كەلەدى. ال كورشى ەلدەردە جاعداي باسقا. نارىقتى جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىكپەن تولتىرۋعا, يمپورت­قا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا, وندىرۋ­شى­لەرگە تىكەلەي سۋبسيديا بەرۋگە باسا نازار اۋدارىلادى.

ءوزىڭىز بىلەسىز, «قازاقستاندا جاسالعان» باعدارلاماسىنىڭ جول كارتاسىن تالقىلاۋ بۇگىندە ونلاين-فورماتتا وتەدى دە, شا­قىر­تۋ­لار وتىرىسقا ءبىر كۇن قالعاندا كەلەدى. سالالىق وداق­تار­دىڭ وكىلدەرى وعان دايىن­دالۋ­عا دا, قاتىسۋعا دا ۇلگەرمەي جاتادى. سوندىقتان بىزگە سالسا, ءوزىن اقتايتىن جۇ­مىس تۇرىنە ورالىپ, وسى باعدارلامانى تال­قى­لاۋ ءۇشىن تىكەلەي جۇمىس توبىن قۇرۋدى ۇسىنار ەدىك.

– وتاندىق قۇس ءوندىرىسى سالا­سىنىڭ بەل ورتاسىندا, يم­پورتتىق ونىمدەرمەن باسە­كە­لەسۋ قان­شالىقتى قيىن ەكەن­دى­گىن كۇندە كورىپ جۇرگەن ادامسىز؟ ال ونى تۇتىناتىن ەل نەنى بىلە جۇرگەنى ءجون؟

– وداققا كىرەتىن ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىپ­ورىنداردىڭ ءونىمى ەكولو­گيا­لىق تۇر­عى­دا تازا, ءبىز تاۋىقتىڭ بۇلشىق­ەتىن وسى­­رۋگە ارنالعان پرەپاراتتاردى, گتا قول­دانبايمىز, ونەركاسىپتىك جاعدايدا سويىلعان قۇسقا سالماق قوسۋ ءۇشىن سۇيىق­تىق­پەن ينەكتسيا جاسامايمىز. ءبىزدىڭ كاسىپ­ورىندار قۇستارىن جەرگىلىكتى بيداي دانىمەن باعادى. تابيعي جەمدى ساتىپ الۋ بىزگە قىمباتقا تۇسەدى. سوندىقتان ساۋداعا شىعاتىن ءونىمنىڭ وزىن­دىك قۇنىنىڭ 70%-ى جەمنەن تۇراتىندىقتان, ونىمدەرىمىز اسا ارزان ەمەس. سونىمەن قاتار ءبىز يمپورتقا دا تاۋەلدىمىز – وراۋىشتان باستاپ قايتا وڭدەۋ, ساقتاۋ جابدىقتارىنىڭ ءبارىن ساتىپ الامىز. ال ساۋدا سورەلەرىندەگى يمپورتتىق ونىمدەر جەرگىلىكتى ونىمدەرگە قاراعاندا ارزانىراق, الايدا ونىڭ قانشالىقتى ساپالى ءارى تابيعي ەكەندىگىن ەش­كىم تەكسەرمەيدى. يمپورتتىق ونىم­دەر­دىڭ نەلىكتەن ارزان بولاتىنىن ءبىز بىلەمىز, سەبەبى قۇس ەتى سۋ نەمەسە تۇزدى ەرىتىندىمەن تولتىرىلعان. ءيا, بۇل ارزانعا تۇسەدى, بىراق ونىڭ 40% سۋدان تۇراتىنىن بىلە وتىرىپ, مۇنداي ءونىمدى ءوزىڭىز ساتىپ الار ما ەدىڭىز؟

«قازاقستاندا جاسالعان» باع­دار­لا­ماسىن ازىرلەۋ شەڭبە­رىندە وسىنداي ونىم­دەر­دىڭ نارىققا كىر­ۋى­نە توسقاۋىل قو­يىپ, يمپورت­پەن باسە­كەلەستىگىمىزدى تەڭەس­تىرەتىن ءىس-شا­­­را­­لاردى كوزدەۋ قاجەت دەپ سا­ناي­مىز.

ءوندىرىس ءۇشىن باستاپقى شارتتار تەڭ بولماعاندىقتان دا باسەكەلەسۋ قيىن. رەسەي مەن بەلارۋستەگى قۇس وندىرۋشىلەر تىكەلەي سۋبسيديا­لار تۇر­ىندە ايتارلىقتاي قارجىلىق مەملەكەتتىك قولداۋعا يە. بىزدە بۇل ماردىمسىز نەمەسە مۇلدەم قاراس­تى­رىل­ماعان. وسىنىڭ سالدارىنان وتاندىق پەن يمپورتتىق وندىرۋشىلەردىڭ وزىندىك قۇنى ءار­تۇر­لى بولىپ كەلەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. ساۋدا جانە كەدەن وداعى شەڭ­بەرىندە مەملەكەتتىك سۋبسي­ديا­لاردىڭ مولشەرى بىرىڭعاي بولۋعا ءتيىس.

– ماسەلەن, وتاندىق كاسىپو­رىن­دارعا ءوز ونىمدەرىمەن جەرگى­لىكتى ساۋدا جەلىلەرىنە كىرۋ قيىن با؟ ويتكەنى وندىرۋشىلەردىڭ كوپ­شىلىگى نارىقتاعى جاعدايعا ۇدايى شاعىمدانىپ جۇرگەنى؟

– نارىققا كىرۋ قيىن ەمەس, بىراق ساۋدا جەلىلەرمەن جۇمىس ىستەۋ كۇردەلى ءارى ءتيىمسىز. بىراق اما­لىمىز قانشا؟! ويتكەنى بار­لىق ازىق-ت ۇلىك ساۋداسى 70%-عا دەيىن ءىرى ساۋدا جەلىلەرىندە شو­عىر­لانعان.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مەملەكەتتىك ورگاندار وندىرۋشىگە قاتىستى مونو­­پوليالىق جاعدايدى ريتەيل­دىڭ ءوز ماقساتتارى ءۇشىن تولىقتاي پاي­دالانۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ساۋدا جەلىلەرى ءبىزدىڭ ونىم­دەردى قىمباتقا ساتادى, ال وندىرۋ­شى­لەردىڭ باعاسى مەن سورەدەگى باعانىڭ ايىرماشىلىعى 40-50% نەمەسە ودان دا كوپ دەڭگەيگە جە­تەدى. ولاردىڭ باعانى نەلىكتەن شا­رىقتاتانىنى بىزگە تۇسىنىكسىز... بۇدان باسقا, ءبىزدىڭ تاۋارلار توبىنا ساۋدا جەلىلەرىنىڭ سىياقىسى (بونۋستارى) جەتكىزۋ كولەمىنىڭ 5%-عا دەيىن جەتەدى, ال ءبىز بونۋستار مۇلدەم الىنباۋى كەرەك دەپ ەسەپ­تەي­مىز. ساۋدا سورەلەرى وتان­دىق وندىرۋشىلەرگە الدىڭعى قا­تار­دان ورىن بەرمەيدى, ال ەگەر ءوندىرۋشى ءونىمىن ءبىرىنشى سورەلەرگە قويعىسى كەلسە, وندا ول قوسىمشا سىياقى تولەۋى نەمەسە جاڭا جەڭىلدىكتەر بەرۋى كەرەك. شارت بويىنشا جەت­كىزىلگەن ءونىم ءۇشىن تولەمدى كەيىنگە قالدىرۋ 25 كۇنگە دەيىن, ال ءىس جۇزىندە ساۋدا جەلىلەرى تولەمدى الدەقايدا ۇزاق مەرزىمگە كەشىك­تى­رە­دى, بۇل دەگەنىڭىز ساۋدانى جاسىرىن نەسيەلەۋ دەگەن ءسوز.

جالپى, ساۋدا جەلىلەرى بۇ­گىن­دە ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك نارى­عىن­دا ۇستەمدىك قۇرىپ تۇر. ولار وزدەرىنە ىڭعايلى, بىراق وتان­دىق وندىرۋشىگە ءتيىمسىز ەرەجەلەر جاساپ العان. ساۋدا, ارينە, ەكونوميكانىڭ قاجەتتى ەلەمەنتى, بىراق وزىندىك ءوندىرىس مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدىراق بولۋى كەرەك. ىشكى ءوندىرىس ەلدەگى تۇراقتىلىقتى, سىرتقى قاۋىپتەردەن ناقتى تاۋەل­سىزدىكتى قالىپتاستىرادى, مەم­لە­كەتتىك بيۋدجەتتى قالىپتاس­تى­رادى, جۇمىس ورىندارىن قۇ­رادى. وزىندىك ءوندىرىستى بارلىق تابىستى ەلدەر دامىتۋعا جانە قول­داۋعا ۇمتىلادى.

سوندىقتان ءبىزدىڭ وداق ءار­دايىم وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىن وندىرۋ­شىلەردى قورعاۋ, ساۋدا جەلىلەرىنىڭ سىيا­قى­لا­رى مەن باسقا دا رەترو-بونۋستار الماي, سورەلەرگە باسىمدىقپەن قول جەت­كى­زۋدى قام­تاماسىز ەتۋ ماسە­لە­لە­رىن كوتەرۋمەن كەلەدى.

– مۇنىڭ بارلىعىنىڭ ايتىلۋىندا كەمىستىك جوق, بىراق بۇل ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن قانشالىقتى ۇيلەسەدى؟

– ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ – ۇلتتى ساقتاۋ. بۇگىنگى تاڭدا  تاعامدىق جۇمىرتقا نا­رى­عى­ن 100% قامتاماسىز ەتسەك تە, باعاسى جاعىنان ءبىز ۇتىل­دى­راتىن يمپورتتىق ونىمدەر وڭاي كىرىپ جاتىر. ءيا, ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ ساپاسى جاقسىراق, بىراق ساتىپ الۋشىنىڭ ارزان باعادا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى بولعان كەزدە, ول ساپاعا قارامايدى. ال جەلىلەر بولسا باعاسىنان ۇتۋ ءۇشىن تومەن سۇرىپتى, بىراق ارزان ونىمدەردى ساتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتادى.

قۇس ەتى بويىنشا ءبىز دە ەلدىڭ قاجەت­تى­لىكتەرىن تولىق قامتاماسىز ەتەمىز. بىراق جە­لىلەر ەداۋىر ارزان, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, رەسەي مەن بەلارۋستەن سۇيىق­تىق­پەن تولتىرىلعان قۇس ەتى اكەلىنەدى. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ نارىققا اقش-تان «بۋش اياقتارى» دەپ اتا­لاتىن قۇس ەتتەرى دە ۇلكەن كو­لەمدە كەلەدى. «بۋش اياقتارى» يمپورتىن ازايتۋ تۋرالى ماسەلەنى بىرنەشە رەت كوتەرگەن بولاتىنبىز, سەبەبى ولاردىڭ ونىمدەرى قاجەتتى ساپا ولشەمدەرىمەن ساي­كەس­پەيدى. بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىز وسى اياق­تار­دىڭ بەلگىلى ءبىر كولەمىن يمپورتتاۋعا اقش-تىڭ الدىندا مىندەتتەمە العان ەكەن, ويتكەنى ولار كەزىندە ءبىزدىڭ دسۇ-عا كىرۋىمىزدى قولداعان.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ءوز ەلى­مىز­دەگى قۇس ەتىنە دەگەن سۇرا­نىس­تى وتەپ, وتاندىق ونىم­د­ە­رىمىزدى كور­شى ەلدەرگە دە ەكسپورت­تاۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟

– ەڭ الدىمەن – قۇس وندىرۋ­شى­لەر­دى رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىمەن بىردەي دەڭگەيدە مەملەكەتتىك تۇر­عىدا قولداۋ قاجەت. سونداي-اق وتاندىق جەمشوپتى ساتىپ الۋدى سۋبسيديالاۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل مەم­لە­كەتتىك قولداۋدى اسا تالاپ ەتە­تىن ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى.

ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگىندە, «اتامەكەن» ۇكپ-دا, وبلىس اكىمدىكتەرىندە قۇس شار­ۋا­شىلىعى سالاسى ءۇشىن مەم­لە­كەتتىك ءداندى جەم قورىن قۇرۋدى كوزدەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجات قۇرۋ تۋرالى ماسەلەلەردى جىل سايىن كوتەرۋمەن كەلەمىز. نەمەسە مۇنى ءداندى جەم قورىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپورا­تسيا­لارى ارقىلى جەكەشە وندىرۋ­شىلەر مەن فەرمەرلىك شارۋا­شى­لىقتاردان استىقتى رەزەرۆتەۋ, ساتىپ الۋ جولدارىمەن جا­ساۋعا بولادى. بۇل بىزگە دە, ءداندى وندىرۋشىلەرگە دە پايدالى بولار ەدى. سوندا ءبىز قۇس ونىم­دەرىنىڭ باعاسىن جىل سا­يىن قىم­بات­تات­پاعان بولار ەدىك.

مەملەكەت ەت جانە جۇمىرتقا باعىتى ءۇشىن وتاندىق اسىل تۇ­قىم­دى ونىمدەردى قالىپ­تاس­تىرۋ­مەن اينالىسۋى كەرەك. قازىر ءبىز شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى قور ساتىپ الاتىندىقتان, بۇل دا ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتەدى جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمىزدى تومەندەتەدى.

سونداي-اق شەكارادان وتكى­زەر­دە, بولشەك ساۋدادا يمپورت­تىڭ ساپاسىن باقىلاۋدى كۇشەيتە تۇسكەن ءجون. وسىلايشا, ءبىز وتاندىق ءوندى­رىستىڭ ساپالى ءونىمى ءۇشىن نارىق­تىڭ ۇشتەن بىرىنە دەيىن بوساتا الامىز.

سونىمەن قاتار وتاندىق اسىل تۇقىمدى قۇس شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋ قاجەت. بۇعان دەيىن ايت­قا­نىمىزداي, ءبىز يمپورتقا تا­ۋەل­دىمىز, وعان قوسا شەتەلدەن اكەلىنەتىن بالاپاندارمەن بىرگە قاۋىپتى اۋرۋلار دا جەتەتىنى راس. قۇس وتە نا­زىك جانە تاۋلىكتىك با­لاپاندار ءۇشىن ۇزاق جول, كليماتتىڭ وزگەر­ۋى ونىمدىلىككە كەرى اسەر ەتۋى مۇم­كىن. سون­دىقتان ءبىزدىڭ كلي­مات­تىق جاعدايلارعا تولىعى­مەن بە­يىم­دەلەتىن وتاندىق تۇقىم­دار­­دى, كروستتاردى جاساۋىمىز كەرەك. كەڭەس زامانىندا بىزدەگى «الاتاۋ» دەگەن جۇمىرتقا باساتىن تاۋىق ءتۇرى, «ارمان» ىسىلداق ۇيرەگى, وتاندىق «مەدەۋ» ۇيرەگى بۇكىل الەمگە تانىمال بولدى. وكىنىشكە قاراي, كەڭەستەن كەيىنگى كەزەڭدە ءبىز وتاندىق قۇس تۇرلەرى قورىن تولىعىمەن جوعالتىپ الدىق, قۇس شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى دا تاراتىلدى. ءبىز ءوز تارا­پىمىزدان ۇكىمەت الدىندا قۇس شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن قۇرۋدى جانە وتاندىق تۇقىمداردى قايتا دامىتۋ تۋرالى ماسەلەسىن بىرنەشە رەت كوتەردىك, بىراق ازىرگە جاۋاپ ەستىلمەيدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ايناش ەسالي,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى