– اكبار مىرزا, جاڭا بەلەسىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز. قازاقستاندا تۇساۋى كەسىلگەن «تۇراننىڭ ءبىر ءتۇپ جۋسانى» اتتى جىر جيناعىڭىزدى وقىرمان جىلى قابىلداپ جاتىر. تاريحي تۇرانعا قىزمەت تۋرالى ماقسات-مۇرات قاي كەزدەن باستالدى؟
– راحمەت, قالام يەلەرى ءۇشىن ويلانىپ-تولعاناتىن جاسقا جەتتىك. كارىلىكتىڭ العاشقى كوكتەمىندە تۇرمىز. زادىندا, جىر جيناعىمنىڭ قازاقستاندا جارىق كورۋى – مەن ءۇشىن ايتۋلى, ماڭىزى جوعارى وقيعا. ويتكەنى قازاقستان – بۇكىلالەمدىك جاس تۇركى جازۋشىلار وداعىنىڭ وتانى. 15 جىل بۇرىن, 2008 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءبىز DGTYB, ياعني بۇكىلالەمدىك جاس تۇركى جازۋشىلار وداعىنىڭ تۇركىستان قالاسىندا تۇساۋىن كەستىك. وسى كۇنگە دەيىن بۇل وداق تۇركى الەمىندەگى جاستار ادەبيەتىنىڭ ورتاق قازانىنا اينالدى. قازاقشا جارىق كورىپ وتىرعان كىتابىم قىمباتتى قازاق باۋىرلارىمنىڭ, قالامداستارىمنىڭ مەرەيتويىما تارتقان سىيى دەپ قابىلدادىم. كىتاپتا جينالعان ولەڭدەرىمنىڭ نەگىزگى ۇستىنى – ۇلى تۇران, تۇركى الەمى, ساۋلەتتى بولاشاعىمىزعا دەگەن سەنىم, باۋىرلىق, مەيىرىم, ءماحابباتدۇر... تۇرانعا دەگەن ماحابباتقا قاۋىشقان جاسىم ءوز جاسىمنان دا كوپ دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. ءتۇپ نەگىزىم جۋسان يىسىمەن ساباقتاسىپ, تۇركى رۋحىنا دەگەن ماحابباتقا بايلانعان. رۋحىمىز تۇراندىق بولعان سوڭ, ءاۋ باستان ءوز جولىمدى تۇركى الەمىنەن كوردىم, قاسيەتتى بۇل جولدا ءوزىمدى تانىدىم ءھام ءوزىمدى تاپتىم...
– سوندىرمەي جانار
وتتارىن,
جارقىراپ ماڭگى
تۇرماي ما؟
التايلىق قازاناتتارىم,
ەۋروپانى الار كۇن قايدا؟ – دەيسىز. جىرلارىڭىزدان التايعا دەگەن ساعىنىش سازى سەزىلەدى. التاي تۋرالى ويلانعاندا ەسىڭىزگە العاش نە تۇسەدى؟
– التاي توپىراعىنا ءالى تابانىم تيگەن جوق, بىراق التايمەن قاۋىشقان ساتتە ۇلى رۋح پەن الاپات كۇش تابارىما شەكسىز سەنەمىن. ءبىر بىلەتىنىم, التايعا بارعاندا ماعان جولباسشى قاجەت بولماسى انىق, وندا رۋحىم, تۋىستىق قانىم ماعان جولباسشى بولماق... التاي ءبىزدىڭ تۇركىلەردىڭ اتاجۇرتى بولىپ ەسەپتەلەتىنى بەلگىلى. الايدا وسى تاقىرىپقا قوسا كەتۋگە ءتيىس تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار.
كيەلى كىتاپتارعا كوز جۇگىرتسەك, ادامزات بالاسىنىڭ العاشقى جاراتىلعان جەرى تاياۋ شىعىس دەلىنەدى. ەگەر وسى پىكىرگە سەنەر بولساق, وندا تۇركى ءناسىلىنىڭ دە العاشقى بۇتاعى تاياۋ شىعىستان تاراعان بولىپ شىعادى. دەمەك التايعا كەلۋدەن بۇرىن ءجۇز جىلدار بويى سول جەردە جاساعان دەگەن تۇجىرىم شىعادى. جالپى, بۇل ويلار قازىر تىلگە تيەك ەتەتىن ماسەلەلەر ەمەس, ويىما كەلگەسىن ايتا كەتۋدى ءجون سانادىم.
تۇركىلەر الەمدە ۇستەمدىك قۇرعان كەزدە ادىلەت جولىن رەتتەپ وتىردى. قازىر دۇنيەدە ادىلەت بار ما؟ ەگەر تۋرالىق جوق بولسا, ونى قايتا ءتۇزۋ قاجەت, قولعا الۋىمىز شارت. بۇل ءۇشىن تۇركىلەر الەم ساحناسىندا جاڭادان ءسوز الۋى كەرەك. تۇركى مەملەكەتتەرى وداعىنىڭ كۇشىن نىعايتۋ ءىسى وسى تۇرعىدا وتە ماڭىزدى قادام بولىپ سانالادى. التايدان اۋعان ارعىماقتار ەۋروپاعا بوس جايىلۋ ءۇشىن ەمەس, ادىلەت الاۋىن جەتكىزۋ ءۇشىن بارۋعا ءتيىس!
– بۇگىنگى تۇركى ادەبيەتىنىڭ الەم ادەبيەتىندەگى ورنى جونىندە نە ايتا الاسىز؟
– الەم ادەبيەتىنە تۇركى ادەبيەتى وراسان زور ۇلەس قوستى دەپ ايتۋ قيىن... بۇل تۇركى ادەبيەتىنىڭ السىزدىگىنەن ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك ادەبي قوعامداستىق باسقارماسىنىڭ بىزگە قولداۋىنىڭ بولماۋىنان تۋىنداپ وتىر. تۇركى ادەبيەتى ءوزىنىڭ مازمۇن بايلىعىنا ساي ەڭ جوعارعى ماقتاۋعا جانە قۇرمەتكە لايىق. اتاعى الاتاۋداي نوبەل يەگەرلەرى ايتماتوۆتان ارتىپ, كەرەمەت دۇنيە جازا الىپ پا؟ بۇعان ءبىزدى كىم سەندىرە الادى؟ الەمدەگى ءتيىستى باسشىلار تۇركى ادەبيەتىنە مويىن بۇرماسا, ءبىز دە قول قۋسىرىپ وتىرۋعا ءتيىستى ەمەسپىز. جۇيەلى جۇمىس ىستەپ, جاڭعىرا بەرۋىمىز كەرەك. ونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە تۇركى ەلدەرى اراسىندا شوقتىعى بيىك ادەبي سىيلىق تاعايىنداۋدى, ونىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدى قولعا الۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن, تۇركى حالىقتارىنىڭ شىعارمالارىن اۋداراتىن, ءتارجىما سالاسىن ارنايى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىم قۇرىلۋعا ءتيىس. ەڭ الدىمەن ءوز باۋىرلارىمىزدىڭ ادەبيەتىن جاقىننان ءبىلۋ ءلازىم. دەمەك اۋدارما جۇمىسىنا تەرەڭنەن كوڭىل ءبولىپ, ونى جوعارى دارەجەگە الىپ شىعۋعا ءتيىسپىز. اتاتۇرىك: ء«بىز وركەنيەت كوكجيەگىنە جەتىپ, بيىككە شارىقتاۋىمىز كەرەك! اۋدارما سالاسىن وزىمىزگە ءتيىمدى, ۇتىمدى ەتىپ ۇيىمداستىرۋىمىز قاجەت», دەگەن بولاتىن. ياعني تۇركى ادەبيەتىنىڭ الەمگە قىزمەت ەتەر دارەجەگە كوتەرىلۋى ءۇشىن جونسىزگە ەرمەي, بار كۇشىمىزبەن ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك. ماسەلەلەر شەشىلۋ ءۇشىن تۋىندايدى. قانداي دا جاعداي بولسىن ونىڭ شاشباۋىن كوتەرمەي-اق, شەشۋگە ۇمتىلساق ۇتارىمىز مول بولماق.
– پوەزياڭىزدان باتىس پەن شىعىستىڭ كوركەم سينتەزىن كورە الامىز. قانداي اقىندار ىقپال ەتتى؟ ەرەكشە اسەر ەتكەن اۆتورلارعا توقتالا كەتسەڭىز.
– ەگەر ءوز پوەزياما ەرەكشە اسەر ەتكەن دۇنيەنى ىزدەسەك, ەڭ الدىمەن ءوزىم تۋعان گەوگرافياعا ۇڭىلگەن دۇرىس. شىعىس پەن باتىستىڭ توعىسىندا ورنالاسقان ازەربايجان كليماتى ءبىزدىڭ پوەزيامىزدا, شىعارماشىلىعىمىزدا ايقىن سەزىلەدى. ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋىنا (سول تۋدى جاساۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا) نازار اۋدارساڭىز, شىعىس پەن باتىس كوزقاراسىنىڭ بىرلىگىن كورۋگە بولادى. ەكىنشى جاعىنان, اسقاق ادامي سەزىم ءار تۇركى جازۋشىسىنا ءتان دەپ ەسەپتەيمىن. مەن شىنىمەن دە تۇركىلەر الەمدى حاوستان قۇتقارىپ, ءتارتىپ ورناتۋعا مىندەتتى (رۋحاني مىندەتتى) دەگەن سەنىمدەمىن. اتا-بابامىز اتتىڭ قومىندا ءجۇرىپ, قىلىش جۇزىمەن جاساعان قۇدايلىق ميسسيانى مۇمكىن بۇگىنگى بىزدەر قالام كۇشىمەن, ءسوز قۇدىرەتىمەن جاساۋعا ءتيىس شىعارمىز...
– بالالىق شاعىڭىز جايلى ويعا قالعاندا, كوز الدىڭىزعا قانداي سۋرەت ەلەستەيدى؟
– مەن باكۋدەن 550 كيلومەتر قاشىقتاعى, تەڭىز دەڭگەيىنەن 1550 مەتر بيىكتىكتەگى تاۋلى اۋىلدا تۋدىم, سوندا ءوستىم. بالالىعىم قاراشا اۋىلدا وتكەن سوڭ, ەتنوگرافيالىق سانا, ەپوس مايەگى, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ قايماعى شىعارماشىلىعىمدا كورىنىس تاپتى. بالالىق شاق دەگەندە, كوبىنە كوز الدىما اتا-اناممەن وتكەن كۇندەر, سۋىق قىستاعى ىستىق جۇرەكتەر ەلەستەيدى. سونىمەن بىرگە بۇل جىلى بەينە باكۋ مەن حازار ەستەلىكتەرىن جاڭعىرتىپ, ۇلكەن بولاشاققا جەتەلەيدى... ءبىزدىڭ بالالىعىمىز وزگەشە ەدى – اششى-تاتتىسىمەن, ىستىق-سۋىعىمەن... مىسالى, بالا كەزىمدە ءوزىمىز ۇيىمداستىرعان ناۋرىز مەرەكەلەرىندەگى كوجەنىڭ ءدامىن ءالى باسقا جەردەن كورە الماي كەلەمىن... مۇمكىن بۇل قارتايعاندا ايتىلعان تولقۋ ءسوز شىعار, بىلمەيمىن...
– جۇرەكتىڭ ەڭ باستى قاسيەتى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– بىزدە ء«تاڭىر جۇرەگىڭە بەرسىن» دەگەن ءسوز بار. بۇل اسىلىندا, العىس, دۇعا سەكىلدى ءسوز. الايدا جۇرەكتى قۇر قان سورىپ تۇراتىن قۇرال رەتىندە قولداناتىندار ءۇشىن (كەشىرىم وتىنەمىن) بۇل ءسوز العىس تا, دۇعا دا ەمەس, قارعىس بولىپ تيەدى. جۇرەك, كوڭىل, ۇجدان, ىنساپ, احلاق... مۇنداي تامىرلاس, ءارتۇرلى تيپتەگى كاتەگوريالاردى تارقاتىپ ايتۋعا بولادى. رۋحاني مەكەندەر ادامنىڭ فيزيكاسىنا ەمەس, مەتافيزيكاسىنا, رۋحىنا بايلانىستى. جاراتۋشى يەمىز, ودان سوڭ اتا-بابالارىمىز بىزگە عاجاپ جۇرەك سىيلاعانى سونداي, ول جەردەن تەك جاقسىلىق, سۇلۋلىق, گۇلگە كومكەرىلگەن قۇشتارلىق كورە الاسىز. شۇكىر!
– ء«ازىز شۋشا» اتتى جىرىڭىزدا:
ءبىز – قايتۋدى ۇقپاس
جانبىز,
بۇل جەردى دە نىق باسقانبىز.
توپىراعىندا وسكەن گۇلدەر,
اسپانىندا ۇشقان قۇستار,
قۇرعاپ قالعان ارناسىنا
قايتا تولىپ اققان سۋلار
– كەلتىرىپ تۇر ءومىر ءسانىن,
مىنا شاھار – مەنىڭ ءشارىم! – دەگەن شۋماقتار بار. جالپى, قاراباق ءۇشىن سوعىس تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحىن سىلكىگەن وقيعا بولدى. ءىرى جەڭىس ازەربايجان ادەبيەتىنە قانشالىق اسەر ەتتى؟
– وتە ورىندى سۇراق. قاراباق ءۇشىن سوعىس تۇركى حالىقتارىنىڭ بيىك رۋح يەسى ەكەنىن تاعى دا ءبىر دالەلدەدى. قاراباق مايدانىنىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە ادەبيەتىمىز دە ءوز ۇلەسىن قوستى. اسكەرلەرىمىزدى شۋشاعا قارسى جۇمىلدىرعان جالعىز فيزيكالىق دايىندىق ەمەس, ولاردىڭ رۋحىنداعى مايىرىلماس كۇش ەدى! بىلەسىز بە, ءبىز 44 كۇندىك سوعىستا قول جەتكىزگەن ۇلكەن ناتيجەلەرگە وزگەلەر ونجىلدىقتار بويى قول جەتكىزە الماۋى مۇمكىن. مايدان شەبىندەگى جاستارىمىز پوەزيامىزدان, ادەبيەتىمىزدەن, رۋحتى اندەرىمىزدەن, حالىق دانالىعىنان قۋات الدى, رۋحتاندى. 44 كۇندە جەتكەن جەڭىسىمىز ازەربايجان ادەبيەتىنە ەداۋىر ىقپال ەتتى. اقىندارىمىز قاسىرەت پەن قيلى تاعدىردان گورى, ۇلى جەڭىس جايلى جازا باستادى. ءۇمىت پەن سەنىم جايلى جازعان قالامدار بۇگىندە سول ءۇمىت پەن سەنىمنىڭ بەينەسىنە, سيمۆولىنا اينالدى. جاقىن جىلدا ادەبيەتىمىز تولاعاي جەڭىستى بۇدان دا جوعارى دەڭگەيدە جىرلارىنا سەنەمىن. جەڭىستىڭ ىستىق-سۋىعى ءبىراز ۋاقىتتا تارقار, بىراق ءبىز مۇنى بولاشاق ۇرپاققا تيىسىنشە ناسيحاتتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. رۋح ۇشقىنىنا ماتىرىلعان جىر جازۋمەن قاتار, اسقاق ەرلىكتى ءار ۇلاننىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ ماڭىزدى.
– الىپ تۇراننىڭ بولاشاق تاعدىرىنان نەنى كورەسىز؟
– تۇرانعا ءۇمىت ارتپايمىن, مەن تۇرانعا تولىق سەنەمىن. تۇران ارمان-قيالىمىزدان اقيقاتقا اينالار كۇن الىس ەمەس. ءبىر ۋاقىتتارى ءبىزدى كەلەكە ەتىپ, قيالشىل دەپ ايىپتاعانداردىڭ وزدەرى دە تۇران تىلىندە سويلەي باستايدى. قازاقستاندا وسى اسپاني سەنىم مەن ارمان نىق بەكىگەن دەپ ويلايمىن.
تۇراننىڭ الەمگە كۇن سەكىلدى ورنىعار ءساتى كەلەدى, ال قازىر سول كۇن ءوز جارىعىن بۇكىل ادامزاتقا جايۋى ءۇشىن دايىندىق ۇستىندە. انادولىلىق باۋىرلارىمىز بۇل ءسات حاقىندا «بالكىم ەرتەڭ, بالكىم ەرتەڭنەن دە ەرتە» دەگەن بولجام ايتۋدا...
– قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىمەن تانىستىعىڭىز قاي كەزدەن باستالدى؟
– قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىمەن كەڭەستىك كەزەڭنەن تانىسپىن. اباي, جامبىل, سونىمەن بىرگە ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەسىمدەرىنە ءبىز قانىقپىز. بىراق ءبىز جانە DGTYB-داعى باۋىرلارىم بىرلەسكەن ادەبي ءىس-شارالاردا كوپتەگەن جاڭا قازاق اقىنىمەن تانىستىق. ازەربايجان-قازاقستان ادەبي-مادەني بايلانىستارىن ورناتۋدا ءوز ۇلەسىمىزدى قوستىق. اتالعان DGTYۆ بىرلەستىگىنىڭ جۇمىستارى ناتيجەسىندە ءھام ءوز وسيەت-نۇسقاۋىمىزبەن ازەربايجان وقىرماندارى ۇلى دالانىڭ پوەتيكالىق رۋحىمەن جاقىننان تانىسا ءبىلدى. الداعى ۋاقىتتا ەكى ەل اراسىنداعى ادەبي قارىم-قاتىناسقا جەكەلەگەن تۇلعالار, باسقا دا مەكەمەلەر ءوز ۇلەستەرىن قوسار بولسا, ءبىز اقىن-جازۋشىسىن كوپكە تانىتقان قولداۋشىلارعا, انتولوگيا دايىنداۋعا مۇرىندىق بولعان مەكەمەلەرگە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.
– قازاق وقىرماندارىنا نە ايتاسىز؟
– قىمباتتى قازاق ەلى, ازەربايجان باۋىرلارىڭىز سىزدەردى وتە جاقسى كورەدى. ارامىزدى حازار تەڭىزى بولسە دە, قىل وتپەس. قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ىرگەسى, قازاق اقىندارىنىڭ پوەزياسى كوك اسپاندا قانات قاعا بەرسىن. بار جاقسىلىقتى تىلەيمىن.
اڭگىمەلەسكەن
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
