مەملەكەت جاستاردىڭ دامۋىنا قامقورلىق جاسايدى

– ەلىمىزدە جاڭادان قابىلدانعان جاستار ساياساتى تۋرالى زاڭ جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ وندا قانداي وزگەرىستەر بار؟

– بيىل ناۋرىز ايىندا ەلىمىزدە جاس­تار ساياساتى جونىندەگى زاڭ كۇشىنە ەندى. قۇجاتقا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گاندارعا, جاستارعا جەڭىلدىكپەن جالعا بەرى­لەتىن تۇرعىن ءۇي بەرۋ جونىندەگى باعدار­لامالاردى ازىرلەۋگە جانە ىسكە اسى­رۋعا قۇقىق بەرەتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. سونداي-اق زاڭدا جاستاردىڭ جاسى 35-كە دەيىن ۇلعايتىلعانىن بىلەسىزدەر. ياعني جاستاردىڭ ۇلەسى 3,7 ميلليوننان 6 ميل­ليونعا دەيىن كوبەيدى. بۇل ازامات­تار ەندى جاس وتباسىلارعا ارنالعان جەڭىل­دىكتەرگە, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋ جانە باسقا مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا يە بولادى. سونىمەن قاتار جاستاردىڭ دامۋ ين­دەكسى, NEET ساناتىنداعى جاستار ۇعىم­دارى رەسمي تۇردە قولدانىلادى. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى جاستاردىڭ دامۋ يندەكسى – ەلىمىزدەگى جاستاردىڭ ساپالىق تۇرعىدان ءبىر دەڭگەيدە دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. دەمەك اۋىل مەن قالاداعى جاستاردىڭ بىر­دەي يگىلىككە قول جەتكىزۋىنە جول اشىلدى.

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيستر­لىگى 2029 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تۋرالى جاستاردىڭ حاباردار بولۋ مۇمكىندىگىن – 90, ال ۆولونتەرلىك, قايىرىمدىلىق جانە ەكولوگيالىق باس­تامالارعا تارتىلۋ دەڭگەيىن 32%-عا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. سونداي-اق ىسكەر جاستار بۋىنىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جاس كاسىپكەرلەردى – 30, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى ارقىلى 61% جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جوسپارلانعان. بىلايشا ايتساق, مەجەلى التى جىلدا وسى ساناتتاعى 2,3 ميلليون ازامات جۇمىسپەن قامتىلادى. ونىڭ 1 ميلليوننان استامى اۋىل تۇرعىندارى بولماق.

«استانا جاستارى» جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى دا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن تىكەلەي جۇزەگە اسىرادى. ۇيىم 14-35 ارا­لىعىنداعى ازاماتتاردىڭ جۇمىسقا تۇرۋىنا, تسيفرلىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا, ين­نوۆاتسيالىق جانە كاسىپكەرلىك قىزمە­تىن جان­داندىرۋعا جاردەمدەسەدى. بۇعان قوسا جاس­تاردىڭ مۇددەلەرى مەن قاجەت­تىلىك­تەرى نە­گىزىندە ءتۇرلى جوبا مەن باعدارلاما قولعا الىندى.

– جۇمىسسىز جاستاردىڭ دەنى استانا قالاسىندا ەكەن. تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ماقساتىندا قانداي شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟

– جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى باسقار­ماسى «استانا جاستارى» ورتالىعىمەن بىرلەسىپ توقسان سايىن 3 مىڭعا جۋىق جاستى قامتيتىن «بوس جۇمىس ورىندار جارمەڭكەسىن» وتكىزەدى. بۇعان قوسا «Time to change», «جاستاردىڭ كاسى­بي جانە جەكە داعدىلارىن دامىتۋ مەك­تەبى» جوباسى شەڭبەرىندە ترەنينگتەر ۇيىم­داستىرىلادى. مۇندا 2015 جىلدان باستاپ 9500 ادام وقىدى. ونىڭ 1185-ءى – جاڭادان باستاعان كاسىپكەر, 4029-ى – جۇمىسسىز جاس, 3871-ءى – ستۋدەنت, 415-ءى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان. ترەنينگتەر شەشەندىك ونەر, كاسىپكەرلىك, SMM مامانى, بيزنەستى جوسپارلاۋ, جوبالاردى باسقارۋ, ءتيىمدى تانىستىرۋ داعدىلارى, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ, جۋرناليستيكا نەگىزدەرى جۇمىسقا ورنالاسۋ سەكىلدى تاقىرىپتاردى قامتيدى. بوس ورىندار جارمەڭكەلەرى مەن جوبالار اياسىندا 2022 جىلى 200-گە جۋىق ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. جالپى, «Time to change» اياسىندا جىلىنا مىڭعا جۋىق ازامات ءبىلىم الادى.

سونداي-اق 2021 جىلى باسقارما استا­نانىڭ 4 اۋدانىندا «جاستارعا قىز­مەت كورسەتۋ ورتالىعى» جوباسىنا باستا­ماشىلىق جاسادى. ونىڭ باستى ماق­ساتى – جاستاردى قولداۋعا جانە جاستار­دىڭ جۇمىسسىزدىق, تۇرعىن ءۇي, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بوس ۋاقىت جانە باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا كون­سۋل­تاتسيالىق كومەك كورسەتۋگە باعىت­تال­­عان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ءتۇسىندىرۋ.

بۇگىندە ورتالىقتان 10 مىڭعا جۋىق ادام كەڭەس الدى. ولاردىڭ 80-90 پايى­زى كاسىپتىك باعدار بەرۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى بويىنشا وتىنىشتەر. ايىنا «Job_astana_jastary» پاراقشاسىندا استانا قا­لاسىنىڭ جاستارى ءۇشىن كەمىندە 100 بوس جۇمىس ورنى جاريالانادى. ودان بولەك NEET ساناتىنداعى ازاماتتار اراسىندا جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ ءيميدجىن جاقسارتۋ ءۇشىن «ۇزدىك» جانە «Astana جاس جىگەر» اتتى جوبالار بار.

– ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جاستارعا قانداي دا ءبىر مىندەتتەر قويىلۋى كەرەك پە؟ ولار ءينفانتيلدى بولىپ بارا جاتقان جوق پا؟

– جاستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ كو­لەمى شامامەن 2 ەسەگە ۇلعايدى. ولاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىن­دا. جالپى, مەملەكەت تاراپىنان 14-35 جاس ارالى­عىنداعى ازاماتتارعا مىندەتتەۋ جوق. قازىرگى بۋىن – وزدەرىنىڭ ويىن اشىق ايتا الاتىن, كرەاتيۆتى, ءوزىنىڭ نە قالايتىنىن بىلەتىن, بولاشاعىن جوسپارلاي الاتىن ازاماتتار. ارينە, تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار. مەملەكەتتىڭ ىلكىمدى جوبالارىن يگىلىگىنە قولدانىپ, ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقان ازاماتتار دا, جۇمىسسىزداردىڭ سانىن ارتتىرىپ جۇرگەندەر دە بار. وسى رەتتە, جوعارىدا اتاپ وتكەن, جاستاردىڭ دامۋ يندەكسى جاستاردىڭ ءال-اۋقاتىن باع­دارلاۋعا كومەكتەسەدى.

– كرەاتيۆتى كەڭىستىكتەگى جاستاردىڭ ۇلەسى قانداي؟

– بۇگىندە جاستار وزىق يدەيالارىمەن قارۋلانىپ, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە با­رىنشا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. اسىرەسە بۇل كرەاتيۆتى ەكونوميكادا بايقالادى. قازىر ولاردان ءوز تالانتىن بارىنشا اشۋعا, ونى حالىققا كورسەتۋگە دەگەن قۇلشىنىسىن كورىپ ءجۇرمىز. ارقايسىسى وڭىرلەرىندە ۇيىمدار, ورتالىقتار اشىپ, ءوزى سەكىلدى كرەاتيۆتى بۋىننىڭ باسىن قوسىپ, قاتارلاستارىنىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋعا زەيىن قويعان. بۇل باعىتتاعى ءىس-شارالار وتە كوپ. ولاردىڭ ءبىرى ەلىمىزدەگى كرەاتيۆتى يندۋستريا كونتسەپتسياسىن دامى­تۋدىڭ جاڭا فورماتى – «Creative تابىس تاريحى» جوباسى. باعدارلاپ قاراساق, قان­شاما جاسىمىز ونەر, سپورت, جاڭا تەحنولوگيالار سالالارىندا ءبىراز جەتىس­تىككە جەتىپ, ەلىمىزدى الەمدىك دەڭ­گەيدە تانىتىپ ءجۇر. وسىنى ەسكەرگەن ۇيىم­داس­تىرۋشىلار شىعارماشىلىق پەن تىڭ يدەيانى تابىس كوزىنە اينالدىرۋدى كوزدەدى. ياعني ەلىمىزدەن شىققان ءاربىر تالانتتىڭ ەكونوميكاعا, سونىڭ ىشىندە تۋريزم سەكتورىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتۋىنە ىقپالداسادى.

– جاستاردى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – باسپانا. Public Policy Research مەكەمەسى جاساعان زەرتتەۋلەرگە سايكەس, ەلىمىزدە 30-عا تولماعان ازاماتتاردىڭ 54,3 پايىزى پاتەر جالداپ تۇرسا, 18,6 پايىزى جاتاقحانادا تۇرادى. باس­پانا نارى­عىنداعى باعدارلامالار جاستار­دىڭ باعىن قانشالىقتى اشۋدا؟

– ەلوردادا جاستارعا ارنالعان 2 تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى: «Elorda zhastary» جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ جانە «جۇمىسشى جاستارعا ساتىپ الۋ قۇقى­عىن­سىز جالعا پاتەر بەرۋ» باعدار­لاماسى.

استانا ماماندارىنا جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋگە باعىتتالعان «Elorda zhastary» باعدارلاماسى 2021 جىلى باستالدى. بىلتىردىڭ وزىندە 200 نەسيە بەرىلگەن, ونىڭ ىشىندە 5 قاتىسۋشى جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار ساناتىنان. جوباعا 35 جاسقا دەيىنگى جاستار قاتىسا الادى. نەسيە سوماسى 18 ملن تەڭگەگە دەيىن. پايىزدىق مولشەرلەمە – جىلدىق 5%. باستاپقى جارنا – 10%. نەسيە مەرزىمى 25 جىلعا دەيىن. ال «جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا پاتەر بەرۋ» باعدارلاماسى 2019 جىلى ىسكە قوسىلدى. 2019 جىلى – 1050, 2020 جىلى – 350, 2021 جىلى 1050 پاتەر كىلتى تابىستالدى. باسپانا 5 جىلعا بەرىلەدى. جوبانىڭ ماقساتى – وسى ارالىقتا جاستاردىڭ ءوز قاراجاتتارىن جيناقتاپ, جەكە ۇيلەرىن ساتىپ الۋعا جاردەمدەسۋ. نەگىزگى مىندەت – جۇمىسشى ازاماتتاردى قولداۋ. مۇندا بەس قاعيدات نەگىزگە الىنادى: ءوتىنىم بەرۋشىنىڭ جاسى 35-تەن اسپاعان, جۇمىس ىستەيتىن, مەنشىگىندە تۇرعىن ءۇيى جوق, جيناق جاساۋ ءۇشىن دەپوزيتتىك شوتى بار, سوڭعى 6 ايدا كەمىندە 40 اەك تابىسى بولۋى شارت.

– جاستار – ەرتەڭگى ەل بيلىگىنىڭ تۇتقاسىن ۇستايتىن ازاماتتار. وسى­نى ەسكەرسەك, جاس بۋىن قانداي قا­سيەتتەردى بويىنا ءسىڭىرىپ جەتىلۋى كەرەك؟

– جاستاردىڭ بويىنا قازىر پاتريوتتىق تاربيەنى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ماڭىزدى. جاستار رۋحاني بايلىق, تازا وي, تەرەڭ ءبىلىم, ادامگەرشىلىك, ادالدىقتى بويى­نا ءسىڭىرىپ, قايراتتى جانە جىلى جۇرەكتى بولسا, بولاشاعىمىز جارقىن بولارىنا سەنىمدىمىن.

جالپى, «استانا جاستارىنىڭ» نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – جاس­تار اراسىندا ۆو­لونتەرلىك قىزمەتتى دامىتۋ جانە الەۋ­مەتتىك بەلسەندىلىك مادەنيەتىن قا­لىپ­تاستىرۋ. 2014 جىلدان باستاپ «ۆو­لون­تەر­لەر مەكتەبى» جوباسى جۇزەگە اسىرى­لىپ كەلەدى. وقىتۋ الەۋمەتتىك ۆولون­تەر­لىك, تج ۆولونتەرلەرى, حالىقارالىق ءىس-شا­رالار ءۇش باعىتتا وتەدى. وسى جوبا كومە­گىمەن قاتىسۋشىلار بوس ۋاقىتىن ءتيىم­دى وتكىزۋگە, جاڭا دوستار تابۋعا, ۋني­ۆەر­­­سيتەتكە ءتۇسۋ ءۇشىن سەرتيفيكات الۋعا جانە CV-ءدى ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىكتەرى بار.

بىلتىر ناۋرىز ايىنان قازان ايىنا دەيىن «ەرىكتىلەر مەكتەبى» جوباسى اياسىندا 12 ۆولونتەرلەر توبى, ياعني 309 ادام وقىتىلدى. بۇل جوبا شەڭبەرىندە ۆولونتەرلەر الەۋمەتتىك وسال توپتارعا: جال­عىزباستى قارتتارعا, كوپبالالى وتبا­سىلارعا جانە وزگە جاندارعا ارنايى 113 ازىق-ت ۇلىك جيىنتىعىن تاراتتى.

2020 جىلدان بەرى جاستاردىڭ وي ءورىسىن دامىتۋ جانە شابىتتاندىرۋدا «Jastar talks» جوباسى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. الاڭعا بەلگىلى ءبىر سالادا جەتىستىككە جەتكەن تۇلعا شاقىرىلىپ, جاستارمەن سۇراق-جاۋاپ فورماتىندا اشىق, بەيرەسمي تۇردە كەزدەسۋ وتەدى.

بۇگىندە استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ «استانا جاستارى» اۋلا كلۋبتارىن دامىتۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن قالا اۋماعىندا 25 اۋلا كلۋبى جۇمىس ىستەيدى. بۇل جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستى ازايتۋعا, بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن جاق­سارتۋعا جانە ولاردىڭ ومىرلىك بەلسەن­دىلىگىن ارتتىرۋعا, ءپاتريو­تيزمنىڭ دامۋى­نا ىقپال ەتەدى. وسى رەتتە ايتا كەتەرلىگى, استانا قالا­سىنىڭ قوعامدىق دامۋ باس­قارماسىنا بەكىتىلگەن ءىىد يۋۆەنالدى پو­لي­تسياسىنىڭ ەسەبىندە تۇرعان كامەلەتكە تولماعاندار اۋلا كلۋبتارىنا بارادى. بيىل 25 كلۋبتا 7 جاس­تان 35 جاسقا دەيىنگى بالالار مەن جاستار اراسىنان 3100-گە جۋىق تاربيەلەنۋشى تىركەلگەن. ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالار سانى – 124. ونىڭ ىشىندە سپورت سەكتسيالارى – 68, شىعارماشىلىق باعىتتاعى ۇيىرمەلەر سانى – 56.

بۇعان قوسا «جاس سارباز» اسكەري-پاتريوت­تىق قوزعالىسى استانا قالاسى­نىڭ ورتا جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمە­لەرىنىڭ وقۋشىلارى اراسىندا بىرنەشە ءىس-شارا ۇيىمداستىردى. مۇنداعى باس­تى ماقسات – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا ەل ازاماتىنا ءتان پاتريوتتىق سەزىم مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋ.

سونداي-اق «ۇرپاقتار داۋىسى» جوباسى­ اياسىندا جاستار اراسىندا سپورت پەن سالا­ماتتى ءومىر سالتىن, كوشە سپورتىن دامىتۋ جانە ۇلتتىق سپورتتى تانىمال ەتۋ ماقساتىندا تۋرنيرلەر مەن شەبەرلىك سىنىپتارى ۇيىمداستىرىلادى. «Keruen Fest» اتتى كيىز ءۇي جيناۋ, قولونەر شەبەر­حانالارى, بۇيىمدار جارمەڭكەسى, ايتىس, اكۆاگريم, تانىمدىق كەزدەسۋلەر, ۇلت­تىق ويىندار سياقتى باعدارلامالاردان تۇ­را­تىن­ اۋقىمدى جوبا دا بار.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, وسىدان 20-25 جىل بۇرىنعى جاس پەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ اراسىندا قانداي ايىرماشىلىق بار؟

– زاماناۋي جاستار جاڭا تەحنولوگيالاردى جەتىك مەڭگەرۋدەن بولەك, سول تەحنولوگيالاردى ويلاپ تابۋدا جەتىستىككە جەتۋدى كوزدەۋى كەرەك. بايقاعانىم, 14-35 جاس ارالىعىنداعى بۋىن ۇنەمى قوزعالىستا جۇرگەندى جانى سۇيەدى. ءبىر سالادا قىزمەت ەتىپ قانا قويماي, وزدەرىنىڭ قارىم-قابى­لەتىن شىڭداپ, كەز كەلگەن باعىتتى وڭاي يگەرۋدە. نارىق زامانى بولعان سوڭ, مەي­لىنشە كوپ تابىس تابۋعا ۇمتىلادى. بۇرىنعى جاس­تار مەن قازىرگى جاستاردىڭ باستى ايىر­ماشىلىعى اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ دامۋىمەن كورىندى. ياعني ولار بىلىمگە قۇمار, بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرۋگە قۇلشىنىسى بار, ساياحاتتى ۇناتاتىن, ەڭ باستىسى ەلىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە پايدامدى تيگىزسەم دەگەن ازاماتتار.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

زەيىن ەرعالي,

«Egemen Qazaqstan»