قازاقشاعا اۋدارىلۋعا ءتيىس ون كىتاپ

«قارلى ەل»

1968 جىلى ادەبيەت بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى رەتىندە جاپون جازۋشىسى ياسۋناري كاۆاباتانىڭ ەسىمى ۇلكەن مىنبەردە اتالدى. ونىڭ شى­عارماشىلىعىنداعى دارا ەرەكشەلىك پەن ويلىلىق, وزىندىك الەم جازۋشى­نىڭ اتىن الدىمەن ءوز ەلىنە, سودان كەيىن تورتكۇل دۇنيەگە ءماشھۇر ەتتى. ءبىز ءسوز ەت­كەلى وتىرعان «قارلى ەل» رومانى ال­عاش رەت 1935-1947 جىلدار ارالىعىندا ءارتۇرلى فورمادا جارىق كوردى جانە ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك رومان بولدى. اتالعان شىعارما العاشىندا ادەبي جۋرنالدا شاعىن اڭگى­مە رەتىندە وقىرمانمەن جۇزدەستى. كەيىن كەلە توعىز اڭگىمە ءبىر رومانعا اينالدى. شىعارماداعى وقيعالار جاپون تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك ايماعىنداعى قاتتى جەلدىڭ اسە­رىنەن قالىڭ قار تۇسەتىن تاۋلى ايماققا قاتىستى. بەس مەتر­گە دەيىن جينالاتىن قار كەيدە قالالار مەن اۋىلداردى ماڭايداعى اۋدانداردان, ءتىپتى تىرشىلىك كوزىنەن الىس­تاتىپ, ءبولىپ تاستايدى. ال جازۋشى وسى تۇستا جاپون ادەبيەتىنە تىكەلەي قاتىستى جالعىزدىق ۇعىمىن, جالعىزدىق سەزىمىن العا تارتادى.

«قارلى ەل» – توكيولىق كەيىپكەر مەن پروۆينتسيالىق گەيشانىڭ اراسىنداعى ماحاببات تۋرالى اڭگىمە. باستى كەيىپكەر شيمامۋرا – باي, وتباسىلى, بايلىعىن مۇرا ەتكەن, ءوزىن بالەت شەبەرى دەپ سانايتىن ادام. الدەبىر قالاعا جول تارتقان ول پويىزدا يوكو ەسىمدى جاس ايەلدىڭ ءبىر ناۋقاس ادامعا كۇتىم جاساپ جاتقانىن كورەدى. ايەلدى پويىز تەرەزەسىندەگى ساۋ­لە ارقىلى باقىلايدى, اسىرەسە ونىڭ كوز­دەرىنە, نازىك داۋىسىنا ءتانتى بولادى.

روماننىڭ شارىقتاۋ شەگى كوماكونىڭ «ونسەن» قوناق ۇيىندەگى شيمامۋرانىڭ بولمەسىنە بارۋى ەدى. ولاردىڭ ءوزارا اڭگىمەسى كەزىندە شيمامۋرا ونى «جاقسى قىز» ەمەس, «جاقسى ايەل» دەپ اتايدى. ال كوماكونىڭ شيمامۋرامەن جاقسىراق جانە باقىتتى ءومىر سۇرۋگە دەگەن ءۇمىتى جاي عانا الداۋ بولىپ قالا بەرەدى.

روماننىڭ ەڭ سوڭىندا ول كەزدە كينوتەاتر رەتىندە پايدالانىلعان قالا قويماسىندا ءورت شىعادى. شيمامۋرا مەن كوماكو ءورتتى وشىرۋگە بارادى. سول كەزدە ەكەۋى يوكونىڭ قويما بالكونىندا قۇلاپ جاتقانىن كورەدى. كوماكو يوكونىڭ دەنەسىن اۋىزدىقسىز ءورتتىڭ اراسىنان تىسقا الىپ شىعادى, ال شيمامۋرا تۇنگى اسپاندى باقىلاپ, باسى اۋعان جاققا كەتە بارادى.

وسىدان كەيىن كوماكو مەن شيما­مۋرانىڭ قارىم-قاتىناسى قايشىلىققا تۇسەدى, شيمامۋرا كوماكونىڭ وزىنە تىم جاقىن بولىپ بارا جاتقانىنا الاڭدايدى, بىراق ونىمەن بىرگە ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن ىزدەپ كەلۋدى جالعاستىرا بەرەدى. پويىزدا كەزدەسكەن ايەل يوكو ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن يۋكيوعا قامقورلىق جاسايدى, سودان كەيىن اۋىلدا قالىپ, شيمامۋرا تۇراتىن قوناق ۇيگە جۇمىسقا ورنالاسادى.

«قارلى ەل» جاپون ءميليتاريزمى كەزە­ڭىندە جازىلعانىمەن, رومان پويىز, قار تازالاعىش قۇرىلعى جانە قار كوش­كىنىنەن ساقتانۋ اسپابى سياقتى زاماناۋي ونەرتابىستاردى قامتيدى. كاۆاباتا زاماناۋي جانە ءداستۇر اراسىنداعى قارا­ما-قايشىلىقتى ەلەمەسە دە, زاماناۋي ونەر­تابىستاردى ءداستۇرلى جاپونيانىڭ بولىگى رەتىندە سيپاتتايدى. مۇنى رومان­نىڭ ەڭ باسىنداعى پويىز تۋرالى سۋرەت­تەۋلەردەن انىق بايقاۋعا بولادى. جازۋشىنىڭ العىرلىعى سونشا كەيىپ­كەرگە جولاۋشى ايەلدىڭ ادەمى كوز­دەرىن پويىز تەرەزەسىنە تۇسكەن ساۋلە ارقى­لى باقىلاتادى. پويىزدىڭ ەلەكتر جارى­عى وسىلايشا ءداستۇرلى ەستەتيكالىق كورى­نىستى جەڭىلدەتەدى. ءتۇرلى زاماناۋي ونەر­تابىستار وقيعا وربىگەن ونسەن قالا­شىعىندا ءومىردىڭ قالىپتى بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى.

بىزگە ەرەكشە اسەر ەتكەن كاۆاباتانىڭ پاسپورتىنا اينالعان بۇل روماننىڭ باستى كەيىپكەرى ءوز الەمىنەن شىعىپ, قيالىنداعى ارمان ارالىنا ساياحات جاسايدى. جازۋشىنىڭ اسقان شەبەرلىگى ارقاسىندا كەيىپكەرلەر ءوز باقىتىن ىزدەۋ ارقىلى مىنا قورشاعان الەمدى ەلەۋسىز قالدىرادى. شيمامۋرانىڭ ساپار بارىسىندا پويىزدا يوكونىڭ كوزىن كورگەننەن كەيىنگى اسەرى مەن شىعارما سوڭىندا ءورت كەزىندە قۇس جولىنا كوز سالۋىندا ءبىر ءۇنسىز ۇندەستىك بار, ونى ءبىر بىلسە, كاۆا­باتانىڭ ءوزى بىلەدى.

ەگەر ءبىز وسى شىعارمانى ۇستاپ تۇر­عان ءۇش نارسە بار دەسەك, ولار; ادام, جال­عىزدىق جانە مۇڭ. اۆتور «قارلى ەلىندە» ءوزى ءسوز ەتكەن جانە قوسالقى كورىنىس تاپقان سۇلۋلىقتى بەينەلەۋدە مۇڭ ەلەمەنتى ءساتتى ءرول وينايدى. مۇڭ دەگەنىمىز – كەيىپكەرلەر جان دۇنيەسىندەگى مۇڭ, تابيعات سۇلۋلىعىنداعى جالعىزدىق سەزىمى, كەيىپكەر يوكونىڭ سىڭعىرلاعان داۋىسىنداعى ءتاتتى مۇڭ جانە ءبىرىن-ءبىرى ىزدەگەن الۋان ءتۇرلى جۇرەكتەر مۇڭى.

توني مورريسون. «سۇيىكتىم»

«سۇيىكتىم» رومانى – امەريكا ادە­بيەتىندە ەسىمى التىن ارىپپەن جازىلعان قارا ءناسىلدى جازۋشى توني مورريسوننىڭ ەڭ جاقسى شىعارماسىنىڭ ءبىرى. بۇل شىعارما 1988 جىلى كوركەم ادەبيەت سالاسى بويىنشا پۋليتتسەر سىيلىعىن الدى. شىعارما قۇلدىقتا بولعان حالىق ۇرپاقتارىنىڭ ءومىرى, ولاردىڭ باقىت­قا, ەركىن ومىرگە دەگەن كۇرەسىنەن تۋعان قۇلشىنىستاردى ءسوز ەتەدى. شىعارما سەتە ەسىمدى قارا ءناسىلدى ايەلدىڭ ازامات سوعىسىنا دەيىنگى كەزىنەن باستاپ, تسين­تسينناتيدە (وگايو شتاتى) بولعان ۋاقىتىنا دەيىنگى ءومىرىن سۋرەتتەيدى. كەيىپكەر سەتە ول جەردە ەركىن ءومىر سۇرسە دە, ءوزىن قۇل سەزىنەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ول قۇلدىق ءومىرىنىڭ كولەڭكەسىنەن شىعا الماي, جانتالاسادى, سودان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەيدى.

بۇل رومان 1856 جىلى كەنتۋككي پلان­تاتسياسىنان روبەرت جانە بالالارىمەن بىرگە قاشىپ, قارا ءناسىلدى كۇڭ ايەل مارگارەت گارنەردىڭ باستان كەشكەن وقيعالارىنا, سولار كورگەن ازاپ پەن مەحناتقا نەگىزدەلىپ جازىلعان. قۇل يەسى مەن قۇل ساۋداگەرلەرى اراسىنداعى تارتىس, قۇلدىقتان قاشقان جازىقسىز جانداردىڭ ومىرگە دەگەن ىنتاسى ءبارى-ءبارى توني مورريسوننىڭ بۇل كىتابىندا شىنايى تۇردە باياندالادى. وسى روماننىڭ كەيىپكەرى قۇلدىق قامىتىن قايتا كيمەس ءۇشىن كىشكەنتاي قىزىن ءوز قولىمەن ولتىرەدى. ودان كەيىن دە ءارتۇرلى قورلاۋ­دى كورگەن سەتە قىزىنىڭ قۇلپىتاسىنا «سۇيىك­تىم» دەپ جازادى.

رومان جارىققا شىققاننان كەيىن ءبىر جىل وتپەي 1987 جىلعى ۇلتتىق كىتاپ سىيلىعىن جەڭىپ الدى. The New York Times قۇراستىرعان جازۋشىلار مەن ادەبيەتتانۋشىلار اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ونى 1981 جىلدان 2006 جىلعا دەيىن امەريكالىق فانتاستيكانىڭ ۇزدىك تۋىندىسى دەپ باعالادى.

ال شىعارمادا وتباسىلىق قارىم-قاتىناستار تۋرالى دا كۇردەلى كوزقاراستار بار. سول كەزدەگى اقش قوعامىنداعى افريكالىق-امەريكالىق وتباسىلار­دىڭ وزىنە تيەسىلى كۇيزەلىسىن ءبىر رومان ارقىلى جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سولاي بولا تۇرسا دا, سول حالىقتىڭ وكىلى رەتىندە توني مورريسون وسى روماندى جازىپ, اق پەن قارا قوعامىنىڭ كەزىندە قانداي بولعانىن, قازىر قاي دەڭگەيگە جەتكەنىن ءوزارا سالىستىرعىسى كەلگەن سياقتى. تالاي تاعدىردى تالقانداپ, كوپتەگەن ازاماتتىڭ ءۇمىتىن ۇرەيگە اينالدىرعان قۇلدىق جۇيە افريكالىق امەريكالىقتاردىڭ وزدەرى­نە, وتباسىلارىنا, بالالارىنىڭ جۇرەگى­نە اۋىر جارا سالعانى شىندىق. جازۋ­شى كەيىپكەرلەر ءومىرىن سۋرەتتەي كەلە, سەتەنىڭ ءوز قىزىن ءولتىرۋى ونى قۇلدىق ومىردەن قۇتقارعانى دەگەن شەشىمدى استارلاپ جەتكىزەدى. ارينە, تۇسىنگەن ادامعا بۇل دا ءبىر وزەكتى ماسەلە. وسىلايشا, كەيىپ­كەردىڭ وتباسى وزدەرى ءومىر سۇرگەن ۋاقىت پەن قادىرسىز قوعام سياقتى ەكىگە ءبولىنىپ, ءوزارا تارتىسقا تۇسەدى. اۋىر قۇلدىقتا بولعان ادامدار قوعامدىق ءىس-شارالارعا قاتىسا المايتىندىقتان, ولار ءوز تابيعاتىنان تىس قۇبىلىستارعا سەنىم ارتا باستايدى. قۇلدىق كەزىندەگى ازاپتىڭ كەسىرىنەن قۇلدىقتا بولعان ادامداردىڭ كوپشىلىگى وتكەندى ۇمىتۋ ءۇشىن ءدوپ كەلگەن ءارتۇرلى قيىندىقپەن كۇرەستى, تاعدىردىڭ شيماي جولدارىندا ءوز ىزدەرىن قالدىرۋعا تىرىستى. قاتىگەز تاريحتىڭ, سولاقاي ساياساتتىڭ ادام جانىنا سالعان جاراسىنىڭ ماڭگى جازىلمايتىنىن ەسكەرتكەن ءبىر كىتاپ بولسا, ول – وسى «سۇيىكتىم» رومانى.

حان كاڭنىڭ «ەت جەمەيتىن ايەلى»

وڭتۇستىك كورەيانىڭ تانىمال جازۋشىسى حان كاڭ 1970 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اتىن شىعارعان «ەت جەمەيتىن ايەل» اتتى رومانى. اتالعان شىعارما 2016 جىلى بۋكەر حالىقارالىق ادەبيەت سىيلىعىن العان. حان كاڭنىڭ ادەبيەتكە كەلۋىنە اكەسى حان سىن ۆوننىڭ اسەرى بولعانى شىندىق, ويتكەنى, ول دا جازۋشى.

بىزگە وزگەشە اسەر سىيلاعان «ەت جە­مەيتىن ايەل» رومانى كەنەتتەن ەت جەۋ­دى توقتاتۋعا شەشىم قابىلداعان ءۇي شارۋا­سىنداعى يون حە تۋرالى اسەرلى اڭگىمە. ونىڭ بۇلاي ىستەۋىنە كەنەتتەن كورگەن ءتۇسى سەبەپ بولادى. سەۋلدە تۇراتىن جاس كەلىنشەك تۇسىندە قانعا تولى الدەبىر قورقىنىشتى زاتتى كورەدى. ونىڭ بۇل توسىن شەشىمى وتباسىنان جانە قوعام­نان الشاق بولۋىنا نەگىز بولادى. رومان نەگىزگى «ەت جەمەيتىن ايەل», «موڭعول بەلگىسى», «جالىندى اعاشتار» دەگەن ءۇش بولىمنەن تۇرادى.

بۇل كىتاپ وقىرمان ءۇشىن كەزدەيسوق دۇنيە بولۋى دا بەك مۇمكىن. سەبەبى وندا وقىرمانداردىڭ جەكە نانىمدارىنا قاتىستى تۇستارى دا كەزدەسەدى. تاقىرىبىنىڭ ءوزى كىتاپقا قىزىعاتىن, ادەبيەتتى سۇيەتىن ادامدى بىردەن ەلىتىپ اكەتەرى ءسوزسىز. كەيدە ادامدار ءوزىنىڭ كەي­بىر شەشىمدەرى ءۇشىن اينالاسىنداعى ادامداردان, دوستارىنان, ءتىپتى قوعامنان الىس­تاپ كەتەدى. رومانداعى كەيىپكەر دە سونداي كۇيدى باستان وتكىزەدى. روماندى وقىپ وتىرىپ, ەڭ باستىسى, ادامداردىڭ وزىنەن باسقا بىرەۋگە قالاي نازار اۋداراتىنى جونىندە تۇسىنىككە يە بولامىز. مۇنداعى ەت جەمەيتىن ايەل جەكە ءومىر تاڭداۋى ءۇشىن كۇرەسكە تۇسكەن, سوعان ۇنەمى ءجىتى ارەكەت ەتە الاتىن توپتىڭ تيپتىك وكىلى.

«The Guardian» باسىلىمى وسى كىتاپ جونىندە: «ب ۇلىڭعىر ارماندار, قايناپ تۇرعان شيەلەنىس كورىنىس تاپقان. وڭتۇستىك كورەيا جازۋشىسىنىڭ بۇل رومانى وتە كەرەمەت شىعارما» دەگەن باعا بەرەدى.

روماندا ەت جەمەيتىن ايەلدىڭ كۇ­يەۋى شىعارمانىڭ باسىندا مىناداي تۇسى­نىكتەمە بەرەدى: «ول از ءسوزدى ايەل ەدى. ءتىپتى سيرەك تالاپ قوياتىن. مەن ۇيگە كەش كەلسەم دە ول قاباق شىتىپ, مازاسىز كۇيگە تۇسكەن ەمەس. دەمالىس كۇندەرىمىز سايكەس كەلسە دە, ءبىر جەرگە بىرگە بارۋ تۋرالى ول ەشقاشان ويلانبايتىن».

روماننىڭ سوڭعى بولىمىندە ەن حە پسيحياتريالىق اۋرۋحاناعا تۇسەدى. سول جەردە ول وتكەن ىستەردى وي ەلەگىنەن وتكى­زەدى. كۇن وتكەن سايىن ونىڭ جاعدايى ناشار­لاي تۇسەدى. سوندا دا ول تاماق جەۋ­دەن باس تارتىپ, ەشكىممەن سويلەسكىسى كەل­مەيدى. ناۋقاس توسەگىندە جاتقان ول كەنەتتەن سىرتقا كوز سالعاندا قارا بۇلتتى قاق جارىپ ۇشقان قارا قۇستى كورەدى. مۇمكىن, ول كەيىپكەر ايەلدىڭ كوككە ۇشقان جانى شىعار؟

اتاقتى «ۋليسس»

يرلاند جازۋشىسى دجەيمس دجويستىڭ مودەرنيستىك رومانى «ۋليسستىڭ» جا­زىلعانىنا ءجۇز جىل تولدى. سودان بەرى بۇل شىعارما الەمدىك ورەدەن تۇسكەن جوق. روماننىڭ شاعىن نۇسقالارى العاش رەت امەريكالىق «The Little Review» جۋرنالىندا 1918 جىلدىڭ ناۋرىزىنان 1920 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن سەريالى تۇردە جاريالانىپ وتىرعان. ال تولىق نۇسقاسى پاريجدە 1922 جىلى 2 اقپاندا دجويستىڭ 40 جىلدىعىندا سيلۆيا بيچ باسپاسىنان جارىق كوردى. الەم­دىك ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ پىكىرىنشە «ۋليسس» مودەرنيستىك ادەبيەتتىڭ ەڭ ما­ڭىزدى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

«ۋليسس» دۋبليندەگى ساياحاتشى لەو­پولد بلۋمنىڭ ءومىرى تۋرالى بايانداي­دى. ۋليسس – گومەردىڭ «وديسسەي» ەپي­كا­لىق پوەماسىنىڭ كەيىپكەرى وديس­سەيدىڭ لاتىنشا اتاۋى جانە رومان بلۋم مەن وديسسەيدىڭ, موللي بلۋم مەن پەنە­لوپانىڭ كەيىپكەرلەرى مەن تاجى­ري­بە­لەرى اراسىنداعى قۇرىلىمدىق ساي­كەس­تىك­تەرمەن, پوەما مەن رومان اراسىنداعى پاراللەلدى جەلىنىڭ ءوزارا ۇندەستىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. رومان وتە استارلى, سونىمەن قاتار اعىلشىن ادەبيەتىنىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەرىنىڭ ستيلدەرىن ەسكە تۇسىرەدى. وكىنىشتىسى, جازىلعانىنا ءبىر عاسىر وتسە دە, بۇل رومان ءالى قازاقشاعا اۋدارىلعان جوق.

«مىسىققا ارنالعان بەسىك»

اقش جازۋشىسى كۋرت ۆوننەگۋتتىڭ «مىسىققا ارنالعان بەسىك» اتتى رومانى ساتيرالىق عىلىمي-فانتاستيكا­لىق شىعارما. كىتاپتا ءبىر ساتتە ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەمدى جويىپ جىبەرۋى مۇم­كىن ءارى وتە قاۋىپتى قارۋدى ىزدەۋ تۋرالى باياندالادى. ول قارۋلانۋ جاعدايى, تەحنولوگيانى جانە ءدىندى ساتيرالايدى. بۇل تۋىندى 1964 جىلى «ۇزدىك رومان» نوميناتسياسى بويىنشا گيۋگو سىي­لىعىنا ۇسىنىلادى, جەكە كىتاپ بولىپ شىققاننان كەيىن الەمگە كەڭىنەن تارادى. ۆوننەگۋت نەگىزىنەن شوقتىعى بيىك روماندار جازۋمەن اينالىسقان كاسىبي جازۋشى. جازۋشىلىقپەن قاتار ول گرافيكالىق سۋرەتشى رەتىندە دە تانىمال تۇلعا. سول ءۇشىن دە جازۋشى عىلىمي فانتاستيكا, قارا يۋمور جانە ساتيرا جانرى بويىنشا كەرەمەت تۋىندىلاردى جازدى. ۆوننەگۋت وسى شىعارماسىندا ەرىك بوستاندىعى مەن ادامنىڭ تەحنولوگياعا قاتىناسى تۋرالى استارلى ءسوز قوزعايدى. قىسقاشا ايتقاندا, «مىسىققا ارنالعان بەسىك» قىرعي-قاباق سوعىستاعى يادرولىق جويىلۋ قاۋپىن باستى تاقىرىپ رەتىندە الادى.

«شوپتەر ءان سالادى»

نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دوريس لەسسينگتىڭ ەڭ العاشقى رومانى «شوپتەر ءان سالادى» – تالايدى مويىنداتقان كلاس­سيكالىق شىعارما. بۇل – قارا ءناسىلدى كۇڭىنىڭ قولىنان مەرت بولعان كەدەي اق ءناسىلدى ايەلدىڭ وقيعاسى. روماننىڭ نەگىزگى بولىگى – مەريدىڭ ءومىر تاريحى. قارا ناسىلدىلەر ەشقاشان مەري الەمىنىڭ ءبىر بولىگى بولعان ەمەس جانە ول ولارعا قاتىگەزدىكپەن قارايدى. مەنىڭ ويىمشا, «شوپ­تەر ءان سالادى» شىعارماسىن جازۋ ارقىلى لەسسينگ ادامدار قيالدىڭ كۇش-جىگەرى ارقىلى دا ارمان-ماقساتىنا جەتە الاتىنىنا ۇندەيدى.

«كولەڭكەسىز ادام»

«كولەڭكەسىز ادام» رومانى 1953 جى­لى اقش-تىڭ كوركەم ادەبيەت بويىن­شا ۇلتتىق كىتاپ سىيلىعىن جەڭىپ العان تاماشا تۋىندى. اۆتورى - رالف ۋولدو ەلليسون. ول الدىمەن اقش-تى, سودان كەيىن الەمدى مويىنداتقان شىن تالانت­تىڭ ءبىرى. 1998 جىلى اقش-تاعى زاما­ناۋي كىتاپحانا جەلىسى «كولەڭكەسىز ادام­دى» حح عاسىرداعى اعىلشىن تىلىندەگى 100 ەڭ جاقسى روماندارى تىزىمىندە 19-شى ورىنعا ەنگىزدى. كىتاپتاعى وقيعالاردى بايانداۋشى اتى اتالمايتىن قارا ءناسىلدى, شىعارمانى ول ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدا­يىن سيپاتتاۋدان باستايدى. وقيعا ورنى­نىڭ ءبىرى رەتىندە قالانىڭ ەلەكتر جەلىسى­نەن ۇرلانعان قۋاتپەن جۇمىس ىستەيتىن جۇزدەگەن ەلەكتر شامدارى قوسىلعان جەر استى بولمەسى سۋرەتتەلەدى. اتسىز كەيىپكەر ءوزىنىڭ ومىرىندەگى ءتۇرلى تار جول, تايعاق كەشۋلەردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, جاستىق شاققا قايتا بۇرىلىپ, وقىرمانعا ءوز تاريحىن ايتا باستايدى. شىعارما سوڭىندا كەيىپكەر وسى ۋاقىتقا ورالادى, سول ارقىلى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامعا, كەڭ ماعىنادان العاندا ورتاق الەمگە ورالۋعا دايىن ەكەنىن بىلدىرەدى.

«ساۋلەلى ءتۇن»

كۇللى الەم تامسانا وقىعان « ۇلى گەتسبيدىڭ» اۆتورىنىڭ ءتورتىنشى رومانى «ساۋلەلى ءتۇن» دەپ اتالادى. ف.سكوتت فيتسدجەرالد نە جازسا دا, ماحاباتپەن, سەزىممەن جازادى. سول ءۇشىن دە ونىڭ شىعارمالارى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتادى. «ساۋلەلى ءتۇن» رومانى جاس پسيحياتر ديك ديۆەر مەن ونىڭ ناۋقاسى نيكولدىڭ ءومىرىنىڭ كەرەمەت ساتتەرى مەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىن سيپاتتايدى. بۇل شىعارماسىندا اۆتور ءوزىنىڭ ايەلى زەلدا فيتسدجەرالد پەن ءوز ومىرىندەگى وقيعالاردى اسەرلى بەينەلەيدى. ديك ماسكۇنەمدىككە سالىنىپ, ال نيكول پسي­حي­كالىق اۋرۋعا ۇشىرايدى. باستى ەكى كەيىپكەر فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ءما­لىم قالاشىقتا ۆيللا جالداپ, ءومىر سۇرەدى.

ء بىر رەتكى توسىن وقيعا ديك پەن ني­كول­دىڭ اراسىن الشاقتاتادى. ويت­كەنى ولاردىڭ وزىنە دەگەن سەنىمدىلىگى مەن دوس­تىعى ساركازمعا اينالادى. باقىتسىزدىق ولاردى قۋىپ جەتەدى. ال ديك الەۋمەتتىك جانە وتباسىلىق جاعدايلاردا ءوزىن ۇيات­تى سەزىنەدى. جالعىزباستى نيكول ەڭ سوڭىندا توممي باربانمەن ارالاسادى. رومان وسىلاي ەكى ادامنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنان باستالىپ, تاعى سوعان ۇقساس وقيعالارمەن اياقتالادى.

 «جەل ايداعاندار»

امەريكالىق جازۋشى جانە جۋرناليست مارگارەت مۋننەرلين ميتچەلل­دىڭ «جەل ايداعاندار» رومانى سوناۋ 1860-جىلدارى امەريكانىڭ وڭتۇستىگىن شار­پىعان وزگەرىستەر تۋرالى اسەرلى تۋىندى. بۇل شىعارمانىڭ وقيعا جەلىسى 1861 جىلعى ازامات سوعىسىنىڭ الدىندا­عى كۇندەردەن باستاۋ الىپ, 1871 جىلى دجورد­جياداعى بيلىكتى دەموكراتتار قال­پىنا كەلتىرگەننەن كەيىنگى ساتكە دەيىن جالعاسادى. ميتچەللدىڭ كوزى تىرىسىندە ونىڭ وسى ءبىر عانا رومانى جارىق كوردى. شىعارما ەل ءومىرىنىڭ كەي دەرەكتەرىن اشۋعا نيەتتەنگەندىگى سەبەپتى 1936 جىل­عى «ەڭ تاڭداۋلى رومان» رەتىندە اقش ۇلتتىق كىتاپ سىيلىعىن, كەلەسى جىلى پۋليتتسەر سىيلىعىن جەڭىپ الدى.

ميتچەللدىڭ رومانى سونىمەن قاتار ەسكى داۋىردەگى امەريكانىڭ وڭتۇستىگىندەگى قوعامدىق جۇيەگە تۇسىنىكتەمە بەرەدى. كە­يىپ­كەرلەر نەگىزىنەن باي اق ناسىلدىلەر مەن ءسىڭىرى شىققان كەدەي قارا قۇلداردان قۇ­را­لادى. رومان باي وتباسىنىڭ ادال مۇ­شە­لەرى رەتىندە جۇمىسقا الىنعان ءۇي قۇل­دارىنىڭ قيىن جاعدايىن ءسوز ەتەدى, سولار­دىڭ ءۇنىن قوعامعا اشىق جەتكىزگىسى كەلەدى.

«بۋددەنبرۋكس» – ءبىر وتباسىنىڭ تاريحى

«بۋددەنبرۋكس» – نەمىس جازۋشىسى توماس مانننىڭ جيىرما التى جاسىندا جاريالانعان العاشقى رومانى. كىتاپ 1901 جىلى جارىق كورگەن. شىعارمادا ءتورت ۇرپاققا جالعاسقان باقۋاتتى نەمىس كوپەستەرى وتباسىنىڭ قۇلدىراۋى سيپاتتالادى, ونداعى ادامداردىڭ 1835 جىلدان 1877 جىلعا دەيىنگى قاراپايىم تۇرمىسى مەن ادەت-عۇرپى نانىمدى تۇردە بەينەلەنەدى. ىزدەنىپ كورسەك, جازۋشى مانن شىعارماعا وتباسىنىڭ تاريحىن ارقاۋ ەتكەن سياقتى. 1903 جىلى ەكىنشى رەت باسىلىپ شىققان سوڭ, «بۋددەنبرۋكس» اۆتورىنا ۇلكەن ادەبي تابىس اكەلەدى. سونىمەن قاتار وسى كىتاپتىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسى ادەبيەت سىنشىلارى مەن وقىرماننىڭ نازارىنا ءىلىنىپ, 1929 جىلى مانن وسى رومانى ءۇشىن ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن الدى.

قالاي ايتساق تا, توماس مانن رومان­دارىنىڭ ورتاق تاقىرىبى ونەر مەن بيزنەس اراسىنداعى تارتىس ەكەنى شىندىق. بۇل كورىنىس ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان رومان­دا دا باسىم يدەيالىق كۇش رەتىندە قاراس­تىرىل­عان. سونىمەن بىرگە توماستىڭ بۇل تۋىندىسىندا مۋزىكا دا ۇلكەن ءرول اتقارا­دى, كەيىپكەر حاننو باددەنبرۋك, اناسى, اكەسى سياقتى ساۋدا-ساتتىقتىڭ ادامى ەمەس, سۋرەتشى جانە مۋزىكانت بولۋعا بەيىم ادام.