اقتارعان سىرى شەكسىز. كۇللى ومىرىنە وزەرىس اكەلگەن ءبىر سىرىن 90 جاسقا تولعاندا («ۋلى» ستالين», «ەگەمەن قازاقستان», 2011 جىل) ايتىپ ەدى. ءجۇز جاساعاندا («جۇزگە كەلگەن جۋرناليست», «ەگەمەن قازاقستان», 2021 جىل) بۇرىن-سوڭدى ايتپاعان تاعى ءبىر سىرىن اقتارىپ, رياسىز جىميعان.
1936 جىلى جىر ءدۇلدىلى جاكەڭ ماسكەۋدەگى قازاقستان ونكۇندىگىنەن ورالادى. ۇزىناعاشتا قادىرمەندى اقىنىن ساعىنعان جەرلەستەرى كۇللى قاۋىم بولىپ قارسى الادى. سوندا اۋداننىڭ ەڭ تاڭداۋلى ەكى وقۋشىسى اقىن اتاعا گۇل شوقتارىن سىيلايدى. وزىنە تيەسىلى ستالين بەرگەن كوك «ليمۋزينىنەن» اسىقپاي تۇسكەن جىر الىبى الدىنا كەلگەن ەكى قىزدىڭ بەتىنەن الما-كەزەك ءوبىپ, الاقانىن جايىپ جىبەرىپ باتا بەرەدى. سۋداي جاڭا كومسومول بيلەتىن العان ءحانىمبۇبى اقجولوۆانىڭ قۇلاعىندا بابا ايتقان سول ءسوز ماڭگى ساقتالىپتى: «اينالايىن, باقىتتى بول, جاقسى وقى, مەن سەكىلدى ءجۇز جاسا...»
اقىن بابامىزدىڭ باتاسىن العان العىر قىز ءحانىمبۇبى جاقسى وقىدى. قازاقستانداعى العاقشى جۋرفاكتى قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردى, «سوتسياليستىك قازاقستان» («Egemen Qazaqstan»), ودان جامبىل اۋداندىق «ەكپىندى ەڭبەك» گازەتى رەداكتسياسىن ۇلى ءستاليننىڭ «ۇ» ءارپىنىڭ توبەسىندەگى نوقاتى ۇشىپ («ۋلى ستالين») كەتكەنشە باسقارىپ, ودان يتجەككەنگە ايدالىپ كەتە جازداپ بارىپ, ودان... ابىرويمەن اقتالىپ, جۋرناليستىك قىزمەتىن زەينەت جاسىنا دەيىن جالعاستىردى. قوساعى مىرزاباي سۇيىنباي ۇلىمەن بىرگە باقىتتى ءومىر كەشتى. نەمەرە يىسكەدى... قازىر الماتىدا قىزى سۆەتلانانىڭ قولىندا تۇرادى. باقۋات. جازۋشى كەمەل توقاەۆپەن جۋرفاكتا ءبىر كۋرستا وقىعانىن, دانىشپان مۇحتار اۋەزوۆتەن لەكتسيا تىڭداعانىن ۇمىتپاي ايتىپ وتىر. انا سۇتىمەن تاربيەسى مەن ءتالىمىن تەل ەمگەن سۇيىكتى قىزى سۆەتلانا ايتكەلديەۆا قازاقستانعا تانىمال عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
ۇزىناعاشتاعى اقجولوۆا مەكتەبىنەن كىمدەر وتپەدى, كىمدەر ءدارىس المادى؟ «...تەبەننىڭ ۇزىندىعىنداي بولماسا دا ينەنىڭ ۇشىنداي «تىز ەتكىزەتىن» ۇشقىر سۇراق قويىپ, جاسىل جەيدەگە جىبەك جىپپەن اسىل تۇيمە قاداعانداي قاناعات جاۋاپ الاتىن اقجولوۆا اپامىزداي كوسىلە جازاتىن كۇندى اڭسايتىنبىز. اۋداندىق گازەت رەداكتسياداعى ءدام-تۇزىمىزدى جالعاي تۇسۋگە, جاستىق دەگەن اساۋ اتىمىزدى اۋىزدىقتاپ, قوعامعا جات قىلىق پەن ادامعا جات ىبىلىستەن پەرىشتەلەرىن جۇمساپ, پەرىلەردەن قۇتقارىپ جۇرەتىن حان اپايدىڭ سانامىزعا سارا جول سالعان سول ءبىر ءسات, قۇدىقتاعى سۋعا ءتۇسىپ كەتسە دە ءجۇرىپ تۇرعان قول ساعاتتاي جۇرەگىمىزدىڭ تۇكپىرىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرگە سوعىپ تۇرعانداي...» سارى مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ توگىپ-توگىپ, توگىلدىرىپ قاراسوزبەن جىرلاعان تىزبەكتى رەاكتسيا ىسپەتتى وسىناۋ قۇبىلىس-جازۋ اۆتورى كىم دەيسىز عوي. ول – حان اپانىڭ بۇگىنگى 85-تەگى شاكىرتى جۋرناليست نۇرمانبەت قيزات ۇلى!
نۇراعا
كوۆيدتىڭ (نۇرمانبەت اعام ايتقانداي – ء«تاجدى تاجالدىڭ») كۇيىپ تۇرعان كەزى. بىراق الماتى وڭىرىندە جاڭادان وتاۋ قۇرعان ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ جاڭادان اشىلعان اۋداندىق كىتاپحاناسىندا بەتپەردە تاققان كىسىگە وقىرماندار زالى تولدى. كىتاپحانا ديرەكتورى باقىت ساۋرامباەۆانىڭ ەرلىككە پارا-پار ءىسى دەمەسكە ءلاجىڭ قالمايدى ەكەن! ويتكەنى جامبىل بابامىزدىڭ 175 جىلدىعىنا قاتىستى ءىس-شارا ءوتىپ جاتقان.
كەزدەسۋدە جامبىلدىڭ شوبەرەسى مۇراتبەك الىمقۇل ۇلى ەستەلىك ايتىپ, شوپشەگى ءاليحان جاكەڭنىڭ «وتەگەن باتىر» جىرىنان ءۇزىندى وقىدى. عالىم-جازۋشى نۇرداۋلەت اقىشتىڭ دا جيعان-تەرگەن تاريحي دەرەكتەرى بارشىلىق ەكەن, جاس جامبىلدىڭ بۇرىم عاشىعى تۋرالى ويىن ورتاعا سالدى. كەنەت, حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى قوردىڭ توراعاسى, بەلگىلى اقىن ماناربەك ءىزباسار جۇرتتىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى:
– قۇرمەتتى قاۋىم, سىزدەرمەن قالاداعى سانيتارلىق-دارىگەرلىك احۋالدىڭ ۋشىعىپ تۇرعانىنا قاراماستان, باس قوسقانىمىزعا ريزامىز, بارشاڭىزعا راحمەت. وسى ارادا ءبىر توسىن جاڭالىق ايتقىم كەلەدى. سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا جامبىل تاتەمنىڭ داۋسىن ءوز قۇلاعىمەن ەستىپ, باتاسىن العان كىسى وتىر, – دەدى.
سويتسە, جاكەڭنەن باتا العان ءوزىمىزدىڭ نۇراعام ەكەن. بىردە قوڭىر توبەلىن ءىلبي باستىرىپ, كەشقۇرىم مايتوبەدەن ەتەككە ءتۇسىپ كەلە جاتقان جىر الىبىن ەلگە سىيلى, سوعىس ارداگەرى, تۋىستاس ءىنىسى قيزات اقساقال قىزىلاسكەر اۋىلىنىڭ تۇسىندا توقتاتىپتى. ۇيىنە ءتۇسىرىپ, كەپەسىن سويادى. ىرىمالدى تۇڭعىشىنا ارناپ باتا سۇرايدى. داستارقان ۇستىندە داڭقتى جىر الىبى الاقانىن جايىپ سوعىس ارداگەرى قيزاتتىڭ ۇلى نۇرمانبەتكە الىستان سەرمەپ اق باتاسىن بەرەدى.
«كۇنشۋاق» اۆتورلىق يلليۋستارتسيالىق ءبىرىنشى ءارى بىرەگەي فوتوالبوم كىتابىنىڭ العاشقى بەتىندەگى نۇرمانبەت قيزات ۇلىنىڭ «جامبىلدىڭ قىزىر جولداسىنداي قىزىل جولبارىس ءمىنىپ جۇرمەسەم دە, ونىڭ وتكىر كوزىن ءوز نىسانامدا ۇستادىم» دەۋى تەگىن ايتىلماعان, جازىلماعان. زادى نۇراعامنىڭ جىر ايدىنىندا قاراجاياۋ جان ەمەس ەكەندىگىن قايتا-قايتا ەسكە سالعىم-اق كەلەدى دە تۇرادى. وسى كىتاپتان:
ورمەلەپ ءومىرىمنىڭ قۇز تاستارىن,
ورنەكتەپ ونەرىممەن ءىز تاستادىم.
وزدەرىڭدى ىزدەپ كور, نە دەر ەكەن,
ورىلگەن سۋرەتتەردە جىر-داستانىم, دەگەندى وقىدىم.
ۇلى جامبىلدىڭ وتتى جانارى بالا نۇرمانبەتتىڭ جادىندا جاڭساقسىز ساقتالعان. قالاي تۇسىنسەڭىز دە – ەركىڭىز!
نۇراعامدى تانىعالى بەرى ول كىسىنىڭ قاسيەت-قادىرىنە, قابىلەت-قارىمىنا تاڭدانۋمەن كەلەتىن كىسىنىڭ ءبىرى مەنمىن! ناعىز ونەر ادامى! مەكتەپتە جۇرگەن كەزىندە-اق اۋىل ساحناسىندا «قالىڭ مال» (س.كوبەەۆ) رومانىنان سپەكتاكل قويعان, ستسەناري جازعان, كەمەل جاسىندا كينوعا تۇسكەن, بىراق, ەشۋاقىتتا فوتواپپاراتى قولىنان تۇسپەگەن. قاشان دا تىڭ, سەرگەك! جىر جازۋعا قۇمار. جىلدىڭ جازدان باسقا ءۇش مەزگىلىندە – كوكتەمدە, كۇزدە, قىستا مەدەۋ اڭعارىنداعى بۇتاقتى سايعا بارىپ, تاۋ سۋىنا ءتۇسىپ, شىنىعۋدى وسى كۇنگە دەيىن اينىماس سەرىگىنە اينالدىرعان! عاج-جاپ, دەڭىزشى!
تالعات ءسۇيىنباي,
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى
