باسقوسۋعا اكادەميالىق قاۋىمداستىقتىڭ, مەملەكەتتىك تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ جانە جەكە زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ولار كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتاردىڭ حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىنا ىقپالىن, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى اياسىندا ىسكە اساتىن رەفورمالاردىڭ الەۋمەتتىك اسەرىن باعالاۋ تەتىكتەرىن تالقىلادى. الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى, ونىڭ قوعامداعى جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەرى ءارى وسى باعىتتاعى وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر تاقىرىپ اياسىندا قامتىلدى. ءىس-شارانىڭ اشىلۋىندا قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەكزات راحيموۆ بىلاي دەدى:
«كونستيتۋتسيا – ءداستۇرلى تۇردە مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ نەگىزىن جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن بەكىتەتىن ساياسي قۇجات رەتىندە قاراستىرىلادى. الايدا ول نورماتيۆتىك ءماتىن عانا ەمەس, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا اسەر ەتەتىن ينستيتۋتسيونالدىق تەتىك. سوندىقتان بۇگىنگى باستى ماسەلە كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە قانداي رەفورمالار بەكىتىلگەنىندە عانا ەمەس, ولاردىڭ الەۋمەتتىك اسەرىن قالاي ولشەپ, قالاي تالداۋعا بولاتىنىندا».
وسىدان سوڭ قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى گۇلناز قاسىموۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ۇزاق مەرزىمدى دامۋدىڭ نەگىزى رەتىندە الەۋمەتتىك مەملەكەت قاعيداتىن بەكىتەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل مودەلدىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ زاڭناما مەن بيۋدجەت ساياساتىندا ناقتى ىسكە اسۋىنا بايلانىستى بولماق. ال ناتيجەسى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيىنە, تەڭسىزدىكتىڭ تومەندەۋىنە, الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاراپ باعالانادى.
ولجاس بەكتەنوۆ: جاڭا كونستيتۋتسيا – بولاشاقتىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋى
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ەلەنا اپپەلگانتس ءوز بايانداماسىندا رەفورمالاردىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى – مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك تەپە-تەڭدىگى ەكەنىن نەگىزدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك مودەل ازاماتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى دامىتۋىنا جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا جاعداي جاساپ, قوعامداعى ىنتىماقتاستىق پەن جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا ءتيىس. ال Kazakhstan Sociology Lab الەۋمەتتانۋشىلار مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ءاليا سارسەكەەۆا الەۋمەتتىك ساياساتتى ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
ەرلان قارين پرەزيدەنتتىڭ نەگە تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىك سوزدەرىن باس ارىپپەن جازاتىنىن ءتۇسىندىردى
«رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرىنىڭ نازارىندا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك موبيلدىلىككە ۇزاق مەرزىمدى اسەرى تۇر. سوندىقتان وسى باعىتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى كەشەندى ءارى دالەلدى تۇردە باعالاۋ قاجەت», دەدى ساراپشى.
كەزدەسۋدە فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جونىندەگى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك توقتاروۆ, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى الەۋمەتتانۋ كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى الماش ايقىنبايقىزى, شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى «Digital Social Research» حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ەلەونورا ستولياروۆا بايانداما جاسادى. ولار جاستاردىڭ ساياسي الەۋمەتتەنۋى, ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمنىڭ قالىپتاسۋى, ازاماتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ورنىعۋى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرى رەتىندە قارالاتىنىنا نازار اۋداردى. ىزىنشە, قاتىسۋشىلار رەفورمالاردىڭ الەۋمەتتىك اسەرىن ولشەۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن ازىرلەۋدى, زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن ساياساتتىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدى, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن حالىقارالىق ادىستەمەلەر ارقىلى باعالاۋدى ۇسىندى.
ماۋلەن اشىمباەۆ الداعى رەفەرەندۋمدى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ىرگەتاسى دەپ اتادى
