مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق ارحيۆ ۇيىمداستىرعان كونفەرەنتسيا «ارحيۆ-2025» فوتوقۇجات كورمەسىنە شولۋدان باستالدى. كورمەگە شەتەلدەردەن الىنعان وتاندىق تاريحقا بايلانىستى فوتولار مەن قۇندى قۇجاتتار جانە ەجەلدەن قالىپتاسقان قازاق ەلىنىڭ اۋماعىن ايعاقتايتىن كارتا, تاعى باسقالار قويىلىپتى. سونداي-اق ءىس-شارا بارىسىندا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شىعارمالارى توپتاستىرىلعان 12 تومدىق پەن «وتانىنا ورالعان قۇجاتتىق قازىنا» قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. تاريحشى عالىمدار ۇلت تاريحىنا قاتىستى ماڭىزدى باياندامالار جاسادى. سونداي-اق مۇندا ارحەوگرافيالىق زەرتتەۋلەر, شەتەلدەن قۇجاتتاردى ساتىپ الۋ جانە قۇجاتتىق دەرەككوزدەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. العاشقى قۇتتىقتاۋ ءسوزدى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ سويلەدى.
«كوشپەلى عۇمىر كەشكەن اتا-بابا جولىن زەردەلەۋدە كەز كەلگەن تاريحي جادىگەر ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس بايلىق, قۇندى قازىنا. كەيدە ارحيۆتىك قۇجاتتاعى جالعىز جازبا تۇتاس ۇلتتىڭ تاعدىرىن شەشىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇگىنگى باسقوسۋمىزدىڭ ءمانى وسى تۇرعىدان ايرىقشا.
ارحيۆشىلەردەن قۇرالعان عىلىمي ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى بۇگىندە 7000-نان استام قۇجات, ونىڭ ىشىندە 445 فوتوقۇجات, 206 كىتاپ پەن سيرەك قولجازبالاردى ساتىپ الدى. اكەلىنگەن قۇجاتتار مەن ماتەريالداردىڭ حرونولوگيالىق كەزەڭى 918-1990 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. قۇجاتتار تسيفرلاندىرىلدى جانە ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىنە مەملەكەتتىك ساقتاۋعا قابىلداندى. بۇل جۇمىستىڭ ماڭىزى جوعارى», – دەپ اتاپ ءوتتى داۋرەن اباەۆ.
ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆتەرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قىزمەتى اياسىندا قوسىمشا جۇمىستار جۇرگىزدى. الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك كوميسسيا قىزمەتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەر مەن قۇجاتتار جيناقتارى شىعادى.
«Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازەتى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى تاريحي جاد توڭىرەگىندە تاتىمدى دۇنيەلەر ايتتى. «تاريحي جادتى ءبىرىنشى عىلىم-ءبىلىم قالىپتاستىرادى دەپ كەلدىك. بۇل شىنىندا دا سولاي. احمەت بايتۇرسىن ۇلى وقۋ قۇرالدارىنا قازاقتىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافياسىنا بايلانىستى دۇنيەلەردى ەنگىزگەن. بۇل بەكەر ەمەس. ءتىپتى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ەسەپ قۇرالىنىڭ» وزىنەن قانشاما تاريحي اقپارات الۋعا بولادى. ءبىر قاراعاندا, بالا ەسەپ شىعارىپ وتىرعان سياقتى. ار جاعىندا ۇلت تاريحىنا قاتىستى قانشاما دۇنيەلەر جاتىر.
بۇگىندە زامان وزگەردى, كوممۋنيكاتسيا دامىدى. تاريحي جادتى قالىپتاستىرۋعا قازىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا ەڭبەك ءسىڭىرۋى كەرەك. بۇرىنعى «مادەني مۇرا», «رۋحاني جاڭعىرۋ», سوسىن مىنا «ارحيۆ-2025» قانشاما دۇنيەلەردى الىپ كەلدى. بىراق ولاردىڭ ءبارىن سول كۇيىندە بەرە سالۋ – وقىرماندى اداستىرۋى مۇمكىن. وقىرمانعا بەلگىسىز نەمەسە سىرىن بىلمەيتىن ءبىر جادىگەردى ۇستاتا سالعانداي. ونىڭ تاريحى قانداي, تۇپكى مازمۇنى قالاي؟ ەكىنشى جاعىنان, ارحيۆتەگى دۇنيەنىڭ ءبارى كەرەمەت دەپ ويلاۋعا بولمايدى, بۇل – مەنىڭ جەكە پىكىرىم. ول قالاي جازىلدى, قالاي قاتتالدى, كىم قانداي مۇددەمەن قاتتادى؟ ونىڭ ىشىندە ادامداردىڭ, حالىقتىڭ تاعدىرى قاتتالدى ما؟ حالىقتىڭ مۇددەسى قاي جاعىندا تۇر. نەمەسە زيالىلارعا بايلانىستى تەك قانا ءبىر جاقتى جاسالعان نكۆد-ءنىڭ ارحيۆتەرى بار. ولاردان قورىتىندى شىعارۋعا بولا ما؟ وسىنىڭ بارىندە ارحيۆشىلەردىڭ پاراساتى, اۋەلى مەملەكەتشىلدىك سانا كەرەك دەر ەدىم. كەز كەلگەن ەلدىڭ تاريحى مەملەكەتتىڭ مۇددەسىمەن جازىلادى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ مۇددەسى ەسكەرىلۋى كەرەك», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.
وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردە, مۋزەيلەردە, كىتاپحانالار مەن عىلىمي ورتالىقتاردا ساقتالعان قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەندە جوعارىداعىداي مەملەكەتشىلدىك كوزقاراس اسا قاجەت دەگەن ءسوز. ونىڭ ار جاعىندا وتار ەلدىڭ تاريحىن وتارلاۋشىلار جازاتىنىن ەسكەرگەن ءجون.
بيىل «ارحيۆ-2025» جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا 14 ەلگە, ياعني, گەرمانيا, پولشا, چەحيا, تۇركيا, فرانتسيا, ۆەنگريا, ءۇندىستان, يران, ەگيپەت, كاتار جانە باسقا ەلدەردەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتار انىقتاۋعا عىلىمي ەكسپەديتسيالار جۇزەگە اسىپتى. اتالعان جۇرتتاردان ساتىپ الىنعان قۇجاتتار تسيفرلاندىرىلدى جانە ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىنە مەملەكەتتىك ساقتاۋعا قويىلدى.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ شەتەلدەن اكەلىنگەن قۇجاتتار ءبىزدىڭ شىنايى تاريحىمىزدى جازۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ايتتى.
«ەلدەگى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, شەتەلدىك مۇراعاتتاردان كەلگەن ماتەريالدار نەگىزىندە سوڭعى بەس جىلدا 22 قۇجاتتار جيناعىن شىعاردىق. قازىر شەتەلدەن ءبىز دە, باسقا عىلىمي ورتالىقتار دا ماتەريالداردى اكەلىپ جاتىر. ماسەلەن, ءبىز نەمەسە باسقا مەكەمە ەلگە جەتكىزگەن قۇجاتتى ودان كەيىن دە بارىپ ساتىپ الىپ جاتقان جاعدايلار كەزدەسىپ قالۋدا. ومبىعا, تۇمەنگە بارعاندا, «بۇل ماتەريالدى ءسىزدىڭ ەلدەن كەشە عانا ساتىپ الىپ كەتتى» دەيدى. سوندىقتان ءبىر ورتالىق قۇرىپ, وسى جاعىن باقىلاۋدا ۇستاساق؟ ءبىر ساتىپ العاندى ەكى-ءۇش مارتە ساتىپ الماس ءۇشىن. ءبىز اكەلگەن مۇراعاتتاردىڭ ءتىزىمىن الگى ورتالىققا بەرەر ەدىك.
سونىمەن قاتار «ارحيۆ-2025» جوباسى بويىنشا جەتكەن ماتەريالداردى كوپ ۇستاماي ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە شىعارا بەرۋ كەرەك. ويتكەنى ول قۇجاتتاردىڭ ەلگە كەلگەنى بىلىنبەي قالادى دا, ەرتەڭ تاعى بىرەۋلەر قايتا اكەلىپ جاتۋى مۇمكىن» دەيدى زيابەك ەرمۇحان ۇلى.
بۇدان كەيىن ۇلتتىق, ورتالىق مەملەكەتتىك, وبلىستىق ارحيۆتەرمەن قاتار, تاعى باسقا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ وكىلدەرى, عالىمدار باياندامالار جاسادى.
