مەن وسىنشاما قاتىگەز, وجار, ز ۇلىم, مەيىرىمسىز جانە ەكىجۇزدى وماشتى جەك كورەم. ادامسۇيەر قىلىعى جوق بەيباق دەپ سوندايلاردى ايتاتىن شىعار. بەتباق دەۋگە دە بولار. جالعىز نەمەرەسىنىڭ جولىندا جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن توقسانباي قارتتى, سول ارقىلى ۇرپاعى ءۇشىن ادالدان جيعان, ارامعا باسپاعان قازاق اۋىلىنىڭ بارلىق قارياسىن سۇيۋگە بارمىن. قازاق تاعدىرى قانجىعادا كەتكەن كۇندەردە, ءتىپتى بۇگىندە ۇلت ءۇشىن كۇرەستە تابانداپ تۇرىپ الار بىرەن-ساران تۇلعا بولسا, ولار دا وسى توقسانباي سىندى قارتتاردىڭ ۇرپاعى دەر ەدىم.
وقىرماننىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتىپ, ازا بويىن قازا قىلاتىن شىعارمانىڭ بىرەگەيى – دۋلات يسابەكوۆتىڭ «دەرمەنە» پوۆەسى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. ەگەر وسى شىعارما دۇنيەگە كەلگەن 1970 جىلدان ومىرگە ارالاسا باستاعان ۇرپاق «دەرمەنەنى» وقىپ وسسە جارار ەدى. ويتكەنى بۇل ايارلىق پەن وزبىرلىقتان جەرىندىرىپ, ىزگىلىككە شاقىراتىن, ادام ساناسىنا ز ۇلىمدىقتىڭ نەگە اپاراتىنىن تەرەڭىرەك سەزىندىرە وتىرىپ, جۇرەكتەردى مەيىرباندىققا جەتەلەيتىن تۋىندى.
شىعارماداعى توقسانباي كىم ەدى؟ قازاق دالاسىنداعى قاراپايىم اۋىلدىڭ قارتى. بىراق قاتارداعى قازاق دەي الامىز با ونى؟ انىعىندا ءتورت بالاسىن سوعىس جالماعان, امان قالعان جالعىز ۇلى ەندى باسقارما بولىپ, نەمەرە ءسۇيىپ, راحاتقا كەنەلە باستاعاندا ول بالاسى دا وتباسىمەن جول اپاتىنان مۇردەم كەتكەن توقسانباي قارت ءومىر جولىندا ساعى سىنىپ, سۇيەگى جاسىپ بولعان قاريا. كوزىنىڭ نۇرىنداي جالعىز بالاسى وتباسىمەن وپات قالعاندا سەگىز اي بويى توسەكتەن تۇرماي قالماپ پا ەدى؟ سول بويى تۇرماۋى كەرەك-ءتى. سەگىز اي قايعىدان كۇيرەپ قالعان قارتتى توسەكتەن تۇرعىزعان – جالعىز ۇلدان قالعان, ءوزى كەزىندە باۋىرىنا سالىپ العان تۇڭعىش نەمەرەسى ەرگەشباي بولاتىن. توقسانباي قارت پەن كەمپىرىنىڭ بار كورەر جارىعى, ءۇمىت ساۋلەسى – سول نەمەرەسى! ول بولماعاندا جاسى كەلگەن قاريا جۇرتپەن بىرگە دەرمەنە شاۋىپ, ونى وكىمەتكە وتكىزىپ, اقشا تابۋعا شىعىپ نەسى بار؟! تۇلا بويىن قايعىنىڭ ءورتى شالعان توقسانباي نەمەرەسى ەرگەشباي ءۇشىن ءوز ك ۇلىنەن قايتا ءونىپ شىققان فەنيكس قۇس سياقتى ەلەستەيدى.
سول اۋىلدىڭ قاتپا شالىن ەشكىم قيناپ, قورقىتا الماس ەدى. ول ونسىز دا ءتورت بالاسى سوعىستا, كەنجە ۇلى بەرتىندە ولگەندە ءبىر ەمەس, ەكى ءولىپ تۇرعان قارت. قادىرى مەن بەدەلى دە بارشىلىق. قيناسا تاعدىر جالعىز تۇياعى, جۇدىرىقتاي ەرگەشبايىمەن قينايدى. العاش دەرمەنە شابا باستاعاندا توپتاسقان جىگىتتەر مۇنى وسى ەرگەشباي ءۇشىن شەتتەتىپ جىبەرەدى. زىڭگىتتەي جىگىتتەر «ەرتەڭ دەرمەنەنى وتكىزگەندە, ەرگەشبايدىڭ ەڭبەگىنە تولەمەيمىز, بالانىڭ ەڭبەگى بەلگىلى عوي» دەپ شىعادى. ال توقسانبايدىڭ ەڭ جاندى جەرى ەرگەشباي, ول بولسا دا بۇل بوپساعا شىداماي جەكە كەتەدى. وسى تۇستا جازۋشى تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەردىڭ ىشتارلىعى مەن كورگەنسىزدىگىن, بولماشى پۇل ءۇشىن اقساقالعا جازىقتى بولىپ قالعانىن وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرى ءارى ديالوگتەر ارقىلى جەتكىزەدى. ءتىپتى جازىقتى بوپ قالدى دەپ ايتىپ تا جاتپايدى, وقىپ وتىرعاندا ءوزىڭىز سەزىنەسىز. مۇنى جازۋشى شەبەرلىگى دەپ بىلەمىز.
الگى جىگىتتەردەن ءبولىنىپ دەرمەنە شابا باستاعان اتاسى مەن نەمەرەسىنە وماش كەلەدى. زىڭگىتتەي جاس جىگىت كەلە سالا زاۋالداي تونەدى. بىراق اۆتور ول ارەكەتىن دە ارنايى ايتپاي, اڭگىمە بارىسىندا سەزىندىرىپ قويادى وقىرمانعا. ونى شاقىرعان, ءتىپتى شايلامىزعا كىر, نانىمىزدى جە, سۋىمىزدى ءىش دەگەن دە ەشكىم جوق. باسا-كوكتەپ كەلگەن كورگەنسىزدىڭ وسپادارلىعى ءسوزى مەن ءىس-ارەكەتىنەن بايقالادى. قارياعا وماش كورگەن بويدا ۇنامايدى, ءتىپتى نەمەرەسى ەكەۋى شوشىپ قالادى. باسىندا دەرمەنەنى بىرگە شاۋىپ, اقشاسىن ۇشەۋمىزگە تەڭ بولەمىز دەگەن ول كۇندىز ەڭبەك ەتپەي, تۇندەلەتىپ ۇرلىققا كوشەدى. ءسوزى مەن ءىس-ارەكەتىنەن ءبىر شوشىعان اتاسى مەن نەمەرەسى ەندى ودان ۇرەيلەنەدى. ويتكەنى ولار ونداي سۇمدىقتى كورمەگەن, تاپ-تازا. ءبۇيتىپ تاپقان اقشاسى قۇرىسىن دەپ بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ كەتپەكشى بولعاندا وماش جىبەرمەي كۇش كورسەتەدى. ۇرەيى ۇشقان ەرگەشبايدى قۋىپ جەتىپ, وماش سابايدى. اراشاعا تۇسكەن توقسانبايدى قاعىپ جىبەرەدى. مۇنىڭ ءبارى وقىپ وتىرعان ادامنىڭ كوزىنە جاس ۇيىرەدى. اسىرەسە قارتتىڭ نەمەرەسى ءۇشىن جاتا قالىپ جالىنعانى... جىلاتادى. انا قارا نيەت سوندا دا قويماي, اقىرى ەكەۋىن قۇلدىققا جەككەندەي پايدالانادى. مۇنىڭ ءبارىن اۆتور ءبىر جاساندىلىقسىز, وقيعا بولىپ جاتقانداي ديالوگتەرمەن اسا شەبەر وربىتەدى. ءتىپتى بويىندا ينەنىڭ جاسۋىنداي ىزگىلىك قالماعان وماشتىڭ پسيحولوگياسىنان حابار بەرەدى: اتاسى «وماشجان, جۇدىرىقتاي بالادا نەڭ بار؟» دەسە, ول «كورسىن بۇل دا, كورىپ ءوسسىن ءومىردىڭ اۋىرتپالىعىن» دەپ ورشەلەنەدى. دەمەك وماشتىڭ جۇرەگىنە مەيىرىم جەتپەي, قارايىپ كەتكەن. نەمەسە اباي ايتپاقشى, «قانى بۇزىق ءوزى ويلار, قۋ مەنەن سۇم بولار-دى». بۇل جەردە اۆتور بىرنەشە دەتالعا ءتۇرلى پسيحولوگيالىق وسپادارلىقتاردى جاسىرادى. ماسەلەن, دەرمەنە اراسىنداعى ۇيادان تورعاي جۇمىرتقالارىن الىپ, قۋىرىپ جەۋى. بىرەۋىنىڭ ىشىنەن بالاپان شىقسا دا, لاقتىرىپ جىبەرىپ, قالعانىن قۋىرا بەرۋى. ەرگەشبايدى ۇرىپ-سوعىپ جاتقاندا «الگى بالاپانداي باسىڭدى ج ۇلىپ الام» دەگەنى.
اقىر سوڭىندا ەكەۋىن قيناپ ۇرلىققا جەككەن وماش اقشانى الا تۇرا, «ويباي, اقساقال, ءتورت جىگىت بۋىندىرىپ, اقشامدى تارتىپ الىپ كەتتى. ميليتسياعا بەردىم, نانباساڭىز بولىمشەگە بارايىق» دەپ وتىرىك اياعىنا باس ۇرادى عوي. سوندا توقسانباي قارت «جاس جىگىت بىرەۋدىڭ اياعىنا جىعىلعانى جامان ىرىم» دەپ تۇرعىزىپ الادى. كەزىندە نەمەرەسىن ساباپ جاتقاندا ارا تۇسكەن شالدى وماش قاعىپ جىبەرگەن... «ەشتەڭە ەتپەس, اراممەن كەلگەن اراممەن كەتەدى» دەپ نەمەرەسىن ەرتىپ كەتە بارعان قارتتى كورگەن وماش ءوزىنىڭ ءتىرى ولىككە اينالعانىن تۇسىنەدى. ال ونىڭ موينىندا بۇلا بولىپ, مەيىرىمگە قانىپ ءوسىپ كەلە جاتقان ەرگەشبايدىڭ ءبىر-اق كۇندە ەرجەتىپ كەتكەنى, ءسويتىپ ومىرىنە تۇسكەن سىزاتتىڭ وبالى قالدى. اتاسىنىڭ نازاسى مەن نەمەرەسى ەكەۋىنىڭ تۇسىنە كىرگەن ەرگەشبايدىڭ ولگەن اكەسىنىڭ كۇڭىرەنگەن ارۋاعىنىڭ وعى قالدى.
وماشقا الدانىپ اقشا الادى ەكەم دەپ, نەمەرەسىنىڭ العاشقى جىگىت بولعان جولىنا قۇربان شالعان اتاسىنىڭ كەسەك مىنەزى تۋرالى اڭگىمە تىپتەن بولەك. «دەرمەنەنى» وقىپ ىشكى دەرتتەن ارىلايىق وندا!
