عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز...

عىلىمدى باسقارۋ ەمەس, قولداۋ قاجەت

ء وز كەزەگىندە ەلى­مىز­دىڭ باس باسىلىمى Egemen Qazaqstan دا وتاندىق عىلىم­نىڭ تۇراقتى ناسيحاتتاۋشىسى رەتىندە وسى ماسەلەنى بۇدان بۇرىن بىرنەشە مارتە كوتەرىپ, وڭ شەشىلۋىنە مۇرىندىق بولدى. گازەتىمىزدىڭ 2021 جىلدىڭ 29 قاڭتارداعى نومى­رىندە «عىلىمدى ءبىلىم سالاسىنان ءبولۋ كەرەك پە؟» دەگەن تاقىرىپتا جاريالانعان كولەمدى ساراپتامامىزدا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قوس سالانىڭ ماسەلەلەرىن 11 تاقىرىپقا ءبو­لىپ قاراس­تىرعانىن; سول تا­قى­رىپ­­تىڭ تەك ۇشەۋى – عىلىم­عا, قالعانى بىلىمگە ارنال­عا­نىن; عىلىم سالاسىن عالىم باسقارعاننىڭ ماڭىزدى ەكە­نىن; دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ين­نو­ۆا­تسيالىق الەۋەتىن انىق­تاي­تىن Global Innovation Index رەيتينگىندە قازاقستان 77-ورىندا تۇرعانىن كورسەتە كەلىپ, «ەلى­­مىزدەگى عىلىمعا دەگەن مەم­لە­كەتتىك, يدەولوگيالىق كوز­قا­راستى قايتا قاراۋ كەرەك شى­عار» دەپ جازعان ەدىك. مىنە, ءدال ءبىز كۇتكەن وزگەرىستىڭ, انىعى قاي­تا قاراۋدىڭ كىرىسپەسى قايتا قۇ­رۋ­دان باستالعان سىڭايلى.

وسىلايشا, عىلىم سالاسى جوعارى بىلىممەن بىرگە بو­لەك مينيسترلىك بولىپ قۇ­رىل­دى. وتاندىق عىلىم ءۇشىن وسى كۇندەردەگى جاعىمدى جاڭا­لىق­تىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە وسى بولار. ياعني اتالعان سالا بالا­باق­شا مەن مەكتەپتىڭ شاش ەتەكتەن شىرمالعان شارۋاسىنان «ەن­شى­سىن» العانداي.

بۇل ءبولىنىستى اركىم ءار قيىرعا تارتىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلى­لەر­دە «باس-باسىنا بي بولعان­دارعا بولەكتەنگەن جاقسى, قار­جى­نى كوبەيتەتىن جول تاپتى» دەيتىن پىكىرلەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇعان كەشە عانا انت قابىلداپ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى قىزمەتىنە كىرىس­كەن ساياسات نۇربەك «قايتا قۇرۋ بىتىراڭقىلىقتى بىلدىر­مەي­تى­نىن, كەرىسىنشە, بۇل رەفورما ماقساتتى كوزقاراس پەن ءاربىر ءبىلىم دەڭگەيىنە ءجىتى نازار اۋدا­رۋ­دى قامتاماسىز ەتەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى», دەپ جاۋاپ بەردى. ايتەۋىر عىلىم سالاسىندا قىز­مەت ەتىپ جۇرگەندەردىڭ وسى وزگە­رىس­كە قىنجىلعانىن كوزىمىز شال­­مادى.

ءيا, جاڭا مينيسترلىكتىڭ فۋنك­تسيالارى مەن وكىلەتتىلىكتەرى بەكى­تىلدى. ۆەدومستۆو باسشىسى دا تاعايىندالدى. ەندىگى باعىت-باع­دار قالاي بولماق؟ سالانىڭ قاي تۇسىن ۋاقىت كۇتتىرمەي قولعا العان ءجون؟ وتاندىق عىلىمدى, جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ ءتيىم­دى جولدارى قانداي؟ بۇل تۋرالى سالا ماماندارىنىڭ وزىنەن سۇرادىق.

ماتەماتيكا جانە ماتەما­تي­كالىق مودەلدەۋ ينس­تيتۋ­تى­نىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور ماحمۋد سادىبەكوۆ عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسى عالىمداردىڭ الاڭ­سىز عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋدان تۇرۋى قاجەت ەكەنىن ايتادى.

«جاقىندا عىلىمدى دامى­تۋ­دىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكى­تىلدى. وسى قۇجات جاڭا مينيستر­­­­لىك جۇمىسىنىڭ نەگىزى بولا الا­دى. وندا بارلىعى جۇيەلى كور­­سەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە عى­­لىمدى باسقارۋ جۇيەسىنە قاتىستى ايتىلعان. سوڭعى 10 شاقتى جىلدا بۇل تاقىرىپ تانىمال بولىپ كەتتى عوي. شىن مانىندە عىلىمدى باسقارۋدىڭ قا­جەتى جوق, عىلىمدى قولداۋ كەرەك. مىسالى, ءوزىم دە باس­شى­­لىق قىزمەتتەمىن, بىراق قىز­­­مەتكەرلەرىمە تەز ارادا ءبىر جۇ­­مىستى ىستەۋدى بۇيىرا ال­ماي­­­مىن. مەنىڭ مىندەتىم – عا­لىم­­داردىڭ قۇرىلعى تابۋ, ساتىپ الۋ, اپپارات, قاعاز دەگەن مايدا-شۇيدەگە باس قاتىرماي, الاڭسىز عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ. سوندا ناتيجە بولادى. مەن – باستىق ەمەس, پروفەسسورلارعا قىزمەت كورسە­تۋ­شىمىن. وسىنداي كوزقاراس پەن قارىم-قاتىناس باسقا جەردە دە ساقتالعانى دۇرىس. ەگەر عىلىم كوميتەتى ءوز فۋنكتسيا­سىندا قالسا, عىلىمي ينستيتۋت­تار مەن باسشىلارىنا وندا­عى عالىمدارعا جاعداي جاساۋىن قولداۋى كەرەك», دەيدى م.سادىبەكوۆ.

عالىمنىڭ ويىنشا, ءوزى ەڭبەك ەتەتىن سالانىڭ بولەك ۆە­دوم­ست­ۆو­عا اينالعانى ءتيىمدى, ويتكە­نى عىلىمعا كوبىرەك كوڭىل بو­لىنەدى. وسى قولداۋدى مۇم­كىن­­دىگىنشە وڭ وزگەرىستەرگە پاي­دا­لانعان ورىندى.

«بۇعان دەيىن عىلىمعا بولى­نە­تىن قارجى كولەمى ازداۋ بولعان ەدى, قازىر ۇلعايدى. مەملەكەت عىلىمدى دامىتۋعا قوماقتى قاراجات قاراستىرىپ وتىر. ءدال سول سومانىڭ جەمىسىن بەرمەيتىن جوبالارعا كەتپەۋىن, ءتيىمدى جۇمسالۋىن قاداعالاۋ قاجەت. الداعى جاڭا باعىت وسى بولماق. بۇرىن اقشا از بولعاندىقتان, بىرەسە ىرگەلى عىلىمعا, بىرەسە قولدانبالى عىلىمعا تارتىپ كەلدىك. قاراجات باردا بارىنە مۇمكىندىك بەرىلەدى. ال جاڭا مينيسترلىك زەرتتەۋشىلەردەن جۇمىستىڭ ورىندالۋى مەن ناتيجەسىن, جوعارى دەڭگەيدى تالاپ ەتۋگە مىندەتتى. بۇل ءۇشىن وتاندىق عىلىمعا اۋديت كەرەك. كەيبىر گرانتقا ۇمىتكەرلەر 15 ملن بولاتىن عىلىمي جوباعا 30 ملن سۇراپ جاتادى. قاداعالاۋ دەگەن وسىدان شىعادى. اۋديت شەتەلدىك تاۋەلسىز ساراپشىلاردان قۇرالعانى ءجون. ايتالىق, Clarivate كومپانياسى (2016 جىلى قۇرىلعان, مالىمەتتەر با­زاسىن, اقپاراتتىق جۇيەلەردى جانە زياتكەرلىك مەنشىك جيناق­تا­رىن باسقاراتىن تاۋەلسىز امە­ري­­كالىق ۇيىم – ا.ش.) بار. وسى كوم­پانيا تاۋەلسىز تەكسەرىس جۇرگىزە الادى. الايدا بىزدەگى زەرتتەۋلەردىڭ ءبارى اعىلشىن تىلىندە جاسالماعان, سول سەبەپتى اتالعان كومپانياعا قيىنداۋ بولادى. ءبىز 2019 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستان عىلىمىنا اۋديت جاساۋ­عا كەلىسىمىن الدىق. ويتكەنى ەلىمىزدەگى عىلىمي جۇمىستاردىڭ باسىم بولىگى – ورىس تىلىندە. بىراق بۇل يدەيامىزدى بۇرىنعى مي­نيسترلىك قولداعان جوق», دەيدى ماتەماتيكا جانە ماتە­ماتيكالىق مودەلدەۋ ينستي­تۋ­تىنىڭ باسشىسى.

عىلىم مەن جوعارى ءبىلىمدى دامىتاتىن شەشىمدەر

عىلىم ماسەلەلەرىن تۇراقتى تۇردە ءتۇرلى مىنبەرلەردە كوتە­رىپ جۇرگەن Young Researchers Alliance (جاس عالىم­دار اليانسى) ءتورايىمى ءاسيا ەر­مۇ­حام­بەتوۆانىڭ ايتۋىن­شا, جاڭا مينيسترلىكتىڭ قۇ­رىل­­عانى عى­لى­مي جوبالاردى قار­جى­لان­دىرۋعا, زەرت­تەۋ­شى­لەردى دايار­لاۋعا, جوعارى ءبىلىم مەن عى­لىم سالاسىنداعى انالي­تي­كاعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشسە, ءتيىم­دى بولادى.

«گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا كوشكەن 2012 جىلعى ءبىرىنشى كون­كۋرستان باستاپ, گرانت­تار­دىڭ جالپى سوماسى 11%-عا تومەندەدى, ال باعا دەڭگەيى 112%-عا ءوستى. ەگەر بۇرىن گرانت سوماسىنا قانداي دا ءبىر جاب­دىق ساتىپ الۋعا بولاتىن بولسا, باع­دارلامالىق-نىسانالى قار­جى­لاندىرۋدا ەشتەڭەگە جەت­پەيدى. ۇنەمى ءوسىپ كەلە جاتقان دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامىن ەسكەرسەك, 2025 جىلعا قاراي عىلىمعا ءىجو-ءنىڭ ۋادە ەتىلگەن 1%-ى تىم ەلەس بولىپ كورىنەدى. بىزدە ءالى دە الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمدار نەمەسە جاي عانا جاقسى عالىمدار از. عى­لى­مي ورتا وتە كىشكەنتاي جانە بارلىعى ءبىر-ءبىرىن بىلەدى. ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە بىرنەشە قىمبات زەرتحاناسى بار جاپونيا ەمەس­پىز. بىرلەسكەن قول جەتكىزۋ زەرتحا­نا­لارى – ءبىر كەزدەرى ءساتسىز بولسا دا, قازىر ءبىز جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن جانە سۇرانىسقا يە جوبا. ءبىز لوندوننىڭ قۋاتتى الما-ماتەر كوللەدجىندە دە قىمبات ميكروسكوپتاردى باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بىرگە قولداندىق. سوندىقتان جاڭا ۆەدومستۆونىڭ قۇرامىنا عىلىمنىڭ ادامى عانا ەمەس, جابدىقتار مەن ماتەريالداردى ساتىپ الۋ قانشالىقتى قيىن جانە قىمبات ەكەنىن, ءبىر تەحنيكا سىنسا, عالىمنىڭ قانداي قيىندىقتى باستان كەشەتىنىن, عىلىمي ماقالانىڭ قانداي جانە يننوۆاتوردىڭ زەرتتەۋشىدەن نەندەي  ايىرماشىلىعى بولاتى­نىن بىلەتىن مامان, مەيلىن­شە تەحنار كەرەك», دەيدى ءا.ەرمۇحام­بەتوۆا.

ال نازارباەۆ ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ەلىمىزدە اشىلعان العاشقى Gylym.kz قازاق ءتىلدى عىلىمي ساي­تىنىڭ جەتەكشىسى, حيميا PhD دوكتورى جەكسەن توقتارباي وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا اسەر ەتەتىن وزگە دە سالالارداعى تۇيت­كىلدەرگە توقتالدى.

«مەملەكەتتىك ءتىل – عىلىم سالاسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە. قازىرگى تاڭدا عىلىم سالاسىنىڭ شامامەن 99%-ى ورىس تىلىندە, 1%-ى عانا مەملەكەتتىك تىلدە. ايتالىق, بارلىق مەملەكەتتىك عىلىمي تالقىلار (عىلىمي جوبالار وتىرىستارىمەن قوسا) 100% ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەدى. سونىمەن بىرگە عىلىمي جوبا­لار­دىڭ جوسپارلارىن تەك ورىس تىلىندە تالاپ ەتەدى. بۇعان زەرت­تەۋ­شىلەردىڭ ەتى ۇيرەنىپ كەتكەنى سونشالىق, ەشكىم سەبەبىن سۇرامايدى. مەن ورىس ءتىلىن الىپ تاستاسىن دەپ باستاما كوتەرىپ جاتقان جوقپىن, نەگە 50 دە 50 بولمايدى؟ وسىعان قوسا تاعى ءبىر ماسەلە, عالىمدارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيتىنى وتان­دىق عىلىمنىڭ دامۋىنا تەجەۋ بولىپ تۇر. عىلىم ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن, نەبىر مىقتى زەرتتەۋلەر حالىقارالىق ارەناعا شىقپاي جاتىر. سوندىقتان ۋني­ۆەرسيتەتتە اعىلشىن ءتىلىن ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ بىتىر­گەن­شە مىندەتتى ءپان قىلىپ قويسا, ارتىق ەتپەيدى. ۇشىنشىدەن, جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ باع­دارلاماسىن تۇبەگەيلى وزگەر­تۋ كەرەك. بۇل سالانى ىشتەن بىلەمىن, ەلىمىزدەگى بىرنەشە ۋني­ۆەر­سيتەتتە ىستەدىم. كوبىندە ءبىر كافەدراداعى ساباقتار ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس, مازمۇنىن قاي­تالايدى. ءوز كاسى­بى­نە قاجەت­سىز پاندەردى وقىپ جۇر­گەندە ستۋدەنتتەردىڭ نەگىزگى پان­­دەر­دى وقۋعا ۋاقىتى جەتپەي قا­لادى. الەمدىك جەتەكشى ۋني­ۆەر­­سي­تەت­تەر­دەگى ساباقتار وقى­­تى­لىپ, باع­دارلامانى حا­لىق­ارالىق ستان­دارت­تارعا ساي­كەس­تەندىرگەن ءجون», دەيدى ج.توقتارباي.

عالىمنىڭ سوزىنە قاراعاندا, چەحيادا جالپى مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك 59 ۋنيۆەرسيتەت, نيدەرلاندتا (گوللانديا) – 55, شۆەتسيادا – 50, سينگاپۋردا بارلىعى – 34, بەلگيادا – 19, يزرايلدە 10 جوعارى وقۋ ورنى بار. بىزدە قىسقارتقاننىڭ وزىندە ءالى 100-دەن اسادى. سوندىقتان جاڭا مينيسترلىككە پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىن سوڭى­نا دەيىن جەتكىزۋگە ءتيىستى مىندەتتەر جەتىپ ارتىلادى.