وسىعان وراي پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇندەۋىندە «زۇلمات جىلداردا قازاقستانعا كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن بەس ميلليوننان استام ادام جەر اۋدارىلدى. 100 مىڭعا جۋىق ازاماتىمىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, سونىڭ 20 مىڭنان استامى اتىلدى. جازىقسىز جازالانعانداردىڭ قاتارىندا ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.تىنىشباەۆ, م.دۋلات ۇلى, ت.رىسقۇلوۆ, م.جۇماباەۆ, س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, س.اسفەندياروۆ سياقتى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, باسقا دا ۇلت زيالىلارى بار...
بۇل زوبالاڭنىڭ قاسىرەتىن ءۇش ميلليونعا جۋىق ادام تارتتى... وتكەن عاسىرداعى ەڭ قيلى كەزەڭنىڭ بىرىندە جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – بارشامىزدىڭ پەرزەنتتىك بورىشىمىز», دەگەن ەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى 24 قاراشاداعى جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلۋدا بۇگىندە.
...قار استىنان جاس ءسابيدىڭ دومبىققان ساۋساعى دارمەنسىز قىبىر ەتتى. كەزەگىن تاپسىرىپ, ۇيىنە اسىعىپ بارا جاتقان بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەشىسى كەنەت اڭعارىپ, جان-جاعىن ابايلاپ بارىپ, قايتا ورالدى. بالا ءتىرى. قوينىنا تىعىپ الا جونەلدى. ۋىلدەگەن بوراندا قاتار-قاتار بوشكەلەردە كومۋىن كۇتىپ قانشاما ۇسىگەن جاس سابيلەردىڭ ءتانى قالىپ بارادى. كورمەك تۇگىلى, ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. تاربيەشى قوينىنا تىعىپ الىپ كەتكەن اتاقتى جازۋشى بەيىمبەتتىڭ قىزى گۇلسىم مايلينا الجير-دەگى اناسىنان اجىراتىلىپ, وساكاروۆتاعى بالالار ۇيىنە كەلگەندە كوپ وتپەي ولدىگە سانالىپ, دالاعا لاقتىرىلعان دا, وسىلاي امان قالعانى ايتىلادى. مىڭداعان بالالار اراسىندا بۇلاي امان قالعاندارى بىرەن-ساران عانا. اناسى گۇلجامال مايلينا الجير-دە ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن, ەڭ اۋىر جۇمىستارعا جەگىلگەن, قوي باققان. كەيىن ۋاقىتىن وتەپ شىققاندا ورىسشا تاربيەلەنگەن قىزى گۇلسىممەن ءتىل تابىسۋ دا وڭايعا سوقپاعان. استانانىڭ سىرتىنداعى الجير-گە بارعاندا بۇدان دا باسقا جانتوزگىسىز سۇمدىقتاردى ەستيسىز. جان جۇبانار جالعىز-اق جاڭالىق – قازاق بالالارىنىڭ تۇتقىندارعا قۇرت لاقتىرعانى. سونىڭ ءبىرى قيسا قىرعىزباي قارتتىڭ اڭگىمەسىن ءوز اۋزىنان تىڭداپ قايتتىق.
1937 جىلعى 3 جەلتوقسانداعى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارىنىڭ بۇيرىعى نەگىزىندە, قارلاگتىڭ اقمولا ارنايى بولىمشەسى قۇرىلدى. ءبىر جاستان ءۇش جاسقا دەيىنگى بالالى ايەلدەردىڭ العاشقى لەگى اقمولاعا (الجير: اكمولينسكي لاگەر جيون يزمەننيكوۆ رودينى — وتان ساتقىندارى ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى) 1938 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا كەلدى. مۇندا ءتۇرلى كەزەڭدە 20 مىڭنان استام ايەل وتىرعان. ال 8 مىڭنان استام ايەل مەرزىمدەرىن باستان-اياق وتەپ شىققان دەلىنگەنىمەن, ناقتى سانىن ەشكىم دە بىلمەيدى. ول باستا ەلدىڭ قامىن جەگەن ەرلەرىن «حالىق جاۋى» رەتىندە قاماۋعا العاننان كەيىن ايەلدەردى كۇيەۋلەرىمەن كەزدەسۋگە اپارامىز دەپ الداعان. سوندىقتان كەلىنشەكتەردىڭ كوبى ادەمى كيىنىپ شىققان. سونداي ءساندى كيىمدەردىڭ ءبىردى-ەكىلىسى الجير مەموريالدىق مۇراجاي كەشەنىندە ساقتاۋلى. اشەكەي بۇيىمدارىنا دەيىن كەرەمەت ءسان ۇلگىسىندە. بىراق ولار سول بەتىمەن قاپاستان ءبىر-اق شىقتى. التى اي قىس جۇرت تون, تىماقپەن دىردەكتەپ زورعا شىعاتىن ارقانىڭ قىسى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە لاگەر جالاڭاشكولدىڭ تابانىندا ورنالاسسا سۋىق شىداتا ما؟ باراكتى جىلىتار قامىستان باسقا ەشتەڭە جوق. العاشقى ەكى جىلدا ايەلدەر قيساپسىز قىرىلعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. قايسىسى ءولىپ, قايسىسى قالعانى تاعى بەلگىسىز. دەمەك, 20 مىڭ دەگەن شارتتى مەجە عانا. انىعى ءبىر اللاعا ايان.
ايەلدەر كورگەن ازاپ پەن قورلىقتى ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. مۋزەيدە تەرگەۋدە وتىرعان ايەل بەينەسى مەن اسكەريلەردىڭ ءمۇسىنى تۇر. مۇندا نە گاپ بار دەپ ۇڭىلسەك, ايەل اياعى جەرگە جەتپەيتىن بيىك ورىندىقتا, ال اسكەريدىڭ ورىندىعى تومەن, تابانى جەرگە ءتيىپ وتىر. توبەلەرىندە قاراۋىل بار. كۇنى بويى قارا جۇمىسقا جەگىلگەن ايەلدەر ءتۇنى بويى وسىلاي تەرگەلىپتى. تابانى جەرگە تيمەي بيىك وتىرعان سوڭ, 4-5 ساعاتتا اياق قانتامىرلارى ۇيىپ, ەسىنەن تانىپ قۇلاپ قالاتىن كورىنەدى. ەستاندى كۇيى قاعازعا قول قويدىرۋدىڭ ءبىر جولى عانا بۇل. ال تەرگەۋشى مەن قاراۋىل ءۇش ساعات سايىن اۋىسىپ وتىرادى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەسىرىنەن لاگەردە 1 507 بالا دۇنيەگە كەلگەنىن ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ولاردىڭ كۋالىكتەرىندە اكە ەسىمى جوق.
سونىسىنا قاراماي سۋىق باراكتاردا تەك قامىس جاعىپ جىلىنعان ايەلدەر كۇندىز-ءتۇنى ايانباي تەر توگىپ, كيىم تىكتى. وتە ساپالى ءارى ءساندى كيىمدەرى ماسكەۋ, پەتەربوردىڭ وزىندە جوعارى سۇرانىستا بولعان. مايدانعا كيىم-كەشەكتىڭ نەشە اتاسىن جونەلتىپ تۇرعان. مۇراجايدا نەمىس گەرترۋدا پلاتايستىڭ ينە-ءجىبى مەن ويماعى كۇنى بۇگىنگە ساقتاۋلى. مال باققاننان بولەك تۇتقىن ايەلدەر جەر جىرتىپ, ەگىن ەگىپ, باۋ-باقشا وسىرگەن. بىراق بۇل ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسىنەن ولارعا تاتىرماعان. قازىرگى اقمولدىڭ بۇرىنعى مالينوۆكا اتاۋى سولار سىڭسىتىپ وسىرگەن تاڭقۋرايدان قالعان دەسەدى.
قارلاگتىڭ جالعىز-اق نۇكتەسى الجير وسىلاي ادامزات تاريحىنىڭ ازالى كۇيىن شەرتەدى. بىراق كەيدە ءبىزدى 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە عانا اتالاتىنى قىنجىلتاتىنى وتىرىك ەمەس. فرانتسيادا 3 ادام وپات بولسا, ازا تۇتىپ, ەيفەل مۇناراسىنىڭ شامدارى سوندىرىلەدى. ال مۇنداي گەنوتسيدتىڭ ەڭ وزبىر تۇرىنە كەلگەندە, ءتىپتى نە دەرىڭدى بىلمەيسىڭ. «بۇل كۇنى مەملەكەتتىك تۋىمىز تومەن تۇسىرىلمەيدى, تەلەۆيزيا مەن راديو ارنالارىندا ويىن-ساۋىقتىق, كونتسەرتتىك باعدارلامالار كۇنى-ءتۇنى ءجۇرىپ جاتادى, كوڭىل كوتەرۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسىنا دا ەش شەكتەۋ قويىلمايدى. بىراق وسىمىز دۇرىس پا؟ بۇل كۇندى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋدىڭ كەشەندى ءىس-شارالارى قامتىلسا يگى.
ال ازا تۇتۋ كۇنىن قالاي وتكىزۋ كەرەك دەگەنگە كەلسەك, جىل سايىن 27 قاڭتاردا اتاپ وتىلەتىن حالىقارالىق حولوكوست قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان ءىس-شارالارعا نازار اۋدارعان ابزال. ماسەلەن, بۇل كۇنى ەۋروپا كەڭەسىنە كىرگەن ەلدەردەگى بۇكىل مەكتەپتە «ەسكە الۋ كۇنى» وتكىزىلەدى. ۇلىبريتانيادا حولوكوست قاسىرەتىن باسىنان كەشكەندەر, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قاتىساتىن راسىمدەردەن بولەك, شىركەۋلەر, مەكتەپتەر, ۋنيۆەرسيتەتتەر جانە قالالىق كەڭەستەر جۇرتشىلىققا ارنالعان ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرادى. يزرايلدە حولوكوست قۇرباندارى بولعان 6 ميلليون ەۆرەيدى ەسكە الۋعا ارنالعان وسى ازا كۇنى بۇكىل ەلدە ەكى مينۋت بويى سيرەنا بەرىلىپ, مەيرامحانالار, كافەلەر, ديسكوتەكالار, تەاترلار سياقتى كوڭىل كوتەرۋ ورىندارى جۇمىس ىستەمەيدى. ۇلتىمىزعا باس بولعان زيالى ازاماتتارىمىزدى تۇگەلدەي دەرلىك وققا بايلاعان ناۋبەت ەندى قايتالانباۋى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن ءبىز دە وركەنيەتى بيىك ەلدەرشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك دەپ بىلەمىز», دەپتى كارىباي مۇسىرمان ءبىر جازباسىندا. بۇعان ءبىز تولىقتاي قوسىلامىز.
ەڭ قىمبات تاس تا, ەڭ قىمبات اس تا قازاقتىڭ قۇرتى تۋرالى اڭىزدى ايتقان وسى الجير تۇتقىنى گەرترۋدا پلاتايس ەكەنىن ەل بىلەتىن شىعار. عالىم جايلىباي «قارا ورامال» اتتى اتاقتى پوەماسىنىڭ ءبىر بولىمىندە سونى جىرلايدى. پوەما الەمنىڭ 16 تىلىنە اۋدارىلىپ, شۆەتسيانىڭ ستوكگولم قالاسىندا Open Eurasian حالىقارالىق سىيلىعىن يەلەندى. ءسويتىپ قازاق قۇرتىنىڭ قادىر-قاسيەتى الەمگە جايىلدى. گ.پلاتايستىڭ ايتۋىنشا, بالالار ۇلكەندەردىڭ ايتۋىمەن ايەلدەرگە قاراي تاس لاقتىرا باستايدى. تۇتقىن ايەلدەر «بۇلاردىڭ بالالارعا بەرگەن تاربيەسى وسى ما؟», دەپ ناليدى. ءبىر ايەل الگى تاستاردىڭ بىرىنە ءسۇرىنىپ قۇلايدى. قۇلاعان كەزدە الدىندا جاتقان تاستان ءسۇت پەن ىرىمشىكتىڭ ءيسىن سەزىپ قالادى. شەتىنەن ءبىر تىستەپ كورسە, ءدامى ءتىل ۇيىرەدى ەكەن. تاستاردىڭ بارلىعىن تەرىپ, باراكقا الىپ كەلەدى. باراكتاعى تۇتقىن قازاق ايەلدەر ونىڭ تاس ەمەس, كەپتىرىلگەن قۇرت ەكەنىن ءتۇسىندىرىپتى.
ءبىز اقمولداعى الجير-گە ساپارىمىزدا جانىنداعى جاڭاجول اۋىلىنان كەزىندە تۇتقىندارعا «تاس» اتقان بالالار اراسىندا بولعان قارتتى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD دوكتور جانبوتا تاسبولات ۇلىنىڭ ايتۋىمەن ىزدەپ تاپتىق. «ون شاقتى بالا جاياۋ بارامىز. مەن ەسىمدى ەمىس-ەمىس قانا بىلەمىن. كوپ بالا قۇرت لاقتىرعانى ەسىمدە قالىپتى. كەيدە جۇمىرتقا, ايران, قۇرتتى قويىپ كەتەمىز. ىلعي بالالار ەدىك, ۇلكەن كىسىلەر جوق. سترەلوكتار قاقپايلاعان بولادى, بىراق كەتىپ قالمايمىز. بىزگە قىزىق كەرەك. مەن ءوزىم 1945 جىلعىمىن, ءبىزدى ەرەسەكتەۋ بالالار باستاپ باراتىن. قازىرگى وتەمىس, بۇرىنعى راديونوۆكانىڭ بالالارى كەلەتىن كورىنەدى. كەيىندە تۇتقىندار كيىم-كەشەك, تيىن-تەبەن بەرىپتى بالالارعا», دەيدى قيسا قىرعىزباي اقساقال. بۇل كىسى تۇتقىندار قونىس تەپكەن باراكتار بەرتىنگە دەيىن تۇرعانىن ايتادى. «جانىندا «جىندىنىڭ ءبالنىسى» (بولنيتسا) بولدى, جۇرت سولاي اتاۋشى ەدى, ەسىمدە قالعانى وسىلار», دەيدى.
دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ايدالعان ايەلدەردىڭ اراسىندا كىمدەر جوق دەيسىز؟ نەبىر دارىن, ءوز ءىسىنىڭ ماماندارى, ءانشى, سۋرەتشى, تىگىنشى, دارىگەر, وقىعان عالىم, ونەرتاپقىش, گەولوگ, تاعىسىن تاعىلار. بارلىق سالانىڭ مامانى جيىلىپ, وزدەرىنە قاجەتتى نارسەنى سالىپ, جاساپ جانە وتانىن مول ونىممەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان. قامىس بۋعانداردىڭ اراسىندا ءبىزدى اسىرەسە نامىس بۋعان الاش ارىستارى ايەلدەرىنىڭ تاعدىرى ەلەڭدەتە بەرەدى. نەتكەن سۇلۋ, نەتكەن نازىك, نەتكەن قايسار بەينەلەر دەسەڭىزشى؟! مۋزەيدەگى سول كەزدەن جەتكەن سۋرەتتەردەن انىق بايقالادى. جارلارىن اتىپ تاستاپ, ءۇش جاستان اسقان بالالارىن جەتىمدەر ۇيىنە قاڭعىتىپ نەمەسە سوندا اشتان ءولتىرىپ, وزدەرىن وسىلاي قاپاسقا العانداعى بار ويى – تەكتى توقىراتۋ. ۇلتتىڭ باس كوتەرەرلەرىن قىرىپ سالۋ ءستاليننىڭ ءوزى ولگەن سوڭ بارىپ تولاستاعانى بەلگىلى.
قامىس بۋعان, نامىس بۋعان, ارىس تۋعان ەل جاساي بەرسىن!
