قوعام • 27 ءساۋىر، 2022

قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى

161 رەت كورسەتىلدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جانە قاينار اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ۇلتتىق كىتاپحانادا «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا» ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. وسى جيىندا ءتىلشى-عالىمدار، قوعام قايراتكەرلەرى قازاق ءتىلى عىلىمىن دامىتۋعا بايلانىستى وزەكتى ماسەلەلەرمەن ءبولىستى، دەپ حابارلايدى Egemen.kz.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، مونوگرافيالار، وقۋلىقتار جارىق كوردى. ءتىلشى-عالىمدار ءتىلدىڭ مارتەبەسىنە وراي ىلكىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. وسى ورايدا جيىننىڭ مودەراتورى، احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى انار فازىلجان سوڭعى ەكى جىلدا تىلتانىمدىق مەكتەپتەر الاڭىنىڭ ىسكە قوسىلىپ، لينگۆيستيكادا ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىرعان عالىمداردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلى ىسكە اسىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. ءتىل ماسەلەسىن قوزعاعان ايتۋلى ءىس-شارا تىلتانىمدىق مەكتەپ اياسىنداعى ماڭىزدى كەزدەسۋدىڭ بىرىنە اينالدى.

سالا ماماندارى كۇش-جىگەرىن سالىپ ەڭبەك ەتكەنمەن، قوعامدا ءتىل  توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ شەشۋى تارقاماي كەلەدى. وسى جيىندا ۇعا پرەزيدەنتى، اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ «ادامدى تانۋ ءۇشىن، بىرىنشىدەن ونىڭ ءتىلىن ءبىلۋ كەرەك. ءتىل  – ۇلتتىڭ باستى كورسەتكىشى، يدەنتيفيكاتسياسى»، دەپ اتاپ ءوتتى.

«قازاق ءتىلىن كونە ءارى باي تىلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە زەرتتەگەن ۆ.بارتولد، ۆ.رادلوۆ سياقتى شەتەل عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرى بۇگىندە قازاق ءتىلى جايىنداعى مازمۇندى دەرەكتەر قورىن تولىقتىرا تۇسەدى. ال ۇعا اكادەميكتەرى م.اۋەزوۆ، ع.مۇسىرەپوۆ،  ن.ساۋرانباەۆ، ءا.قايداروۆ، ءو.ايتباەۆ، ت.ب. باسقا قازاقتىڭ ءبىرتۋار عالىمدارىنىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەكتەرى ۇشان تەڭىز. دەسەك تە سالادا كەمشىلىك كوپ. ەگەمەندىك العانىمىزعا وتىز جىلدان اسسا دا، ءتىل توڭىرەگىندەگى وزەكتى ماسەلەدەن ارىلا قويمادىق. كسرو ىدىراعاننان كەيىن وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركىمەنستان، بالتىق جاعالاۋى، ت.ب. كوپتەگەن ەلدەر تۋعان تىلىنە، ءتول مادەنيەتىنە دەن قويدى. الايدا وسى كوشتىڭ سوڭىندا تۇرعان قازاقستان ءۇشىن ءوز تىلىنە ءمان بەرەتىن ۋاقىت جەتتى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايقىنداپ بەرگەن جاڭا باعىتىمىزدا بىرىنشىدەن، تىلدىك ماسەلەگە ءمان بەرگەن ابزال. ويتكەنى، جاڭا قازاقستان قۇرۋدىڭ وزەگى ءتىلدىڭ دارەجەسىمەن تىعىز بايلانىستى»، دەپ اتاپ ءوتتى م.جۇرىنوۆ.

قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى، ۇعا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور كارىمبەك قۇرماناليەۆ «قازاق ءتىلى ءسوزجاسامىنىڭ قالىپتاسۋى، دامۋى مەن جاڭا باعىتتارى» تاقىرىبىنا جاساعان بايانداماسىندا وزەكتى ويلارىن ورتاعا سالىپ، عىلىمي تۇجىرىمدارىمەن ءبولىستى. ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تۇرعىسىندا مىنبەرلەردەن قوعامعا وي سالىپ جۇرگەن ءتىل جاناشىرى قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. عالىم اتاپ وتكەندەي، كۇنى بۇگىنگە دەيىن توم-توم مونوگرافيالار، وقۋ قۇرالدارى جازىلدى.  ۇيرەنۋ قۇرالدارىنىڭ بارشىلىعىنا قاراماستان،  كوپ قازاق انا تىلىندە سويلەمەي كەلەدى. «ۇعا ۇلتتىق بايانداماسىندا جىل سايىن پرەزيدەنتكە ءتىل ماسەلەسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى باياندالىپ كەلەدى. اقپارات قۇرالدارىندا ءتىل تۋرالى تۇراقتى ايدارلار جارىق كورۋدە. الايدا ءتىل شۇبارلانىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوممۋنيكاتسيا مادەنيەتى تومەندەپ بارادى. بيلىككە باراتىن، شەتەلدەردە وقيتىن جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى انا ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلمەيدى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدە قازاق ءتىلى ەسەپكە الىنبايدى. مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن بيلىك ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى كەرەك»، دەيدى ك.قۇرماناليەۆ.

وسى ورايدا اكادەميك ق.قۇرماناليەۆ پەن پروفەسسور ج.بالتاباەۆانىڭ «قازاق تىلىندەگى سوزجاسامدىق ۇيا: تەوريا جانە پراكتيكا» وقۋ قۇرالىنىڭ  قوعام سۇرانىسىنا وراي جارىق كورگەنىن ايتا كەتكەن ابزال. جيىن بارىسىندا تانىستىرىلىمى وتكەن مونوگرافيادا عالىمدار تىلىمىزدەگى ءتۇرلى ءسوزجاسام تاسىلدەرى ارقىلى جاسالعان سوزدەردىڭ ءبارى تۋىندى سوزدەرگە جاتاتىندىعىن نەگىزدەيدى. تۋىندى ءسوز تەرمينىنىڭ ءمانىن اشۋعا تىرىسادى. ءبىر نەگىزگى تۇبىردەن تاراعان تۋىندى تۇبىرلەردىڭ جيىنتىعى – سوزجاسامدىق ۇيانىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا ءمان بەرەدى.

وتاندىق تەرمينتانۋ مەن تەرمينوگرافيا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر بارىسىنا توقتالعان ۇعا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى «قازاق ءتىلىن عىلىم مەن قازىرگى وزىق تەحنولوگيانىڭ تىلىنە اينالدىرعىسى كەلەتىن عىلىمي قاۋىم، ۇلت زيالىلارى عانا ۇلتتىق تەرمينقوردى جەتىلدىرۋگە قىزمەت ەتەدى. حح عاسىر باسىنداعى الاش زيالىلارىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگى قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندە قىزمەت ەتۋىنە ارنالدى. بۇگىنگى ۇلتتىق زيالى قاۋىمنىڭ، سالا ماماندارى مەن ءتۇرلى عىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ الدىندا دا وسىنداي  مىندەت تۇر»، دەپ اتاپ ءوتتى.

«وتىز جىلدان استام ۋاقىتتا ءتىل توڭىرەگىندە ماسەلە ءالى باسەڭدەگەن جوق»، دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور حانگەلدى ءابجانوۆ. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ءتىلدىڭ ماسەلەسى پارلامەنت، ۇكىمەت قازاقشا سويلەگەندە عانا شەشىلەدى. «مينيسترلەردىڭ، اكىمدەردىڭ قازاق تىلىندە ءوز دارەجەسىندە سويلەي المايتىنى قىنجىلتادى.  بۇل از بولسا، اعىلشىن ءتىلىن بىلگەنىنە قاراپ، تاجىريبەسى جوق، انا ءتىلىن بىلمەيتىن جاستاردى باسشىلىق قىزمەتتەرگە قويۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ بارادى. ءتىل ماسەلەسى شەشىلمەگەننەن كەيىن قوعامدا نارازىلىق احۋال دا جالعاسا بەرەتىنى انىق. تاريحتى تۇزەتىن حالىق، زيالى قاۋىم مەن بيلىك دەسەك، ءتىلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋدە بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى. بۇگىندە قازاقستاندى الەم ورىس ءتىلدى مەملەكەت رەتىندە قابىلدايتىنى وكىنىشتى. وسىعان ءمان بەرمەي كەلەمىز. پرەزيدەنت جولداۋدا اتاپ وتكەندەي، جاڭا قازاقستان – ادىلەتتى مەملەكەت. ال تىلگە ادىلەتتىلىك بولماي، قوعام ادىلەتتى بولمايدى»، دەيدى تاريحشى.  

ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قازاق ءتىل ءبىلىمى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور انار سالقىنباي ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى زەردەلەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. «قوعامدا كوپ ايتىلعانمەن، تەرەڭ زەرتتەلە قويماعان گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ قول جەتكىزە الماي جۇرگەن تاقىرىبى – ۇلتتىق قۇندىلىق. ءسات سايىن وزگەرىپ، قۇبىلىپ تۇرعان الەمدە ءوزىڭدى تانىپ، جەكە باسىڭنىنىڭ تۇلعا رەتىندەگى قادىرىن ارتتىرىپ، قاسيەتىڭدى ءبىلۋ باستى قۇندىلىق»، دەپ اتاپ ءوتتى عالىم.

جەكە ادامدار اراسىندا قاتىناس، ءبىلىم، عىلىمنىڭ جەتىستىگىن كورسەتەتىن قۇرال رەتىندەگى ءتىلدىڭ رولىنە توقتالعان اكادەميك زەينەپ بازارباەۆا  جاھاندانۋ داۋىرىندە عىلىمنىڭ ءبىلىمنىڭ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق سالاسىندا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ء«تىلدى سۇيەمەلدەيتىن تەحنلوگيالار «لينگۆوتەحنولوگيا» دەگەن جالپى اتاۋعا بىرىكتىرىلەدى. تسيفرلاندىرۋ ءۇردىسى جالپى عىلىمدى دامىتىپ، وڭتايلاندىرىپ قانا قويماي، گۋمانيتارلىق سالالاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى بولىپ تابىلادى. ءتىل لينگۆيستيكانى زەرتتەۋ نىسانى، قوعامدىق قىزمەتتى ۇيلەستىرەتىن جانە جۇيەلەيتىن كوممۋنيكاتيۆتى قۇرال. ءتىلدى تسيفرلىق تەحنولوگيا داۋىرىنە بەيىمدەۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ تەحنيكالىق جەتىستىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ ۋاقىت تالابى»، دەدى ز.بازارباەۆا.

«تەوريا مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرۋ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ كەپىلىنە» قاتىستى ماسەلەنى اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ج.بالتاباەۆا زەردەلەسە، پروفەسسور ر. اۆاكوۆا  تۇركىتانۋ جانە ءتىل تەورياسىنا، ال  PhD م.يمانعازينا ءتىلدى دامىتۋدىڭ عىلىمي تەوريالىق نەگىزدەرىنە توقتالدى. عالىمدار ءوز زەرتتەۋلەرى ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ بايىرعى ءتىل رەتىندەگى ماڭىزىنا توقتالىپ، كەمشىلىكتەردى سارالادى. وسى ورايدا جيىندا باس قوسقان عالىمدار ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن بيلىك ءتىلى قازاق ءتىلى بولۋى قاجەت دەگەن توقتامعا كەلدى. بيلىك قازاقشا سويلەسە، ءتىلدىڭ دە كوسەگەسى كوگەرەتىنى انىق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • بۇگىن، 15:58

ۇقساس جاڭالىقتار